Гэтае эсэ Генры Дэвід Тора напісаў пасля таго, як у 1846 годзе яго арыштавалі за няўплату падушнага падатку: так ён пратэставаў супраць рабства і Мексіканскай вайны. Упершыню яно выйшла ў 1849 годзе пад назвай «Resistance to Civil Government», а потым стала вядомае як «Грамадзянскае непадпарадкаванне». Яго чыталі Леў Талстой, Махатма Гандзі і Марцін Лютэр Кінг.
Я ад усяго сэрца прымаю дэвіз: «Той урад найлепшы, які кіруе найменей», — і хацеў бы бачыць, як яго ажыццяўляюць хутчэй і паслядоўней. Даведзены да канца, ён урэшце зводзіцца да таго, у што я таксама веру: «Той урад найлепшы, які не кіруе зусім», — і калі людзі будуць да гэтага гатовыя, менавіта такі ўрад у іх і будзе. Урад у найлепшым выпадку — толькі зручны сродак; але большасць урадаў звычайна, а ўсе ўрады часам, — сродак нязручны. Пярэчанні, якія высоўвалі супраць пастаяннага войска, — а іх шмат, і яны важкія, і заслугоўваюць таго, каб узяць верх, — можна ўрэшце высунуць і супраць пастаяннага ўрада. Пастаяннае войска — толькі рука пастаяннага ўрада. Сам урад, які ёсць толькі спосабам, абраным народам для выканання сваёй волі, гэтаксама схільны да злоўжыванняў і скажэнняў, перш чым народ здолее праз яго дзейнічаць. Прыклад таму — цяперашняя Мексіканская вайна, справа параўнальна нешматлікіх асоб, якія карыстаюцца пастаянным урадам як сваёй прыладай; бо спачатку народ не згадзіўся б на такі крок.
Гэты амерыканскі ўрад — што ён такое, як не традыцыя, хай сабе і нядаўняя, што імкнецца перадаць сябе нашчадкам некранутай, але штохвілінна губляе часцінку сваёй цэласнасці? У ім няма жыццёвасці і сілы нават аднаго жывога чалавека, бо адзін чалавек можа сагнуць яго пад сваю волю. Для самога народа ён — нешта накшталт драўлянай стрэльбы; і калі народ калі-небудзь усур’ёз ужыве яе як сапраўдную адзін супраць аднаго, яна напэўна трэсне. Але ад гэтага ён не менш патрэбны: бо народ мусіць мець якую-небудзь складаную машынерыю і чуць яе грукат, каб задаволіць тое ўяўленне пра ўрад, якое ў яго ёсць. Так урады паказваюць, як паспяхова можна ашукваць людзей і нават як людзі ашукваюць самі сябе — дзеля ўласнай выгады. Гэта выдатна, мусім прызнаць мы ўсе; і ўсё ж гэты ўрад сам па сабе ніколі не паспрыяў ніводнай справе — хіба толькі той жвавасцю, з якой саступаў ёй з дарогі. Ён не захоўвае краіну свабоднай. Ён не засяляе Захад. Ён не дае адукацыі. Усё, што было зроблена, зрабіў характар, уласцівы амерыканскаму народу; і ён зрабіў бы крыху больш, калі б урад часам не станавіўся яму на дарозе. Бо ўрад — гэта сродак, з дапамогай якога людзі ахвотна дамагліся б таго, каб пакінуць адно аднаго ў спакоі; і, як ужо было сказана, калі ён найбольш зручны, тады ён найменш чапае тых, кім кіруе. Гандаль і камерцыя, калі б не былі зробленыя з каўчуку, ніколі не здолелі б пераскочыць праз перашкоды, якія заканадаўцы бесперапынна ставяць ім на шляху; і калі б судзіць гэтых людзей цалкам паводле вынікаў іхніх дзеянняў, а не збольшага паводле намераў, яны заслугоўвалі б, каб іх залічылі ў адзін шэраг і каралі разам з тымі шкоднікамі, што кладуць перашкоды на чыгунку.
Але, кажучы практычна і як грамадзянін, у адрозненне ад тых, хто называе сябе праціўнікамі ўсякага ўрада, я прашу не адразу адмены ўрада, а адразу лепшага ўрада. Няхай кожны абвесціць, які ўрад выклікаў бы ў яго павагу, — і гэта будзе адным крокам да таго, каб такі ўрад атрымаць.
