Кнігу «From Serfdom to Socialism» Кір Хардзі напісаў для серыі тонкіх кніжак, якія тлумачылі шырокаму чытачу, чаго хоча новая Лейбарысцкая партыя: на выбарах 1906 года яна ўпершыню правяла ў парламент 29 дэпутатаў. Мы перакладаем першыя два раздзелы: пра асновы сацыялізму і пра муніцыпальны сацыялізм.
Асноўныя прынцыпы
Сацыялізм — гэта значна больш, чым палітычнае веравызнанне ці эканамічны догмат. Ён адкрывае сучаснаму свету новае разуменне грамадства і новую аснову, на якой можна будаваць жыццё асобы і дзяржавы. Дагэтуль мы прывыклі лічыць, што калі на ніжэйшых ступенях жыцця мы бачым, як нам здаецца, бесперапынную барацьбу за існаванне, дзе ўсё большыя мноствы жывёл і раслін, якім патрэбны корм, заўсёды ўпіраюцца ў сцяну нястачы, дык тыя самыя ўмовы непазбежна павінны дзейнічаць і ў чалавечым існаванні. Магчыма, «прырода з акрываўленымі ікламі і кіпцюрамі» — дакладнае апісанне ўмоў, што суправаджаюць барацьбу за жыццё ў глыбіні джунгляў, — хоць нават гэта сёння выклікае сур’ёзныя сумневы, — але, нават калі на хвіліну дапусціць дзеля спрэчкі, што так яно і ёсць, гэта, здаецца, ніяк не апраўдвае таго, каб чалавек, надзелены розумам, кіраваўся ў арганізацыі грамадства законамі, што правяць жыццём неразумнай жывёлы. Навошта ж чалавеку дадзены розум, калі не для таго, каб ён мог узвысіцца над жывёльным светам — не толькі ў тым, як ён арганізуе здабыванне ежы, але і ў адносінах асобы да сваіх бліжніх? Калі правілам яго жыцця мае быць закон джунгляў, што тады застаецца ад яго прэтэнзіі быць істотай рэлігійнай, надзеленай несмяротнай душой?
Для сацыяліста грамада — гэта вялікая сямейная арганізацыя, у якой моцныя павінны аддаваць свае здольнасці дзеля дабрабыту ўсіх, а не выкарыстоўваць сваю сілу дзеля ўласнага ўзвышэння. Гэтак жа і супольнасць дзяржаў, з якіх складаецца свет, ён — цалкам улічваючы адрозненні ў асяроддзі, традыцыях і развіцці — лічыць вялікай садружнасцю, якая павінна супрацоўнічаць дзеля ўзвышэння роду чалавечага. Верачы ў гэта, сацыялісты ўсіх краін працуюць дзеля таго, каб гэта ажыццявіць. Герберт Спенсер адзначаў, што альтруізм — кожны за ўсіх і ўсе за кожнага — гэта ўсяго толькі найвышэйшая форма разумнага эгаізму. Ён і школа індывідуалістаў, да якой ён належаў і якая дагэтуль мае сваіх прадстаўнікоў, хоць гурт іх усё радзее, адрозніваліся ад сацыяліста толькі метадам, якім імкнуліся дасягнуць мэты, агульнай для абодвух, — свабоды асобы. Спенсеру ўсякае ўмяшанне ў свабоду дзеянняў асобы здавалася згубным. Ён уяўляў грамадства як сукупнасць адзінак, кожная з якіх змагаецца, каб як найлепей уладкаваць сваё ўласнае жыццё, і такім чынам знаходзіць тое месца ў жыцці, якое ёй наканавана заняць, а заадно на вопыце пераконваецца, што адзіная сапраўдная аснова, на якой можна будаваць прагрэс, — гэта кааперацыя, а не канкурэнцыя. Але гэтая кааперацыя павінна быць вольнай і добраахвотнай, а не навязанай звонку якім-небудзь законам, апрача закона разумна зразуметай уласнай карысці. Такое ўяўленне пра эвалюцыю грамадства вельмі прывабнае, але яно мае на ўвазе пэўныя ўмовы, якіх няма. Суддзя, салдат і паліцэйскі — гэта ўжо парушэнне таго асноўнага закона, на якім Спенсер грунтаваў сваю тэзу. Абмежаванне застаецца абмежаваннем, ці то фабрычны закон, ці то закон аб ахове грамадскага спакою, і калі дзяржава не мае права ўмешвацца, каб абараніць бедных, што