Марк Фішэр (1968–2017) — брытанскі тэарэтык культуры, аўтар кнігі «Капіталістычны рэалізм». Гэтае эсэ спачатку выйшла ў левым анлайн-выданні The North Star 22 лістапада 2013 года, а праз два дні яго перадрукаваў openDemocracy; яно і сёння застаецца адным з самых спрэчных тэкстаў Фішэра. Рэаліі — брытанскія і тагачасныя. Оўэн Джонс — левы журналіст, аўтар кнігі «Chavs» пра пагарду да рабочага класа. Народная асамблея (People’s Assembly Against Austerity) — кааліцыя прафсаюзаў і руху супраць палітыкі жорсткай эканоміі, створаная ў 2013 годзе. Расэл Брэнд — тады вельмі папулярны брытанскі комік; у кастрычніку 2013 года ў інтэрв’ю Джэрэмі Паксману, вядучаму праграмы BBC Newsnight, ён растлумачыў, чаму не ходзіць на выбары, і сказаў, што рэвалюцыя непазбежная. «Джоні Ротэн, які лаецца на Біла Грандзі» — скандальнае тэлеінтэрв’ю Sex Pistols у 1976 годзе. NHS — дзяржаўная служба аховы здароўя Вялікабрытаніі, BBC Question Time — тэлевізійныя палітычныя дэбаты.
Гэтым летам я ўсур’ёз думаў, ці не адысці ад усякага ўдзелу ў палітыцы. Знясілены перапрацоўкай, няздольны ні да якай прадуктыўнай дзейнасці, я бадзяўся па сацыяльных сетках і адчуваў, як мае дэпрэсія і знямога толькі растуць.
«Левы» Твітар часта бывае гнятлівым і прыгнечвальным месцам. На пачатку гэтага года здарылася некалькі гучных твітар-бур, у якіх асобных дзеячаў, што лічаць сябе левымі, публічна выкрывалі і асуджалі. Тое, што яны сказалі, часам сапраўды было непрымальным; і ўсё ж тое, як іх асабіста ганьбілі і цкавалі, пакінула жудасны асадак: смурод нячыстага сумлення і маралізатарства ў духу палявання на ведзьмаў. Мне сорамна прызнацца, але я не выказаўся ні наконт аднаго з гэтых выпадкаў праз страх. Хуліганы былі ў іншым кутку школьнага двара. Я не хацеў, каб яны звярнулі ўвагу на мяне.
Адкрытая лютасць гэтых перапалак суправаджалася нечым больш усёпранікальным і таму, магчыма, яшчэ больш знясільвальным: атмасферай з’едлівага рэсентыменту. Найчасцей аб’ектам гэтага рэсентыменту становіцца Оўэн Джонс, і напады на Джонса — чалавека, які больш за ўсіх за апошнія некалькі гадоў зрабіў для абуджэння класавай свядомасці ў Вялікабрытаніі, — былі адной з прычын майго такога прыгнечанага стану. Калі вось што адбываецца з левым, якому сапраўды ўдаецца вынесці барацьбу ў самы цэнтр брытанскага жыцця, навошта камусьці ісці ўслед за ім у мэйнстрым? Няўжо адзіны спосаб пазбегнуць гэтай бясконцай кропельніцы абраз — заставацца ў бяссільнай маргінальнасці?