Урэшце, практычная прычына, чаму, калі ўлада аднойчы трапляе ў рукі народа, большасці дазваляюць кіраваць і яна доўгі час працягвае кіраваць, — не ў тым, што яна хутчэй за ўсё мае рацыю, і не ў тым, што гэта здаецца найбольш справядлівым меншасці, а ў тым, што фізічна яна наймацнейшая. Але ўрад, у якім большасць пануе ва ўсіх выпадках, не можа грунтавацца на справядлівасці — нават настолькі, наколькі людзі яе разумеюць. Хіба не можа быць урада, у якім пра слушнае і няслушнае па сутнасці вырашае не большасць, а сумленне? — у якім большасць вырашае толькі тыя пытанні, да якіх дастасоўнае правіла мэтазгоднасці? Хіба грамадзянін мусіць хоць на момант, хоць у найменшай меры аддаваць сваё сумленне заканадаўцу? Навошта тады кожнаму чалавеку сумленне? Я думаю, што мы павінны быць спачатку людзьмі, а ўжо потым падданымі. Пажадана выхоўваць павагу не столькі да закону, колькі да праўды. Адзіны абавязак, які я маю права ўзяць на сябе, — у любы час рабіць тое, што я лічу слушным. Даволі слушна кажуць, што ў карпарацыі няма сумлення; але карпарацыя сумленных людзей — гэта карпарацыя з сумленнем. Закон ніколі ні на крышку не зрабіў людзей больш справядлівымі; а праз павагу да яго нават добразычлівыя штодня робяцца прыладамі несправядлівасці. Звычайны і натуральны вынік празмернай павагі да закону — тое, што можна ўбачыць шарэнгу салдат: палкоўніка, капітана, капрала, радавых, падносчыкаў пораху і ўсіх астатніх, — якія ў выдатным парадку крочаць цераз горы і даліны на вайну супраць сваёй волі, ды што там — супраць свайго здаровага сэнсу і сумлення, ад чаго гэты марш робіцца сапраўды вельмі стромкім і выклікае сэрцабіцце. Яны не сумняваюцца, што справа, у якую яны ўцягнутыя, праклятая; усе яны мірна настроеныя. Дык што ж яны такое? Ці людзі ўвогуле? Ці маленькія рухомыя форты і парахавыя склады на службе ў нейкага беспрынцыповага чалавека пры ўладзе? Наведайце ваенна-марскую верф і паглядзіце на марскога пехацінца — вось такога чалавека можа зрабіць амерыканскі ўрад, ці вось што ён можа зрабіць з чалавека сваімі чорнымі чарамі: просты цень і ўспамін пра чалавечнасць, чалавека, пакладзенага ў труну жывым і стоячы і ўжо, можна сказаць, пахаванага пад зброяй, з пахавальным суправаджэннем, хоць, магчыма,
«Ні барабан не біў, ні жалобны не гучаў спеў, Як мы цела яго на вал спяшаліся несці; Ні адзін салдат развітальна не стрэліў Над магілай, дзе мы героя хавалі».
Так большасць людзей служыць дзяржаве — не як людзі перадусім, а як машыны, сваімі целамі. Яны — пастаяннае войска, і апалчэнне, турэмшчыкі, канстэблі, posse comitatus і г. д. У большасці выпадкаў тут няма ніякага свабоднага ўжывання ні меркавання, ні маральнага пачуцця; яны ставяць сябе на адзін узровень з дрэвам, зямлёй і камянямі; і, мабыць, можна вырабіць драўляных людзей, якія паслужаць гэтай мэце не горш. Такія выклікаюць не больш павагі, чым саламяныя пудзілы ці камяк бруду. Вартасць у іх такая самая, як у коней і сабак. І ўсё ж нават такіх звычайна лічаць добрымі грамадзянамі. Іншыя — як большасць заканадаўцаў, палітыкаў, юрыстаў, святароў і чыноўнікаў — служаць дзяржаве пераважна сваімі галовамі; і паколькі яны рэдка праводзяць маральныя адрозненні, яны гэтак жа могуць служыць д’яблу, самі таго не жадаючы, як і Богу. Зусім нямногія — як героі, патрыёты, пакутнікі, рэфарматары ў вялікім сэнсе слова, і людзі — служаць дзяржаве таксама і сваім сумленнем, а таму па большай частцы непазбежна ёй супраціўляюцца; і яна звычайна абыходзіцца з імі як з ворагамі. Мудры чалавек будзе карысны толькі як чалавек і не згодзіцца быць «глінай» і «затыкаць дзірку, каб не дзьмуў вецер», а пакіне гэтую службу хаця б свайму праху:
«Я надта высокага роду, каб мною валодалі, Каб быць падначаленым пры ўладзе, Ці карысным слугой і прыладай Якой бы ні было суверэннай дзяржавы на свеце».
Той, хто цалкам аддае сябе бліжнім, здаецца ім бескарысным і эгаістам; а таго, хто аддае сябе ім часткова, абвяшчаюць дабрадзеем і філантропам.
Як належыць чалавеку паводзіць сябе ў адносінах да гэтага амерыканскага ўрада сёння? Я адказваю: ён не можа без ганьбы мець з ім нічога агульнага. Я ні на момант не магу прызнаць сваім урадам тую палітычную арганізацыю, якая адначасова ёсць і ўрадам раба.