б’юцца ў прамысловым свеце з абставінамі, над якімі яны не маюць улады, дык цяжка зразумець, чаму тую самую дзяржаву трэба лічыць дабратворнай сілай, калі яе клічуць абараніць маёмасць багатых ад раз’юшанага натоўпу галодных людзей. Калі бедных трэба пакінуць змагацца за існаванне без дапамогі дзяржавы, дык чаму ж не пакінуць і багатых? Калі нам адкажуць, што дзяржава — частка асяроддзя, якое ўласнікі маёмасці выпрацавалі для ўласнай абароны, дык адказ відавочны: як толькі рабочаму класу ўдасца захапіць дзяржаўную машыну і ўзяць яе пад свой кантроль, яна стане часткай і яго натуральнага асяроддзя. Закон эвалюцыі не пакідае ніякага сумневу ў тым, што надыходзіць час, калі асобіна, не здольная болей змагацца з непераадольнай перавагай сіл, гіне, і што так з жывёльнага і расліннага свету зніклі цэлыя віды. Не будзе адказам на гэта сказаць, што іх месца занялі вышэйшыя формы жыцця. Калі б можна было паказаць, што вялікі трэставы магнат або вялікі землеўладальнік-арыстакрат, не лічачы пераваг яго спадчыннага багацця, — больш высокаразвіты від чалавека, чым бедная швачка, што б’ецца з апошніх сіл, ці беспрацоўны докер, тады, можа, і знайшлося б нейкае апраўданне таму, каб дазволіць докеру і швачцы як прадстаўнікам слабейшага класа вымерці, каб выжыла больш высокаразвітая істота; але хвіліна роздуму пакажа, што ўяўная перавага землеўладальніка ці трэставага магната трымаецца на адным-адзіным факце — на тым, што яму належаць пэўныя матэрыяльныя багацці, звычайна атрыманыя ў спадчыну, якія дазваляюць яму дыктаваць умовы, на якіх яго менш шчаслівым бліжнім будзе дазволена жыць. Ды і ўрэшце рэшт ён залежыць ад іх больш, чым яны ад яго. Калі б яны вымерлі, загінуў бы разам з імі і ён, бо ён толькі паразіт, чыё жыццё залежыць ад таго, ці будуць існаваць яны; а вось яго знікненне як класа зняло б з астатніх класаў вялікі цяжар, які цяпер на іх ляжыць, і тым самым значна лепш падрыхтавала б іх да жыццёвай барацьбы. Дык вось, калі ўсе людзі мусяць быць свабоднымі ў індывідуалістычным сэнсе гэтага слова, то неабходнай перадумовай будзе скасаванне дзяржавы і вольнае аб’яднанне частак грамады паводле іх узаемнай блізкасці. Такія людзі, як Талстой і Крапоткін, адкрыта выступаюць за такую рэвалюцыйную перамену, і ў гэтым яны прынамсі паслядоўныя. Аднак, апынуўшыся тварам у твар з верагодным вынікам уласных тэорый, яны прызнаюць, што на месцы дзяржавы вырастуць вялікія кааператыўныя арганізацыі, што ім давядзецца працаваць разам дзеля ўзаемадапамогі і падтрымкі і што ім непазбежна спатрэбяцца правілы і распарадкі, каб імі кіравацца, — так што ўрэшце мы вернемся амаль да цяперашняга ладу, толькі ў іншым абліччы. Дзяржава, якой мы яе ведаем, вырасла з патрэб часу і бесперапынна прыстасоўваецца да зменлівых уплываў, што кіруюць яе дзейнасцю. Меркаванне, быццам пры ладзе добраахвотных кааператыўных арганізацый кожная асоба будзе вольная падпарадкоўвацца волі большасці або не — як ёй уздумаецца, — чыстая памылка. І цяпер, пры дзяржаве, кожны вольны дзейнічаць як хоча, калі толькі гатовы адказваць за наступствы. Голад — куды мацнейшая зброя, чым любы карны закон, калі трэба ўтаймаваць непакорлівага члена грамады, і пры любой мысленнай форме добраахвотнай кааперацыі той, хто пайшоў бы супраць ясна выказанай волі сваіх таварышаў, жыў бы не лепш, чым жыве цяпер. Індывідуалістычнае