Адной з рэчаў, якія вырвалі мяне з гэтага дэпрэсіўнага атупення, стаў паход на Народную асамблею ў Іпсуічы, непадалёк ад таго месца, дзе я жыву. Народную асамблею сустрэлі звычайнымі ўхмылкамі і калкасцямі. Нам казалі, што гэта бескарысны трук, у якім медыйныя левыя, у тым ліку Джонс, узвялічваюць сябе ў чарговым спектаклі культуры знакамітасцей, арганізаванай зверху ўніз. Тое, што насамрэч адбылося на асамблеі ў Іпсуічы, вельмі адрознівалася ад гэтай карыкатуры. Першую палову вечара — якая завяршылася палымянай прамовай Оўэна Джонса — сапраўды вялі прамоўцы з прэзідыума. Але ў другой палове сустрэчы актывісты з рабочага класа з усяго Сафолка размаўлялі адзін з адным, падтрымлівалі адзін аднаго, дзяліліся вопытам і стратэгіямі. Народная асамблея была не чарговым прыкладам іерархічнай левай палітыкі, а прыкладам таго, як вертыкальнае можна спалучыць з гарызантальным: медыйная сіла і харызма маглі прывесці ў залу людзей, якія ніколі раней не бывалі на палітычных сходах, і там яны маглі размаўляць і выпрацоўваць стратэгію разам з вопытнымі актывістамі. Атмасфера была антырасісцкая і антысэксісцкая, але, на шчасце, вольная ад паралізуючага пачуцця віны і падазронасці, якое вісіць над левым Твітарам, нібы едкі, задушлівы туман.
А потым быў Расэл Брэнд. Я даўно захапляюся Брэндам — адным з нямногіх буйных комікаў сучаснай сцэны, хто паходзіць з рабочага класа. За апошнія некалькі гадоў тэлевізійны гумар паступова, але няўмольна абуржуазіўся: на сцэне пануюць недарэчны звышшыкоўны недарэка Майкл Макінтайр і нудная імжа бясколерных прайдзісветаў з дыпломамі.
За дзень да таго, як у праграме Newsnight паказалі цяпер ужо знакамітае інтэрв’ю Брэнда Джэрэмі Паксману, я пабачыў у Іпсуічы стэндап-шоу Брэнда «Messiah Complex». Шоу было выклікальна праімігранцкім, пракамуністычным, антыгомафобным, насычаным інтэлектам рабочага класа, які не саромеецца сябе паказваць, і квірным у тым сэнсе, у якім калісьці была квірнай масавая культура (г. зн. без ніякага дачынення да кіслай ідэнтытарнай набожнасці, якую навязваюць нам маралізатары з постструктуралісцкіх «левых»). Малкальм Ікс, Чэ, палітыка як псіхадэлічны дэмантаж існай рэальнасці: тут камунізм быў нечым крутым, сэксуальным і пралетарскім, а не павучальнай пропаведдзю з пагрозліва паднятым пальцам.
Наступнага вечара стала ясна, што выступ Брэнда выклікаў раскол. Для некаторых з нас тое, як Брэнд дакладна і бязлітасна разнёс Паксмана, было глыбока кранальным, проста цудам; я не мог узгадаць, калі апошні раз чалавеку з рабочага класа давалі прастору, каб так майстэрска знішчыць класавага «вышэйшага» з дапамогай розуму і логікі. Гэта не быў Джоні Ротэн, які лаецца на Біла Грандзі, — антаганізм, які хутчэй пацвярджаў класавыя стэрэатыпы, чым кідаў ім выклік. Брэнд перасягнуў Паксмана ў дасціпнасці — і менавіта гумар адрозніваў Брэнда ад панурасці столькіх «левых». Брэнд дае людзям адчуць сябе добра; а маралізатарскія левыя спецыялізуюцца на тым, каб людзі адчувалі сябе дрэнна, і не супакояцца, пакуль тыя не схіляць галовы ад віны і пагарды да сябе.
Маралізатарскія левыя хутка паклапаціліся, каб гісторыя была не пра тое, як Брэнд надзвычайна парушыў прэсныя ўмоўнасці «дэбатаў» у мэйнстрымных медыя, і не пра яго заяву, што рэвалюцыя адбудзецца. (Гэтую апошнюю заяву тугавухія дробнабуржуазныя нарцысічныя «левыя» здолелі пачуць толькі так, быццам Брэнд хоча ўзначаліць рэвалюцыю, — і адказалі з тыповым рэсентыментам: «Мне не патрэбная нейкая выскачка-знакамітасць, каб мяне весці».) Для маралізатараў галоўнай гісторыяй павінны былі стаць асабістыя паводзіны Брэнда — а дакладней, яго сэксізм. У ліхаманкавай макартысцкай атмасферы, якую разагрэлі маралізатарскія левыя, выказванні, якія можна было вытлумачыць як сэксісцкія, азначалі, што Брэнд — сэксіст, а значыць, і жанчынаненавіснік. Усё ясна, справа закрытая, прысуд вынесены.