Усе людзі прызнаюць права на рэвалюцыю — гэта значыць права адмовіцца ад вернасці ўраду і супраціўляцца яму, калі яго тыранія ці няздольнасць вялікія і невыносныя. Але амаль усе кажуць, што цяпер не той выпадак. А вось у Рэвалюцыю 75-га, на іх думку, выпадак быў якраз той. Калі б мне сказалі, што гэта дрэнны ўрад, бо ён абкладаў падаткам пэўныя замежныя тавары, якія прывозяць у яго порты, я, хутчэй за ўсё, не падымаў бы шуму, бо магу абысціся і без іх: ва ўсіх машын ёсць сваё трэнне; і, магчыма, гэтая машына робіць дастаткова дабра, каб ураўнаважыць зло. Ва ўсякім разе, падымаць з-за гэтага калатнечу — вялікае зло. Але калі ўжо трэнне набывае сабе машыну, а прыгнёт і рабаўніцтва становяцца арганізаванымі, я кажу: годзе нам такой машыны. Іншымі словамі, калі шостая частка насельніцтва краіны, што ўзялася быць прытулкам свабоды, — рабы, а цэлую краіну несправядліва захоплівае і заваёўвае чужое войска і падпарадкоўвае ваенным законам, я думаю, што сумленным людзям не зарана паўстаць і ўчыніць рэвалюцыю. А яшчэ больш неадкладным робіць гэты абавязак тое, што захопленая краіна — не наша, а войска-захопнік — нашае.
Пэйлі, для многіх агульнапрызнаны аўтарытэт у маральных пытаннях, у сваім раздзеле «Пра абавязак падпарадкоўвацца грамадзянскаму ўраду» зводзіць усе грамадзянскія абавязкі да мэтазгоднасці; і далей кажа, «што пакуль таго патрабуе інтарэс усяго грамадства, гэта значыць пакуль усталяванаму ўраду нельга супраціўляцца ці змяніць яго без грамадскай нязручнасці, Божая воля ў тым, каб усталяванаму ўраду падпарадкоўваліся, — і не даўжэй». — «Калі прыняць гэты прынцып, справядлівасць кожнага асобнага выпадку супраціву зводзіцца да падліку меры небяспекі і крыўды з аднаго боку і верагоднасці і кошту іх выпраўлення — з другога». Пра гэта, кажа ён, кожны чалавек будзе судзіць сам. Але Пэйлі, здаецца, ніколі не разглядаў тых выпадкаў, да якіх правіла мэтазгоднасці не дастасоўваецца, — калі народ, як і асобны чалавек, мусіць учыніць справядліва, чаго б гэта ні каштавала. Калі я несправядліва вырваў дошку ў тапельца, я мушу вярнуць яе яму, хоць бы і сам патануў. Паводле Пэйлі, гэта было б нязручна. Але хто ў такім выпадку захоча зберагчы сваё жыццё, той страціць яго. Гэты народ мусіць перастаць трымаць рабоў і ваяваць з Мексікай, хоць бы гэта каштавала яму існавання як народа.
На практыцы народы згодныя з Пэйлі; але ці думае хто-небудзь, што Масачусетс робіць якраз тое, што слушна, у цяперашні крызіс?
«Дзяржаўная хвойда, распусніца ў срэбнай парчы: Шлейф ёй нясуць, а душа яе ў брудзе валачэцца».
Кажучы практычна, праціўнікі рэформы ў Масачусетсе — не сто тысяч палітыкаў на Поўдні, а сто тысяч купцоў і фермераў тут, якіх больш цікавяць гандаль і земляробства, чым чалавечнасць, і якія не гатовыя абысціся справядліва з рабом і з Мексікай, чаго б гэта ні каштавала. Я спрачаюся не з далёкімі ворагамі, а з тымі, хто тут, пад бокам, супрацоўнічае з тымі, далёкімі, і выконвае іх загады і без каго тыя былі б бяскрыўднымі. Мы прывыклі казаць, што масы не падрыхтаваныя; але паляпшэнне ідзе павольна, бо нямногія па сутнасці не мудрэйшыя і не лепшыя за многіх. Не так важна, каб многія былі такімі ж добрымі, як вы, як тое, каб дзесьці была хоць нейкая абсалютная дабрыня, бо яна ўзквасіць усё цеста. Ёсць тысячы тых, хто паводле сваіх поглядаў супраць рабства і вайны, але хто на справе нічога не робіць, каб іх спыніць; хто, лічачы сябе дзецьмі Вашынгтона і Франкліна, сядзіць, засунуўшы рукі ў кішэні, і кажа, што не ведае, што рабіць, і нічога не робіць; хто нават адкладае пытанне свабоды дзеля пытання свабоднага гандлю і пасля абеду спакойна чытае біржавыя цэны разам з апошнімі навінамі з Мексікі і, магчыма, засынае над тым і другім. Якая сёння біржавая цана сумленнага чалавека і патрыёта? Яны вагаюцца, і шкадуюць, і часам падаюць петыцыі; але нічога не робяць усур’ёз і дзейсна. Яны будуць чакаць, поўныя добрых намераў, пакуль іншыя выправяць зло, — каб ім больш не было чаго шкадаваць. Самае большае, яны аддаюць слушнай справе, калі тая праходзіць міма іх, толькі танны голас ды кволае ўхваленне і пажаданне поспеху. На аднаго добрачэснага чалавека прыпадае дзевяцьсот дзевяноста дзевяць апекуноў добрачэснасці; але лягчэй мець справу з сапраўдным уладальнікам рэчы, чым з яе часовым апекуном.