ўяўленне пра дзяржаву як пра нейкую знешнюю ўладу, што згубна ўплывае на жыццё грамады, — гэта скажэнне фактаў. Дзяржава — гэта тая форма арганізаванага грамадства, якая склалася на працягу стагоддзяў і адлюстроўвае тую здольнасць да свабоды і самакіравання, якой дасягнуў той ці іншы народ. Паліцэйскі і салдат, напрыклад, што з’яўляюцца на кліч землеўладальніка ці наймальніка, калі арандатар ці рабочы пачынае бунтаваць, існуюць па волі і з выразнага дазволу тых самых арандатараў і рабочых, што складаюць пераважную большасць у дзяржаве і без згоды якіх ні салдат, ні паліцэйскі не маглі б існаваць далей. Гэта іх праца аплачвае ўтрыманне паліцэйскіх і салдат; гэта з іх шэрагаў тых набіраюць; і гэта іх галасы ствараюць парламент, які стварае паліцэйскага і салдата. Таму сацыяліст, прызнаючы, што дзяржава — толькі выраз волі народа, прымае яе як наяўны факт і імкнецца праз асвету выбаршчыкаў змяніць і тое ўяўленне, на якім дзяржава цяпер трымаецца, і тыя функцыі, што яна выконвае. Тэарэтычна дзяржава існуе, каб абараняць жыццё і маёмасць; на справе ж сучасная дзяржава існуе перадусім дзеля аховы маёмасці і хутчэй будзе знішчаць жыццё гэтак жа лёгка, як яно знішчаецца ў акіянскіх глыбінях ці ў лясных нетрах, чым дапусціць хоць найменшае гвалтоўнае пасяганне на маёмасць.
Аднак гэта цалкам натуральна, калі ўспомніць, што ў мінулым толькі класы ўласнікаў мелі хоць які сапраўдны ўплыў на фармаванне дзяржавы. Ад самага світання гісторыі мы бачым, хай і ўрыўкамі, як працоўная маса павольна выходзіць з прыгону. Мы бачым, як адна група за другой цяжка прабіваецца да палітычнага прызнання — але заўсёды як уласнікі маёмасці. Вось чаму дзяржава клапоціцца найперш пра захаванне правоў уласнасці. Арыстакрат як вялікі ваенны ўладар, ёмен як яго камандзір, купецкія і гандлёвыя класы, вялікія фінансавыя бароны — усе яны па чарзе здолелі сцвердзіць сябе і навязаць дзяржаве сваю волю. Здабыўшы сабе прызнанне, кожная з гэтых груп разумела, што мае з усімі астатнімі агульны інтарэс — трымаць у падпарадкаванні безмаёмасную масу простага люду, — і аб’ядноўвала з імі сілы дзеля гэтага. Відавочна, найпэўнейшым спосабам трымаць масы ў падпарадкаванні іх панам у даўнія часы было зрабіць зямлю прыватнай уласнасцю. Беззямельнае сялянства не магло мець ніякіх правоў. У апошнія гады класы капіталістаў і гандляроў паспяхова прабіліся да ўплыву і ўлады ў кіраванні краінай, і яны ў сваю чаргу акружылі свой асаблівы від уласнасці — капітал — арэолам святасці і паставілі рамесніка ў такую ж залежнасць, як і беззямельнага селяніна. Ніякі закон не можа даць свабоды народу, які ў тым, што неабходна для жыцця, залежыць ад нейкай сілы ці ўлады па-за ім самім. Уласнікі сродкаў існавання могуць дыктаваць умовы, на якіх усім, хто не мае ўласнасці, будзе дазволена жыць. Вось той вялікі новы факт, які сацыялісты высоўваюць на першы план. Сацыялізм кажа рабочаму: «Не дзяржава трымае цябе ў няволі, а прыватная манаполія на тыя сродкі існавання, без якіх ты не можаш жыць, і пакуль ты не зробіш гэтыя сродкі існавання агульнай уласнасцю і спадчынай усіх, табе няма чаго і спадзявацца вырвацца з няволі». Такім чынам, эканамічная мэта сацыялізму — зрабіць зямлю і прамысловы капітал агульнай уласнасцю, перастаць вырабляць дзеля прыбытку землеўладальніка і капіталіста і пачаць вырабляць на патрэбу грамады.