Правільна, што Брэнд, як і кожны з нас, мусіць адказваць за свае паводзіны і за мову, якой ён карыстаецца. Але такія пытанні трэба ставіць у атмасферы таварыскасці і салідарнасці і, мабыць, на першым часе не публічна, — хоць калі Мехдзі Хасан спытаў Брэнда пра сэксізм, той выявіў якраз тую добразычлівую пакору, якой зусім не было на камяных тварах тых, хто яго асудзіў. «Я не думаю, што я сэксіст. Але я памятаю сваю бабулю — найлепшага чалавека, якога я ведаў, — яна была расісткай, але, думаю, сама пра гэта не ведала. Не ведаю, ці не засталося ў мяне нейкага культурнага пахмелля; я ведаю, што вельмі люблю пралетарскія словачкі кшталту „дзетка“ і „цыпа“, таму калі жанчыны думаюць, што я сэксіст, ім лепей ведаць, чым мне, — і я буду над гэтым працаваць».
Выступ Брэнда быў не заяўкай на лідарства; гэта было натхненне, заклік да зброі. І мяне, напрыклад, ён натхніў. Калі некалькі месяцаў таму я прамаўчаў бы, пакуль маралізатары з мажорных левых, PoshLeft, цягаюць Брэнда па сваіх паказальных судах і знішчаюць яго рэпутацыю — з «доказамі», звычайна ўзятымі з правай прэсы, якая заўсёды рада падсобіць, — то на гэты раз я быў гатовы з імі змагацца. Рэакцыя на Брэнда хутка стала гэткай жа значнай, як і сама гутарка з Паксманам. Як адзначыла Лора Олдфілд Форд, гэта быў момант праяснення. І адна з рэчаў, якія праясніліся для мяне, — тое, як за апошнія гады такая вялікая частка самаабвешчаных «левых» задушыла пытанне класа.
Класавая свядомасць — рэч далікатная і мімалётная. Дробная буржуазія, якая дамінуе ў акадэміі і ў культурнай індустрыі, мае безліч тонкіх спосабаў адвесці гаворку ўбок і апярэдзіць яе, каб гэтая тэма нават не ўзнікала, а калі яна ўсё ж узнікае, прымусіць адчуць, што паднімаць яе — жахлівая непрыстойнасць, парушэнне этыкету. Я ўжо шмат гадоў выступаю на левых, антыкапіталістычных мерапрыемствах, але рэдка гаварыў — ці мяне прасілі гаварыць — пра клас публічна.
Але калі клас зноў з’явіўся, немагчыма было не бачыць яго паўсюль у рэакцыі на справу Брэнда. Брэнда хутка асудзілі або ўзялі пад сумнеў прынамсі трое левых, якія вучыліся ў прыватных школах. Іншыя казалі нам, што Брэнд не можа быць сапраўды з рабочага класа, бо ён мільянер. Трывожна, колькі «левых», здаецца, у глыбіні душы пагаджаліся з падтэкстам пытання Паксмана: «Хто даў гэтаму чалавеку з рабочага класа права голасу?» Трывожна, і нават балюча, і тое, што яны, падобна, лічаць: людзі з рабочага класа павінны заставацца ў беднасці, невядомасці і бяссіллі, каб не страціць сваёй «аўтэнтычнасці».