Усякае галасаванне — гэта своеасаблівая гульня, як шашкі ці нарды, з лёгкім маральным адценнем, гульня ў слушнае і няслушнае, у маральныя пытанні; і пры ёй натуральна б’юцца аб заклад. Характар тых, хто галасуе, на кон не ставіцца. Я аддаю свой голас, магчыма, так, як лічу слушным; але мне не жыццёва важна, каб гэтае слушнае перамагло. Я гатовы пакінуць гэта большасці. Таму і абавязковасць майго голасу ніколі не перавышае абавязковасці мэтазгоднасці. Нават галасаваць за слушнае — значыць нічога для яго не рабіць. Гэта толькі кволае выказванне людзям вашага жадання, каб яно перамагло. Мудры чалавек не пакіне слушнае на ласку выпадку і не будзе жадаць, каб яно перамагло праз сілу большасці. У дзеяннях людскіх мас мала добрачэснасці. Калі большасць нарэшце прагаласуе за адмену рабства, гэта будзе таму, што рабства ім абыякавае, або таму, што рабства, якое трэба было б адмяніць іх галасаваннем, застанецца зусім мала. Тады адзінымі рабамі будуць яны самі. Толькі той можа сваім голасам наблізіць адмену рабства, хто сваім голасам сцвярджае ўласную свабоду.
Я чую пра з’езд, які мае адбыцца ў Балтыморы ці яшчэ дзесьці, каб вылучыць кандыдата ў прэзідэнты, — з’езд, складзены пераважна з рэдактараў і людзей, што з’яўляюцца палітыкамі па прафесіі; але я думаю: якая справа незалежнаму, разумнаму і паважанаму чалавеку да таго, якое рашэнне яны прымуць? Хіба нам усё роўна не дастанецца карысць ад яго мудрасці і сумленнасці? Хіба мы не можам разлічваць на некалькі незалежных галасоў? Хіба мала ў краіне людзей, якія не ходзяць на з’езды? Але не: я бачу, што так званы паважаны чалавек адразу ж збочыў са сваёй пазіцыі і траціць надзею на сваю краіну, тады як у краіны больш падстаў страціць надзею на яго. Ён неадкладна прымае аднаго з вылучаных такім чынам кандыдатаў як адзінага прыдатнага, даводзячы тым самым, што ён і сам прыдатны для любых мэтаў дэмагога. Яго голас варты не больш, чым голас любога беспрынцыповага чужаземца ці прадажнага тутэйшага, якога, магчыма, купілі. О, каб знайшоўся чалавек, які ёсць чалавекам і ў якога, як кажа мой сусед, у спіне косць, праз якую рукі не прасунеш! Наша статыстыка хібіць: насельніцтва падлічана занадта вялікім. Колькі ў гэтай краіне людзей на тысячу квадратных міль? Наўрад ці адзін. Хіба Амерыка не прапануе людзям ніякай прынады, каб тут пасяліцца? Амерыканец здрабнеў да сябра брацтва Odd Fellows — таго, каго можна пазнаць па развітым органе стадавасці ды відавочнай нястачы розуму і жыццярадаснай упэўненасці ў сабе; чыя першая і галоўная турбота, калі ён прыходзіць на свет, — праверыць, ці ў добрым стане багадзельні; і яшчэ да таго, як ён законна апране мужчынскую тогу, сабраць фонд на ўтрыманне ўдоў і сірот, якія могуць з’явіцца; хто, карацей, адважваецца жыць толькі з дапамогай таварыства ўзаемнага страхавання, якое паабяцала прыстойна яго пахаваць.
Абавязак чалавека, само сабой, не ў тым, каб прысвяціць сябе выкараненню якой-небудзь, нават найвялікшай, несправядлівасці; ён цалкам можа мець і іншыя справы, якімі яму належыць займацца; але яго абавязак — прынамсі, умыць ад яе рукі і, калі ён больш пра яе не думае, хаця б не падтрымліваць яе на практыцы. Калі я аддаюся іншым заняткам і разважанням, я мушу спачатку прынамсі пераканацца, што не займаюся імі, седзячы на плячах у іншага чалавека. Спачатку я мушу злезці з яго, каб і ён мог аддацца сваім разважанням. Паглядзіце, якую грубую непаслядоўнасць церпяць. Я чуў, як некаторыя мае землякі казалі: «Хацеў бы я, каб мне загадалі ісці душыць паўстанне рабоў ці маршыраваць у Мексіку, — паглядзелі б, ці пайшоў бы я»; і ўсё ж кожны з гэтых самых людзей непасрэдна сваёй вернасцю, а значыць, ускосна, прынамсі, сваімі грашыма, паставіў замест сябе іншага. Салдату, які адмаўляецца служыць у несправядлівай вайне, апладзіруюць тыя, хто не адмаўляецца падтрымліваць несправядлівы ўрад, што вядзе гэтую вайну; апладзіруюць тыя, чыімі ўласнымі ўчынкамі і ўладай ён грэбуе і якія ні ў што не ставіць; як быццам Дзяржава раскайваецца настолькі, што наймае кагосьці бічаваць яе, пакуль яна грашыць, але не настолькі, каб хоць на хвіліну перастаць грашыць. Так пад імем парадку і грамадзянскага ўрада нас усіх у рэшце рэшт прымушаюць ушаноўваць і падтрымліваць нашу ўласную подласць. Пасля першага румянцу граху надыходзіць абыякавасць да яго; і з амаральнага ён становіцца, так бы мовіць, пазамаральным — і не зусім непатрэбным для таго жыцця, якое мы сабе стварылі.