Абяздоленыя і безмаёмасныя людзі пачынаюць разумець, што сацыялізм і свабода «ходзяць у пары», і скарыстаюць дзяржаву як сродак, праз які маёмасць і свабода, што дае валоданне ёю, стануць агульнай спадчынай кожнага грамадзяніна.
Аднак гэтая перамена ва ўласнасці на зямлю і капітал і ў мэце вытворчасці — толькі сродак, праз які, спадзяёмся, знойдзе свой выраз сацыялістычны дух. Сацыялізм мае на ўвазе прыроджаную роўнасць усіх людзей. Ён не сцвярджае, што ўсе аднолькавыя, — толькі што ўсе роўныя. Лічачы гэта праўдай у дачыненні да асоб, сацыяліст распаўсюджвае гэта і на расы. Толькі поўнае і безагаворачнае прызнанне гэтага патрабавання можа вярнуць свету мір. Сацыялізм азначае братэрства, а братэрства азначае жывое прызнанне таго, што абавязак моцных — не трымаць слабых у падпарадкаванні, а дапамагаць ім падымацца ўсё вышэй і вышэй па лесвіцы чалавечнасці, і што гэтага нельга дасягнуць, топчучы іх і эксплуатуючы іх слабасць, — толькі клапоцячыся пра іх і паказваючы ім лепшы шлях.
Муніцыпальны сацыялізм
Сацыялізм не збіраецца скасоўваць ні зямлю, ні капітал. Толькі геній мог убачыць у гэтым закід сацыялізму. Сацыялізм збіраецца скасаваць капіталізм і землеўласніцтва. Землеўладальнік як землеўладальнік не выконвае ніякай функцыі ні ў прамысловасці, ні ў вытворчасці ежы. Ён атрымлівае рэнту — і нічога больш. Калі б землеўладальніка скасавалі, зямля і людзі, што яе апрацоўваюць, засталіся б, а знікненне землеўладальніка прайшло б амаль непрыкметна. Тое самае і з капіталістам. Я не маю на ўвазе чалавека, які сам кіруе сваёй справай: ён кіраўнік справы, а не капіталіст. Пад капіталістам я разумею інвестара, які ўкладае грошы ў прадпрыемства і бярэ з яго прыбыткі, не ўдзельнічаючы ні ў арганізацыі справы, ні ў кіраванні ёю. Калі б усе яны зніклі за адну ноч, не пакінуўшы і следу, нічога б не змянілася. Капітал застаўся б; інжынеры, архітэктары, арганізатары і кіраўнікі, якія вядуць справы, таксама засталіся б, і грамадства магло б наймаць іх гэтак жа добра і гэтак жа выгадна, як цяпер іх наймае прыватны капіталіст. Гэтую думку так добра выказаў у нядаўнім часопісным артыкуле містэр Г. Бальфур Браўн, вельмі паважаны каралеўскі адвакат, што я без усякіх выбачэнняў прывяду яго словы:
«Сацыялізм, як мы бачылі, — кажа ён, — ужо не вайна супраць капіталу, бо ён прызнае, што ніякай працы нельга зрабіць без дарагога абсталявання. Перш чым даць бедным працу, мы павінны мець сыравіну, павінны мець машыны, якія з дапамогай працы вырабяць гатовы тавар; але гэта вайна супраць таго, каб капітал трымалі прыватныя рукі і каб прыбыткі плацілі тым, хто трымае капітал, а не дзяржаве, якой і належала б яго трымаць. Возьмем просты прыклад. Калі ў горадзе ёсць газавая кампанія, яна пастаўляе газ тым, каму патрэбна такое асвятленне, і тыя, хто карыстаецца газам, маюць з гэтага карысць, бо кампанія можа вырабляць і прадаваць газ значна танней, чым калі б кожны забяспечваў сябе сам. Але кампанія траціць свае грошы не дзеля карысці спажыўца, а каб атрымаць так званы даход на свой капітал.