Хтосьці пераслаў мне пост пра Брэнда з Фэйсбука. Я не ведаю чалавека, які яго напісаў, і не хацеў бы называць яго імя. Важна тое, што гэты пост быў сімптомам цэлага набору снобскіх і паблажлівых установак, якія, відаць, цалкам дапушчальна выказваць і пры гэтым працягваць залічваць сябе да левых. Увесь тон быў жахліва фанабэрысты, быццам аўтар — школьны настаўнік, які правярае работу дзіцяці, або псіхіятр, які ацэньвае пацыента. Брэнд, аказваецца, «відавочна вельмі няўстойлівы… адны няўдалыя адносіны ці адна няўдача ў кар’еры — і ён зноў скоціцца ў наркаманію ці нешта горшае». Хоць аўтар запэўнівае, што яму «Брэнд, наогул, даволі падабаецца», яму, відаць, ніколі не прыходзіць у галаву, што адна з прычын, чаму Брэнд можа быць «няўстойлівым», — якраз такая паблажлівая псеўдаўзнёслая «ацэнка» з боку «левай» буржуазіі. Ёсць там і шакавальная, але красамоўная рэмарка, дзе аўтар мімаходзь згадвае пра «абрыўкавую адукацыю [Брэнда] і часта рэжучыя вуха лексічныя памылкі, уласцівыя самавукам», з якімі, як велікадушна паведамляе аўтар, у яго «ніякіх праблем няма», — як ласкава з яго боку! Гэта не нейкі каланіяльны чыноўнік ХІХ стагоддзя, які піша пра свае спробы навучыць «тубыльцаў» англійскай мове, і не віктарыянскі настаўнік прыватнай школы, які апісвае хлопчыка-стыпендыята, — гэта «левы», які пісаў некалькі тыдняў таму.
Куды рухацца далей? Перш за ўсё трэба вызначыць рысы тых дыскурсаў і жаданняў, што завялі нас у гэты змрочны і дэмаралізуючы тупік, дзе клас знік, а маралізатарства паўсюль, дзе салідарнасць немагчымая, а віна і страх усюдыісныя, — і не таму, што нас тэрарызуюць правыя, а таму, што мы дазволілі буржуазным формам суб’ектыўнасці заразіць наш рух. Я думаю, што такое становішча стварылі дзве лібідынальна-дыскурсіўныя канфігурацыі. Яны называюць сябе левымі, але — як паказаў эпізод з Брэндам — у многім яны сведчаць пра тое, што левыя — як дзейная сіла класавай барацьбы — амаль зніклі.
Унутры Замка вампіраў
Першую канфігурацыю я стаў называць Замкам вампіраў. Замак вампіраў спецыялізуецца на распаўсюджванні віны. Ім рухае жаданне святара — адлучаць і асуджаць, жаданне акадэмічнага педанта — першым, ва ўсіх на вачах, заўважыць памылку, і жаданне хіпстэра — быць сярод «сваіх». Небяспека нападу на Замак вампіраў у тым, што можа здацца — і ён зробіць усё, каб умацаваць гэтае ўражанне, — быццам ты нападаеш заадно і на барацьбу супраць расізму, сэксізму, гетэрасэксізму. Але Замак вампіраў — зусім не адзіны законны выраз гэтай барацьбы; найлепш разумець яго як буржуазна-ліберальнае скажэнне і прысваенне энергіі гэтых рухаў. Замак вампіраў нарадзіўся ў той момант, калі барацьба за тое, каб не быць вызначаным праз ідэнтытарныя катэгорыі, ператварылася ў пошук прызнання «ідэнтычнасцей» з боку буржуазнага вялікага Іншага.
Прывілей, якім я, безумоўна, карыстаюся як белы мужчына, часткова палягае ў тым, што я не ўсведамляю сваёй этнічнасці і свайго полу, і калі час ад часу табе паказваюць на гэтыя сляпыя плямы, гэта цвярозы і адкрывальны досвед. Але замест таго каб імкнуцца да свету, у якім кожны вызваліцца ад ідэнтытарнай класіфікацыі, Замак вампіраў заганяе людзей назад у ідэнтычнасныя загоны, дзе іх назаўсёды вызначаюць у тэрмінах, якія задала пануючая ўлада, дзе іх калечыць самасвядомасць і ізалюе логіка саліпсізму, паводле якой мы не можам зразумець адно аднаго, калі не належым да адной ідэнтычнаснай групы.