Самая шырокая і распаўсюджаная памылка патрабуе для сваёй падтрымкі самай бескарыслівай цноты. Лёгкі папрок, якому звычайна падлягае цнота патрыятызму, найхутчэй наклікаюць на сябе высакародныя. Тыя, хто, не ўхваляючы характару і мер урада, аддаюць яму сваю вернасць і падтрымку, — несумненна, яго найбольш сумленныя прыхільнікі, а таму часта і найсур’ёзнейшыя перашкоды для рэформы. Некаторыя звяртаюцца да дзяржавы з петыцыямі распусціць Саюз і не зважаць на патрабаванні Прэзідэнта. Чаму б ім самім не распусціць яго — саюз паміж сабой і дзяржавай — і не адмовіцца плаціць сваю долю ў яе казну? Хіба яны не стаяць у тых самых адносінах да дзяржавы, у якіх дзяржава стаіць да Саюза? І хіба не тыя самыя прычыны перашкодзілі дзяржаве супраціўляцца Саюзу, што перашкодзілі ім супраціўляцца дзяржаве?
Як можа чалавек задавольвацца тым, каб проста мець меркаванне і цешыцца ім? Ці ёсць у гэтым якая ўцеха, калі яго меркаванне ў тым, што яго пакрыўдзілі? Калі сусед ашукае вас хоць на адзін долар, вы не супакойваецеся на тым, што ведаеце, што вас ашукалі, ці на тым, што кажаце, што вас ашукалі, ці нават на тым, што просіце яго аддаць вам належнае; вы адразу робіце дзейсныя крокі, каб атрымаць усю суму, і сочыце, каб вас больш ніколі не ашукалі. Дзеянне з прынцыпу — усведамленне і чыненне слушнага — змяняе рэчы і адносіны; яно па сваёй сутнасці рэвалюцыйнае і не цалкам узгадняецца ні з чым, што было. Яно падзяляе не толькі дзяржавы і цэрквы, яно падзяляе сем’і; ды што там — яно падзяляе асобнага чалавека, аддзяляючы ў ім д’ябальскае ад боскага.
Несправядлівыя законы існуюць: ці задавальняцца нам тым, каб ім падпарадкоўвацца, ці імкнуцца іх выправіць і падпарадкоўвацца ім, пакуль не даб’ёмся свайго, ці адразу іх парушаць? Людзі пры такім урадзе, як гэты, звычайна думаюць, што трэба пачакаць, пакуль яны не пераканаюць большасць змяніць іх. Яны думаюць, што калі яны стануць супраціўляцца, лекі будуць горшыя за хваробу. Але ў тым, што лекі горшыя за хваробу, вінаваты сам урад. Гэта ён робіць іх горшымі. Чаму ён не здольны лепш прадбачыць рэформу і загадзя рыхтавацца да яе? Чаму ён не шануе сваёй мудрай меншасці? Чаму ён крычыць і супраціўляецца, перш чым яму зрабілі балюча? Чаму ён не заахвочвае сваіх грамадзян пільна выкрываць яго хібы і рабіць лепш, чым ён ад іх хоча? Чаму ён заўсёды распінае Хрыста, адлучае ад царквы Каперніка і Лютэра і абвяшчае бунтаўнікамі Вашынгтона і Франкліна?
Можна было б падумаць, што свядомая і практычная адмова прызнаваць яго ўладу — адзінае правапарушэнне, якога ўрад ніколі не прадбачыў; інакш чаму ён не прызначыў за яго пэўнага, належнага і суразмернага пакарання? Калі чалавек, які не мае маёмасці, хоць бы раз адмовіцца зарабіць для дзяржавы дзевяць шылінгаў, яго садзяць у турму на тэрмін, не абмежаваны ніводным вядомым мне законам і вызначаны толькі на меркаванне тых, хто яго туды пасадзіў; а калі ён скрадзе ў дзяржавы дзевяноста разоў па дзевяць шылінгаў, яго неўзабаве зноў выпускаюць на волю.