Гэты прыбытак ідзе з кішэняў спажыўцоў газу, і сацыялісты глядзяць на яго як на падатак. Адно бясспрэчна: калі б капітал на гэтую справу сабраў гарадскі муніцыпалітэт і калі б прадпрыемства ў руках муніцыпалітэта працавала гэтак жа спраўна, як у руках кампаніі, то прыбыткі ад вытворчасці і размеркавання газу маглі б пайсці ў грамадскую казну, і горад скарыстаў бы іх на зніжэнне мясцовых збораў, або іх можна было б аддаць спажыўцам газу, знізіўшы цану на газ. У любым выпадку выйграла б грамадства, а страцілі б толькі акцыянеры кампаніі, якія не знайшлі б выгаднага ўкладання для сваіх грошай.
Дакладна такія ж разважанні можна прыкласці да любой прыватнай уласнасці. Трэба думаць, чалавек валодае зямлёй дзеля таго, каб атрымліваць з яе прыбыткі. Фабрыку ставяць дзеля нажывы; чыгунку пракладаюць акцыянеры, каб сабраць ураджай прыбыткаў. З той самай мэтай выходзяць у мора караблі і засноўваюцца банкі. Калі ўсе гэтыя прадпрыемствы прыбытковыя ў прыватных руках, то відавочна, што даходы ад іх трапляюць у прыватныя кішэні — і бяруцца з кішэняў грамадства, з тых, хто карыстаецца зямлёй, купляе фабрычныя вырабы, ездзіць чыгункай, плаціць за фрахт або пазычае ў банку. Лейбарыст хоча, каб усе гэтыя прыбыткі ішлі ў грамадскую казну і выдаткоўваліся на карысць грамадства. Падстава для патрабавання прысвоіць усе гэтыя сродкі вытворчасці, размеркавання і абмену ў тым, што прыбыткі стварыў не капіталіст, а рабочыя, і таму яны належаць працы, а не багаццю.
Але аргумент ідзе яшчэ далей. Указваюць, што падатак, які штогод спаганяе землеўладальнік у выглядзе рэнты за фермы або зямельнай рэнты за „ўчасткі“ ў гарадах, працэнты па дзяржаўным доўгу, прыбыткі ад такіх прадпрыемстваў, пра якія мы гаварылі, — раз усё гэта мусяць плаціць людзі, дык спачатку тыя ж людзі мусяць гэта зарабіць, і што такі лад раўназначны паншчыне: рабочы працуе прыкладна траціну ўсяго свайго часу на сябе і сваю сям’ю і каля дзвюх трацін — каб плаціць гэтыя падаткі багатым. Праўда, і ў калектывісцкай дзяржаве рабочаму давялося б частку часу працаваць, каб плаціць рэнту, але рэнта ішла б дзяржаве, а значыць, належала б яму самому. Яму, магчыма, давялося б працаваць, каб плаціць працэнты па дзяржаўным доўгу, але гэта быў бы доўг, які зрабіў ён сам, а не доўг, зроблены капіталістамі ў інтарэсах капіталу, як наш цяперашні. Яму, магчыма, давялося б працаваць, каб замяняць машыны і нават каб уносіць грошы ў фонд пагашэння; але машыны былі б яго ўласныя, і менавіта ён і яго клас атрымалі б карысць, калі фонд пагашэння пакрые капітальны кошт прадпрыемства. Такім чынам, даводзяць, што пры цяперашнім ладзе наёмны работнік не належыць сам сабе. Дзве траціны свайго часу ён раб, які працуе не на сябе, а на іншых, і сацыялізм мусіць вызваліць яго і даць людзям у будучыні валодаць уласным целам і душой».¹
¹ Артыкул у часопісе «National Review» за лістапад 1906 года.