Я заўважыў захапляльны магічны механізм пераварочвання, праекцыі і адмаўлення, праз які самая згадка пра клас цяпер аўтаматычна ўспрымаецца так, быццам ты спрабуеш прыменшыць значэнне расы і гендару. Насамрэч усё якраз наадварот: Замак вампіраў выкарыстоўвае ў канчатковым рахунку ліберальнае разуменне расы і гендару, каб зацямніць клас. Ва ўсіх недарэчных і траўматычных твітар-бурах пра прывілеі на пачатку гэтага года кідалася ў вочы, што размовы пра класавы прывілей не было зусім. Задача, як і заўсёды, — артыкуляцыя класа, гендару і расы, але першы, асноватворны ход Замка вампіраў — дэзартыкуляцыя, адрыў класа ад іншых катэгорый.
Праблема, для вырашэння якой быў збудаваны Замак вампіраў, такая: як валодаць велізарным багаццем і ўладай і пры гэтым выглядаць ахвярай, маргіналам, апазіцыянерам? Рашэнне ўжо існавала — у хрысціянскай Царкве. Таму Замак звяртаецца да ўсіх пякельных стратэгій, цёмных паталогій і прылад псіхалагічных катаванняў, якія вынайшла хрысціянства і якія Ніцшэ апісаў у «Генеалогіі маралі». Гэтае святарства нячыстага сумлення, гэтае гняздо набожных гандляроў віной — якраз тое, што прадказваў Ніцшэ, калі казаў, што ўжо набліжаецца нешта горшае за хрысціянства. І вось яно тут…
Замак вампіраў сілкуецца энергіяй, трывогамі і ўразлівасцю маладых студэнтаў, але найперш ён жыве тым, што ператварае пакуты пэўных груп — чым больш «маргінальных», тым лепей — у акадэмічны капітал. Найбольш услаўленыя постаці ў Замку вампіраў — тыя, хто згледзеў новы рынак пакут: той, хто здолее знайсці групу, больш прыгнечаную і падпарадкаваную, чым усе, каго эксплуатавалі дагэтуль, вельмі хутка ўзляціць па службовай лесвіцы.
Першы закон Замка вампіраў: індывідуалізуй і прыватызуй усё. Хоць тэарэтычна ён выступае за структурную крытыку, на практыцы ён ніколі не засяроджваецца ні на чым, акрамя індывідуальных паводзін. Некаторыя з гэтых тыпаў з рабочага класа не надта добра выхаваныя і часам бываюць вельмі грубыя. Памятай: асуджаць асобных людзей заўсёды важней, чым звяртаць увагу на безасабовыя структуры. Сапраўдны пануючы клас распаўсюджвае ідэалогіі індывідуалізму, а сам, як правіла, дзейнічае як клас. (Многае з таго, што мы называем «змовамі», — гэта пануючы клас, які праяўляе класавую салідарнасць.) Замак, ашуканы слуга пануючага класа, робіць наадварот: на словах ён за «салідарнасць» і «калектыўнасць», а на справе заўсёды дзейнічае так, быццам індывідуалістычныя катэгорыі, навязаныя ўладай, сапраўды маюць сілу. Паколькі насельнікі Замка вампіраў дробнабуржуазныя да мозгу касцей, яны надзвычай схільныя да канкурэнцыі, але гэтая схільнасць выцесненая ў пасіўна-агрэсіўную манеру, тыповую для буржуазіі. Іх трымае разам не салідарнасць, а ўзаемны страх — страх, што наступным выкрыюць, выставяць напаказ і асудзяць менавіта цябе.
Другі закон Замка вампіраў: рабі так, каб думаць і дзейнічаць здавалася вельмі-вельмі цяжка. Ніякай лёгкасці і ўжо, вядома, ніякага гумару. Гумар жа па вызначэнні несур’ёзны, праўда? Думанне — цяжкая праца для людзей з шыкоўным вымаўленнем і нахмуранымі ілбамі. Дзе ёсць упэўненасць, сей скепсіс. Кажы: не спяшайцеся, над гэтым трэба падумаць глыбей. Памятай: мець перакананні — гэта прыгнёт, і гэта можа прывесці да ГУЛАГу.