Калі несправядлівасць — частка непазбежнага трэння ў машыне ўрада, хай сабе, хай сабе: можа, з часам яна згладзіцца, — а машына дык напэўна зносіцца. Калі ў несправядлівасці ёсць свая спружына, ці блок, ці вяроўка, ці корба, выключна для яе самой, тады, магчыма, вам варта падумаць, ці не будуць лекі горшыя за хваробу; але калі яна такой прыроды, што патрабуе ад вас быць прыладай несправядлівасці супраць іншага, тады, кажу я, парушайце закон. Хай ваша жыццё стане сустрэчным трэннем, якое спыніць машыну. Мая справа, ва ўсякім разе, — сачыць за тым, каб не служыць таму злу, якое я асуджаю.
Што да таго, каб скарыстацца шляхамі, якія дзяржава прадугледзела для выпраўлення зла, то такіх шляхоў я не ведаю. Яны займаюць зашмат часу, і жыццё чалавека скончыцца раней. У мяне ёсць іншыя справы. Я прыйшоў у гэты свет не перадусім для таго, каб зрабіць яго добрым месцам для жыцця, а каб жыць у ім, добры ён ці дрэнны. Чалавек мусіць рабіць не ўсё, а толькі нешта; і з таго, што ён не можа зрабіць усяго, не вынікае, што ён павінен рабіць нешта няправільнае. Не мая справа слаць петыцыі губернатару ці заканадаўчаму сходу, гэтаксама як не іхняя справа — слаць петыцыі мне; і калі б яны не пачулі маёй петыцыі, што мне тады рабіць? Але ў гэтым выпадку дзяржава не прадугледзела ніякага шляху: сама яе Канстытуцыя і ёсць зло. Гэта можа здацца рэзкім, упартым і непрымірымым; але гэта і значыць ставіцца з найвялікшай дабрынёй і ўвагай да таго адзінага духу, які здольны гэта ацаніць або гэтага заслугоўвае. Такія ўсе перамены да лепшага — як нараджэнне і смерць, што скаланаюць цела ў сутаргах.
Я без ваганняў скажу, што тыя, хто называе сябе абаліцыяністамі, павінны неадкладна і па-сапраўднаму адклікаць сваю падтрымку — і асабістую, і маёмасную — ад урада Масачусетса, а не чакаць, пакуль складуць большасць у адзін голас, каб толькі тады дазволіць праўдзе перамагчы праз іх. Я думаю, што дастаткова таго, што на іх баку Бог, і не трэба чакаць таго другога голасу. Ды і ўвогуле, кожны, хто мае больш рацыі, чым яго суседзі, ужо складае большасць у адзін голас.
Я сустракаюся з гэтым амерыканскім урадам, або з яго прадстаўніком, урадам штата, непасрэдна, твар у твар, раз на год, не часцей, — у асобе яго зборшчыка падаткаў; гэта адзіны спосаб, якім чалавек у маім становішчы непазбежна з ім сустракаецца; і тады ён выразна кажа: «Прызнай мяне»; і найпрасцейшы, найдзейснейшы і, пры цяперашнім стане спраў, найнеабходнейшы спосаб абысціся з ім у гэтым пытанні, выказаць сваё мізэрнае задавальненне ім і сваю мізэрную любоў да яго — гэта тады ж яму і адмовіць. Мой ветлівы сусед, зборшчык падаткаў, — якраз той чалавек, з якім мне трэба мець справу, — бо ўрэшце я спрачаюся з людзьмі, а не з пергаментам, — і ён добраахвотна выбраў быць агентам урада. Як ён калі-небудзь як след зразумее, хто ён такі і што робіць як урадавы чыноўнік або як чалавек, пакуль не будзе вымушаны падумаць, ці абыходзіцца яму са мною, сваім суседам, якога ён паважае, як з суседам і добразычлівым чалавекам ці як з вар’ятам і парушальнікам спакою, і паглядзець, ці здолее ён пераадолець гэтую перашкоду для сваёй суседскай прыязнасці без больш грубай і запальчывай думкі або мовы, адпаведнай яго ўчынку? Я добра ведаю: калі б тысяча, калі б сотня, калі б дзесяць чалавек, якіх я мог бы назваць, — калі б толькі дзесяць сумленных людзей, — ды што там, калі б адзін сумленны чалавек у гэтым штаце Масачусетс, перастаўшы трымаць рабоў, сапраўды выйшаў з гэтага супольніцтва і быў бы за тое замкнёны ў акруговай турме, гэта і была б адмена рабства ў Амерыцы. Бо не важна, якім малым можа здавацца пачатак: што аднойчы добра зроблена, тое зроблена назаўжды. Але мы больш любім пра гэта гаварыць: гэта, кажам мы, наша місія. Рэформа трымае на сваёй службе многія дзясяткі газет, але ніводнага чалавека. Калі б мой шаноўны сусед, пасланец дзяржавы, які гатовы аддаць свае дні вырашэнню пытання правоў чалавека ў Зале Савета, замест таго каб пачуць пагрозы турмамі Караліны, сеў вязнем Масачусетса — той дзяржавы, што так рупліва звальвае грэх рабства на сваю сястру, — хоць цяпер яна можа знайсці падставу для сваркі з ёю толькі ў акце негасціннасці, — заканадаўчы сход наступнай зімой не абышоў бы гэтага пытання зусім.