Гэтыя словы, сказаныя адкрытым праціўнікам сацыялізму, паказваюць, які здаровы сэнс стаіць за нашым рухам. Калі грамада праз свае выбарныя прадстаўнічыя ўстановы, агульнанацыянальныя і муніцыпальныя, можа абысціся без прыватнага капіталіста і землеўладальніка, калі гаворка пра жыллё, газ, водаправод, электрычнасць, трамваі, страхаванне, то чаму не і ў такіх жыццёва неабходных рэчах, як хлеб, адзенне і мэбля? Калі дзяржава можа будаваць браняносцы і рабіць шаблі, чаму не і гандлёвыя караблі, і лемяхі? Раз дзяржава перавозіць лісты, пасылкі і тэлеграмы, чаму не і вугаль, і воўну, і збожжа? І калі дзяржава настойвае на тым, каб самой валодаць тэлеграфнымі лініямі, чаму не і чыгуначнымі? А калі чыгункамі, дык чаму не і вугальнымі шахтамі, з якіх бярэцца сіла, што рухае паравозы? А калі шахтамі, дык чаму не і металургічнымі заводамі ды машынабудаўнічымі майстэрнямі, дзе вырабляюць сыравіну для рэек, паравозаў і вагонаў і надаюць ёй форму? Калі дзяржава бярэцца за гаспадарчую справу ў якой-небудзь галіне, то лагічна няма дзе спыніцца, пакуль не дойдзеш да поўнага дзяржаўнага сацыялізму, а далейшае пашырэнне яе гандлёвай дзейнасці — чыста пытанне карыснасці. Спробы правесці ўяўныя межы паміж тым, што па праве належыць да дзяржаўнай, а што — да прыватнай сферы гаспадарчага ўплыву, заўсёды безнадзейна правальваюцца, як толькі іх правяраюць прынцыпам. Калі вада — жыццёвая неабходнасць, агульная патрэба ўсіх і таму забяспечваць ёю — належная справа муніцыпалітэта, то гэтак жа і хлеб. Быў час, калі ваду не пастаўлялі праз манаполію, аддадзеную кампаніі ці муніцыпалітэту, як гэта цяпер амаль паўсюдна, і тады кожны мусіў здабываць ваду, як мог. Аднак досвед паказаў, што і грамадскія выгоды, і грамадскае здароўе толькі выйграюць, калі водазабеспячэнне стане грамадскай справай, і сёння ніхто не ставіць пад сумнеў мудрасць гэтага кроку. Па падобных прычынах цяпер усё часцей з’яўляюцца муніцыпальныя малочныя пункты, і карысць ад іх — асабліва для здароўя немаўлят — такая, што далейшае пашырэнне такога віду муніцыпальнага гандлю можна лічыць справай вырашанай.