Трэці закон Замка вампіраў: распаўсюджвай як мага больш віны. Чым больш віны, тым лепей. Людзі павінны адчуваць сябе дрэнна: гэта знак, што яны разумеюць сур’ёзнасць становішча. Мець класавы прывілей — нармальна, калі ты адчуваеш віну за свой прывілей і прымушаеш адчуваць віну і тых, хто займае ніжэйшае за цябе класавае становішча. Ты ж робіш і нейкія добрыя справы для бедных, праўда?
Чацвёрты закон Замка вампіраў: эсэнцыялізуй. Хоць для саміх насельнікаў Замка заўсёды патрабуюць цякучасці ідэнтычнасці, множнасці і разнастайнасці — збольшага, каб прыкрыць іх уласнае заўсёды заможнае, прывілеяванае ці буржуазна-асімілятарскае паходжанне, — ворага заўсёды трэба эсэнцыялізаваць. Паколькі жаданні, што рухаюць Замкам, — гэта ў вялікай ступені святарскія жаданні адлучаць і асуджаць, мусіць быць выразная мяжа паміж Дабром і Злом, і Зло мусіць быць эсэнцыялізаванае. Звярніце ўвагу на тактыку. X зрабіў выказванне / паводзіў сябе пэўным чынам — гэтыя выказванні / гэтыя паводзіны можна вытлумачыць як трансфобныя / сэксісцкія і г. д. Пакуль усё нармальна. Але ўся соль — у наступным ходзе. Цяпер X вызначаюць як трансфоба / сэксіста і г. д. Уся ідэнтычнасць чалавека вызначаецца адным неабдуманым выказваннем ці адной памылкай у паводзінах. Калі Замак ужо сабраў сваё паляванне на ведзьмаў, ахвяру (часта з рабочага класа, не навучаную пасіўна-агрэсіўнаму этыкету буржуазіі) можна напэўна давесці да таго, што яна страціць самавалоданне, — і гэта канчаткова замацуе яе становішча ізгоя / чарговай здабычы, якую раздзіраюць у шале кармлення.
Пяты закон Замка вампіраў: думай як ліберал (бо ты і ёсць ліберал). Праца Замка, які бясконца распальвае рэактыўнае абурэнне, зводзіцца да таго, каб без канца паказваць на крыкліва відавочнае: капітал паводзіць сябе як капітал (гэта не вельмі прыемна!), рэпрэсіўныя дзяржаўныя апараты — рэпрэсіўныя. Мы павінны пратэставаць!
Неаанархія ў Брытаніі
Другая лібідынальная фармацыя — неаанархізм. Пад неаанархістамі я ні ў якім разе не маю на ўвазе анархістаў ці сіндыкалістаў, якія займаюцца рэальнай арганізацыяй на працоўных месцах, як, напрыклад, Solidarity Federation. Я маю на ўвазе тых, хто называе сябе анархістамі, але чый удзел у палітыцы амаль не выходзіць за межы студэнцкіх пратэстаў і акупацый ды каментароў у Твітары. Як і насельнікі Замка вампіраў, неаанархісты звычайна паходзяць з дробнабуржуазнага асяроддзя, калі не з яшчэ больш класава прывілеяванага.