Пры ўрадзе, які несправядліва кідае ў турму хоць каго-небудзь, сапраўднае месца справядлівага чалавека — таксама турма. Належнае месца сёння, адзінае месца, якое Масачусетс адвёў для сваіх найбольш вольных і найменш знявераных душ, — у яго турмах, дзе ўласным актам дзяржавы іх выкідаюць і замыкаюць па-за ёю, як яны ўжо самі паставілі сябе па-за ёю сваімі прынцыпамі. Менавіта там павінны знайсці іх збеглы раб, і мексіканскі палонны, адпушчаны пад слова гонару, і індзеец, які прыйшоў скардзіцца на крыўды свайго народа; на той адасобленай, але больш вольнай і ганаровай зямлі, куды дзяржава змяшчае тых, хто не з ёю, а супраць яе, — у адзіным доме ў рабаўладальніцкім штаце, дзе вольны чалавек можа жыць з гонарам. Калі хто думае, што там іх уплыў страціцца і іх галасы больш не будуць мучыць вуха дзяржавы, што яны не будуць ворагам у яе сценах, — той не ведае, наколькі ісціна мацнейшая за памылку і наколькі больш красамоўна і дзейсна змагаецца з несправядлівасцю той, хто хоць трохі зведаў яе на сабе. Аддавайце ўвесь свой голас — не проста палоску паперы, а ўвесь свой уплыў. Меншасць бяссільная, пакуль падладжваецца пад большасць; тады яна нават не меншасць; але яна неадольная, калі тармозіць усёй сваёй вагой. Калі выбар будзе такі — трымаць усіх справядлівых людзей у турме або адмовіцца ад вайны і рабства, — дзяржава не будзе вагацца, што выбраць. Калі б тысяча чалавек не заплаціла ў гэтым годзе падаткаў, гэта не было б мерай гвалтоўнай і крывавай, якой было б іх заплаціць і даць дзяржаве магчымасць чыніць гвалт і праліваць нявінную кроў. Гэта, па сутнасці, і ёсць вызначэнне мірнай рэвалюцыі, калі такая ўвогуле магчымая. Калі зборшчык падаткаў або іншы дзяржаўны чыноўнік пытаецца ў мяне, як адзін ужо і спытаў: «Але што ж мне рабіць?» — мой адказ: «Калі вы сапраўды хочаце нешта зрабіць, сыдзіце з пасады». Калі падданы адмовіўся ад вернасці, а чыноўнік сышоў з пасады, тады рэвалюцыя здзейснена. Але дапусцім нават, што пальецца кроў. Хіба не праліваецца свайго роду кроў, калі паранена сумленне? Праз гэтую рану выцякаюць сапраўдная годнасць чалавека і яго несмяротнасць, і ён сыходзіць крывёю да вечнай смерці. Я бачу, як гэтая кроў ліецца ўжо цяпер.
Я меў на ўвазе зняволенне парушальніка, а не канфіскацыю яго маёмасці, — хоць і тое, і другое служыць адной мэце, — бо тыя, хто адстойвае найчысцейшае права і таму найбольш небяспечныя для разбэшчанай дзяржавы, звычайна не марнавалі шмат часу на тое, каб набываць маёмасць. Такім дзяржава аказвае параўнальна мала паслуг, і нават невялікі падатак звычайна здаецца ім непамерным, асабліва калі яны мусяць зарабляць яго асобнай працай уласных рук. Калі б знайшоўся хтосьці, хто жыў бы зусім без грошай, сама дзяржава завагалася б патрабаваць іх ад яго. Але багаты чалавек — не будзем рабіць крыўдных параўнанняў — заўсёды прададзены той установе, якая робіць яго багатым. Калі казаць абсалютна, то чым больш грошай, тым менш цноты; бо грошы становяцца паміж чалавекам і яго мэтамі і здабываюць іх для яго; а здабыць самі грошы было, пэўна, не надта вялікай цнотай. Яны знімаюць шмат пытанняў, на якія інакш яму давялося б з цяжкасцю адказваць; а адзінае новае пытанне, якое яны ставяць, — цяжкае, але лішняе: як іх патраціць. Так у яго з-пад ног выбіваюць маральную глебу. Магчымасці жыць памяншаюцца па меры таго, як павялічваюцца так званыя «сродкі». Найлепшае, што багаты чалавек можа зрабіць для свайго развіцця, — гэта паспрабаваць ажыццявіць тыя задумы, якія ён вынашваў, калі быў бедны. Хрыстос адказаў ірадыянам паводле іх становішча. «Пакажыце мне манету, якой плацяць падатак», — сказаў ён; — і адзін дастаў з кішэні дынарый; — калі вы карыстаецеся грашыма, на якіх выява Кесара і якія ён зрабіў хадавымі і каштоўнымі, гэта значыць калі вы людзі дзяржавы і ахвотна карыстаецеся перавагамі ўлады Кесара, дык і вярніце яму крыху ягонага, калі ён таго патрабуе; «Дык аддавайце ж Кесару Кесарава, а Богу Божае», — і пакінуў іх не мудрэйшымі, чым раней, наконт таго, што чыё; бо яны і не хацелі гэтага ведаць.