У сувязі з гэтым цікава прыгадаць, што муніцыпалітэты, пашыраючы такім чынам сферу сваёй дзейнасці, толькі вяртаюцца да слушнага правіла самакіравання больш ранняй пары. Незвычайны рост гарадоў у Сярэднія вякі тлумачыўся не толькі тым, што за іх мурамі жыццё было больш бяспечнае, чым па-за імі, але і тым, што інтарэсы і дабрабыт гараджан ахоўваліся там больш дбайна. У вельмі даўнія часы, а менавіта ў часы росквіту Грэцыі і Рыма, існавала, здаецца, нешта вельмі блізкае да камунізму. У Спарце былі не толькі агульныя землі, але і агульны стол, а сабакі і коні таксама былі фактычна агульнай уласнасцю. Агульныя сталы трымаліся на тым, што кожны грамадзянін уносіў роўную долю. Хадзіць на іх было абавязкова, і лічылася правінай, калі хтосьці «тлусцеў, як ненажэрная жывёла, у адзіноце». Спарта, якая захоўвала свой камунізм амаль да самага канца, была таксама той рэспублікай, з якой выйшлі несмяротныя героі, што зрабілі Фермапільскі праход адным з вялікіх натхненняў свету. Але калі ад камунізму адмовіліся і асобныя людзі пачалі збіраць багацці, наступіў заняпад, і Грэцыя стала даннікам Рыма. Пакуль землі Рыма заставаліся агульнай уласнасцю, улада і дабрабыт належалі народу. Багацце, здабытае ў заваяваных землях, спрыяла росту заможнага класа, які падточваў старыя звычаі, а ўрэшце ператварыў грамадскія землі ў вялікія прыватныя маёнткі, давёў сялянства да няволі і жабрацтва, — і Рым упаў. Праўда, можна запярэчыць, што ў абодвух выпадках карысць ад агульнай уласнасці мелі толькі параўнальна нешматлікія вольныя грамадзяне, а вялізная армія рабоў-працаўнікоў, якія не мелі ніякіх правоў, гэтай карысці не зведала. Аднак гэта ніяк не закранае майго аргумента, а ён у тым, што з ростам капіталістычнага індывідуалізму і назапашваннем вялікіх багаццяў пачынаецца гніенне, знікае патрыятызм і пагібель напаткоўвае нават народы, што былі калісьці самымі магутнымі. Калі наблізіцца да нашага часу, мы знойдзем яшчэ больш доказаў таго, як даволі развітае супольнае жыццё давала дзівосныя вынікі. Вялікія гарады Сярэднявечча, сёння славутасці ўсяго свету, былі ўсе пабудаваныя ў той час, калі кожны прыватны інтарэс быў падпарадкаваны агульнаму дабру. Былі перш за ўсё гільдыі, тагачасныя прафсаюзы, у якіх рамеснікі аб’ядноўваліся для ўзаемнай дапамогі і падтрымкі. Яны браліся за вялікія грамадскія работы — цэрквы, ратушы, масты і таму падобнае — і даводзілі іх да канца з непасрэднага дазволу гарадскога савета. Былі гарадскія землі, на якіх гарадскія пастухі пасвілі статкі і чароды сваіх суграмадзян. Рынкі, масты, дамы і грамадскія будынкі амаль усе былі агульнай уласнасцю. Гэтак жа і гавані з прыстанямі, а часам, прынамсі, і судны, што ў іх стаялі. Але горад клапаціўся пра сваіх гараджан куды больш. Адным з асноўных прынцыпаў гарадскога кіравання, як сфармуляваў адзін даследчык, было забяспечыць «агульнае першае харчаванне і жытло бедным і багатым аднолькава». Злачынствам, за якое часам каралі смерцю, было «перахопліваць» рынак. Гэта значыць, той, хто выходзіў за гарадскія муры ці нават за межы рыначнай плошчы, каб купіць ежу, паліва ці адзенне на ўмовах, недаступных кожнаму гараджаніну, учыняў цяжкае злачынства. Першае права на рынак меў гараджанін, які купляў для ўласнага ўжытку, а пасля яго — рознічны гандляр. Яшчэ адной правінай было скупляць тавары оптам, каб перапрадаваць рознічным