Да таго ж яны ў пераважнай большасці маладыя: ім па дваццаць ці, самае большае, крыху за трыццаць, і неаанархісцкая пазіцыя вырастае з вузкага гістарычнага гарызонту. Неаанархісты не бачылі нічога, акрамя капіталістычнага рэалізму. Калі неаанархісты дасягнулі палітычнай свядомасці — а многія з іх дасягнулі яе зусім нядаўна, калі ўлічыць, з якой напорыстай фанабэрыяй яны часам сябе паказваюць, — Лейбарысцкая партыя ўжо стала блэраўскай пустой шкарлупінай, якая праводзіла неалібералізм з невялікай дабаўкай сацыяльнай справядлівасці на гарнір. Але праблема неаанархізму ў тым, што ён бяздумна адлюстроўвае гэты гістарычны момант, а не прапануе выйсця з яго. Ён забывае — ці, можа, сапраўды не ведае — пра ролю Лейбарысцкай партыі ў нацыяналізацыі найбуйнейшых галін прамысловасці і камунальных службаў ці ў стварэнні Нацыянальнай службы аховы здароўя (NHS). Неаанархісты будуць сцвярджаць, што «парламенцкая палітыка ніколі нічога не змяняла» ці што «Лейбарысцкая партыя заўсёды была бескарыснай», — і пры гэтым хадзіць на пратэсты ў абарону NHS або рэтвітаць скаргі на дэмантаж рэшткаў сацыяльнай дзяржавы. Тут дзейнічае дзіўнае негалоснае правіла: пратэставаць супраць таго, што зрабіў парламент, — можна, а ісці ў парламент ці ў масавыя медыя, каб спрабаваць дабіцца змен адтуль, — нельга. Мэйнстрымныя медыя трэба пагарджаць, але BBC Question Time трэба глядзець і бурчаць пра яе ў Твітары. Пурызм пераходзіць у фаталізм: лепш ні ў чым не запэцкацца карупцыяй мэйнстрыму, лепш бескарысна «супраціўляцца», чым рызыкаваць запэцкаць рукі.
Таму не дзіўна, што столькі неаанархістаў выглядаюць прыгнечанымі. Гэтую дэпрэсію, несумненна, узмацняюць трывогі аспірантскага жыцця, бо, як і Замак вампіраў, неаанархізм натуральна жыве ва ўніверсітэтах і звычайна распаўсюджваецца тымі, хто вучыцца ў магістратуры ці аспірантуры, або тымі, хто нядаўна іх скончыў.
Што рабіць?
Чаму гэтыя дзве канфігурацыі выйшлі на першы план? Першая прычына — капітал дазволіў ім квітнець, бо яны служаць яго інтарэсам. Капітал скарыў арганізаваны рабочы клас, разлажыўшы класавую свядомасць, бязлітасна падпарадкаваўшы прафсаюзы і спакусіўшы «працавітыя сем’і» атаясамліваць сябе з уласнымі вузка вызначанымі інтарэсамі, а не з інтарэсамі ўсяго класа; дык навошта капіталу непакоіцца з-за «левых», якія замяняюць класавую палітыку маралізатарскім індывідуалізмам і, замест таго каб будаваць салідарнасць, сеюць страх і няўпэўненасць?
Другая прычына — тое, што Джодзі Дын назвала камунікатыўным капіталізмам. Замак вампіраў і неаанархістаў можна было б ігнараваць, калі б не капіталістычная кіберпрастора. Набожнае маралізатарства Замка даўно было рысай пэўных «левых», — але калі ты не належаў да гэтай канкрэтнай царквы, яе пропаведзяў можна было пазбегнуць. З сацыяльнымі сеткамі гэта ўжо не так, і ад псіхічных паталогій, якія распаўсюджваюць гэтыя дыскурсы, амаль няма абароны.
Дык што ж мы можам зрабіць цяпер? Перш за ўсё неабходна адкінуць ідэнтытарызм і прызнаць, што няма ідэнтычнасцей — ёсць толькі жаданні, інтарэсы і ідэнтыфікацыі. Значэнне праекта брытанскіх культурных даследаванняў (Cultural Studies) — як вельмі моцна і кранальна паказваюць інсталяцыя Джона Акомфры «The Unfinished Conversation» (цяпер яе можна ўбачыць у галерэі Тэйт Брытэн) і яго фільм «The Stuart Hall Project», — збольшага ў тым, што ён супрацьстаяў ідэнтытарнаму эсэнцыялізму. Замест таго каб замарожваць людзей у ланцугах ужо існых эквівалентнасцей, сэнс быў у тым, каб ставіцца да любой артыкуляцыі як да часовай і пластычнай. Новыя артыкуляцыі можна ствараць заўсёды. Ніхто не з’яўляецца нечым па сваёй сутнасці. На жаль, правыя дзейнічаюць паводле гэтага разумення больш эфектыўна, чым левыя. Буржуазна-ідэнтытарныя левыя ўмеюць распаўсюджваць віну і ладзіць паляванне на ведзьмаў, але не ўмеюць навяртаць. Зрэшты, справа ж і не ў гэтым. Мэта не ў тым, каб папулярызаваць левую пазіцыю ці перацягнуць на яе бок людзей, а ў тым, каб заставацца ў становішчы элітарнай перавагі — толькі цяпер класавая перавага падвоеная яшчэ і маральнай. «Як ты смееш гаварыць — гэта мы гаворым ад імя тых, хто пакутуе!»