гандлярам. Пасярэднікаў лічылі не лепшымі за звычайных кішэнных злодзеяў і абыходзіліся з імі адпаведна. Таго, хто спрабаваў скупіць увесь харч, каб дыктаваць цану, лічылі горшай пошасцю, чым разбойніка з вялікай дарогі, і за свае старанні ён атрымліваў смяротны прысуд. Калі ежы не хапала, ёю мусілі дзяліцца, і кожны атрымліваў паводле сваіх патрэб, а нават у гады дастатку цэны вызначалі гарадскія ўрадоўцы — «мэр і двое разважлівых мужоў», — каб ніхто не браў больш за сумленны прыбытак. Але і гэтым дзейнасць сярэднявечнага горада не вычэрпвалася. Захаваліся дакументы, якія сведчаць, што ў XVI стагоддзі горад сам закупляў і размяркоўваў ежу і паліва — верагодна, хоць і не заўсёды, праз гандлёвыя гільдыі. Ад Лондана да Тэрсо і ад Ніта да Уотэрфарда такі звычай быў, здаецца, звычайнай справай. Горад сачыў, каб вырабленыя і прададзеныя тавары былі сумленныя і па рабоце, і па матэрыяле, а цэны для спажыўца — справядлівыя. Нарэшце, горад даваў людзям разумныя забавы — канцэрты, спектаклі, гульні і таму падобнае. Не відаць, каб людзі тых часоў пацярпелі ад усёй гэтай сацыялістычнай апекі ці то ў характары, ці то ў грамадзянскім духу. Саборы нашай і іншых краін — тыя з іх, што захаваліся, — сведчаць і пра дух прыгажосці, які іх натхняў, і пра трываласць іх майстэрства. Разбураныя замкі — помнікі іх грамадзянскаму духу, бо менавіта яны скінулі ваяўнічых баронаў той эпохі і дапамаглі вызваліць прыгонных сялян. Яны давалі адпор каралям і адмаўляліся плаціць падаткі, калі пры іх увядзенні не мелі голасу, і гэтак прывялі да ўтварэння парламента. Яны былі сапраўднымі вартавымі і абаронцамі свабоды — шмат у чым таму, што іх гарадскія ўстановы ахоўвалі свабоду кожнага чалавека. Такім чынам, сучасны муніцыпальны сацыяліст — ніякі не безразважны наватар, які кідаецца ў невядомую сферу грамадскай справы, а толькі вяртаецца да ўзору, якога яму няма чаго саромецца. Калі ён імкнецца ўзяць пад грамадскую ўласнасць і кантроль не толькі жыццёвыя выгоды, але і першыя жыццёвыя патрэбы, ён толькі хоча адрадзіць тую старонку брытанскага жыцця, якая ў мінулым дала вялікія і добрыя плёны. Калі ўраджай вясковай абшчыны прадавалі проста спажыўцу на муніцыпальным рынку суседняга горада, у нашай краіне быў такі дабрабыт і такая паўната жыцця, якіх яна з таго часу не ведала, і толькі калі гэты лад і ўсё, што ён азначаў, разбурылі інтрыгі каралёў і іх саюзнікаў, з’явіліся ўбоства і законы аб бедных. Сучасны сацыяліст можа быць упэўнены і ў тым, што прычыны, якія прывялі да звяржэння таго камунізму, што існаваў у горадзе і на вёсцы, наўрад ці падзейнічаюць зноў. Камерцыялізм, разам з тым індывідуалізмам, які ён нёс з сабой, ужо прайшоў свой шлях і вычарпаў сябе. Цяпер гэта сіла, што адступае, а не наступае. Дух часу адварочваецца ад той бясплоднай краіны, дзе так доўга панавала мамона, і хваля грамадскай думкі моцна коціцца ў бок больш чалавечнай эпохі. Стомленае марнымі спробамі знайсці шчасце ў нажыве, чалавецтва вяртаецца цяпер да свайго ранейшага, мудрэйшага „я“ і шукае ў служэнні тое задавальненне і спакой душы, якіх не здолеў даць эгаізм.
James Keir Hardie, «From Serfdom to Socialism», London: George Allen, 1907, раздзелы I–II. Пераклад з англійскай паводле сканаванага выдання на archive.org (уступ рэдактара перавыдання 1974 года не перакладаўся). Тэкст Хардзі знаходзіцца ў грамадскім набытку.