Але адмовіцца ад ідэнтытарызму можна, толькі зноў сцвердзіўшы клас. Левыя, у цэнтры якіх няма класа, могуць быць толькі ліберальнай групай ціску. Класавая свядомасць заўсёды падвойная: яна азначае адначасова веданне таго, як клас аформлівае і фарміруе ўвесь досвед, і веданне таго, якое канкрэтнае месца мы займаем у класавай структуры. Трэба памятаць, што мэта нашай барацьбы — не прызнанне з боку буржуазіі і нават не знішчэнне самой буржуазіі. Знішчыць трэба класавую структуру — структуру, якая раніць усіх, нават тых, хто атрымлівае ад яе матэрыяльную выгаду. Інтарэсы рабочага класа — інтарэсы ўсіх; інтарэсы буржуазіі — інтарэсы капіталу, а гэта інтарэсы нікога. Наша барацьба павінна быць накіраваная на будаўніцтва новага і нечаканага свету, а не на захаванне ідэнтычнасцей, сфармаваных і скажоных капіталам.
Калі гэта здаецца грознай і непасільнай задачай — так яно і ёсць. Але многімі прэфігуратыўнымі практыкамі мы можам заняцца ўжо цяпер. Насамрэч такія практыкі выйшлі б за межы прэфігурацыі — яны маглі б запусціць добры круг, самаспраўджальнае прароцтва, у якім буржуазныя формы суб’ектыўнасці разбураюцца і пачынае выбудоўвацца новая ўсеагульнасць. Нам трэба навучыцца — ці навучыцца нанова — будаваць таварыства і салідарнасць замест таго, каб рабіць за капітал яго працу, асуджаючы і абражаючы адно аднаго. Гэта, вядома, не значыць, што мы павінны заўсёды пагаджацца, — наадварот, мы павінны ствараць умовы, у якіх можна не пагаджацца без страху выключэння і адлучэння.
Нам трэба вельмі стратэгічна думаць пра тое, як карыстацца сацыяльнымі сеткамі, — заўсёды памятаючы, што, нягледзячы на эгалітарызм, які прыпісваюць сацыяльным сеткам лібідынальныя інжынеры капіталу, цяпер гэта варожая тэрыторыя, прызначаная для ўзнаўлення капіталу. Але гэта не значыць, што мы не можам заняць гэтую тэрыторыю і пачаць выкарыстоўваць яе, каб вырабляць класавую свядомасць. Мы павінны вырвацца з «дэбатаў», якія наладзіў камунікатыўны капіталізм, дзе капітал бясконца ўгаворвае нас удзельнічаць, і памятаць, што мы ўцягнутыя ў класавую барацьбу. Мэта не ў тым, каб «быць» актывістам, а ў тым, каб дапамагчы рабочаму класу актывізаваць — і пераўтварыць — самога сябе. За сценамі Замка вампіраў магчыма ўсё.
Mark Fisher, «Exiting the Vampire Castle», openDemocracy, 24 лістапада 2013 (упершыню — The North Star, 22 лістапада 2013). Пераклад з англійскай паводле тэксту на opendemocracy.net. Арыгінал распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 (CC BY-NC 4.0), пераклад — на тых жа ўмовах.