Калі я гутару з самымі вольнымі з маіх суседзяў, я заўважаю, што, якія б словы яны ні казалі пра вялікасць і сур’ёзнасць пытання і пра сваю турботу аб грамадскім спакоі, уся справа, калі коратка, у тым, што яны не могуць абысціся без абароны існага ўрада і баяцца, што непадпарадкаванне яму адаб’ецца на іх маёмасці і сем’ях. Што да мяне, я не хацеў бы думаць, што калі-небудзь спадзяюся на абарону дзяржавы. Але калі я не прызнаю ўлады дзяржавы, калі яна прад’явіць мне падатковы рахунак, яна неўзабаве забярэ і змарнуе ўсю маю маёмасць і без канца будзе даймаць мяне і маіх дзяцей. Гэта цяжка. Праз гэта чалавеку немагчыма жыць сумленна і пры гэтым у вонкавых адносінах выгодна. Не варта будзе збіраць маёмасць: яна напэўна зноў прапала б. Трэба наймаць жытло ці самавольна пасяліцца дзе-небудзь, вырошчваць толькі невялікі ўраджай і хутка яго з’ядаць. Трэба жыць у сабе і спадзявацца на сябе, заўсёды падперазаным і гатовым у дарогу, і не мець шмат спраў. Чалавек можа разбагацець нават у Турцыі, калі будзе ва ўсіх адносінах добрым падданым турэцкага ўрада. Канфуцый казаў: «Калі дзяржава кіруецца прынцыпамі розуму, беднасць і гора — прычына для сораму; калі дзяржава не кіруецца прынцыпамі розуму, багацце і пашана — прычына для сораму». Не: пакуль я не захачу, каб абарона Масачусетса распасціралася на мяне ў якім-небудзь далёкім паўднёвым порце, дзе пад пагрозай мая свабода, або пакуль я не засяроджуся толькі на тым, каб мірнай справай нажыць сабе маёнтак дома, я магу дазволіць сабе адмовіць Масачусетсу ў вернасці і ў праве на маю маёмасць і жыццё. Мне ва ўсіх сэнсах танней панесці кару за непадпарадкаванне дзяржаве, чым было б падпарадкавацца. У такім выпадку я адчуваў бы, што сам каштую менш.
Некалькі гадоў таму дзяржава звярнулася да мяне ад імя царквы і загадала заплаціць пэўную суму на ўтрыманне святара, на пропаведзі якога хадзіў мой бацька, але ніколі не хадзіў я сам. «Плаці, — сказала яна, — або цябе замкнуць у турме». Я адмовіўся плаціць. Але, на жаль, нехта іншы палічыў патрэбным заплаціць. Я не разумеў, чаму настаўніка павінны абкладаць падаткам на ўтрыманне святара, а не святара — на ўтрыманне настаўніка; бо я не быў дзяржаўным настаўнікам, а ўтрымліваў сябе з добраахвотнай падпіскі. Я не разумеў, чаму ліцэй не можа гэтаксама, як царква, прад’явіць свой падатковы рахунак і мець дзяржаву за падтрымку свайго патрабавання. Аднак на просьбу членаў гарадской управы я зрабіў ласку і напісаў прыкладна такую заяву: «Хай будзе ўсім вядома праз гэтую грамату, што я, Генры Тора, не жадаю лічыцца членам ніякага зарэгістраванага таварыства, да якога я не далучаўся». Гэтую заяву я аддаў гарадскому пісару; яна ў яго і цяпер. Дзяржава, даведаўшыся такім чынам, што я не жадаю лічыцца членам той царквы, з таго часу ніколі не прад’яўляла мне падобных патрабаванняў; хоць і сказала, што на той раз мусіць трымацца свайго першапачатковага меркавання. Калі б я ведаў, як яны называюцца, я б тады паадзінкава выпісаўся з усіх таварыстваў, у якія ніколі не запісваўся; але я не ведаў, дзе знайсці іх поўны спіс.
Я не плаціў падушнага падатку шэсць гадоў. Аднойчы мяне за гэта пасадзілі ў турму на адну ноч; і калі я стаяў і разглядаў сцены з суцэльнага каменю таўшчынёй у два-тры футы, дзверы з дрэва і жалеза таўшчынёй у фут і жалезныя краты, што цадзілі святло, мяне не магла не ўразіць дурасць той установы, якая абыходзілася са мною так, быццам я толькі плоць, кроў і косці, якія можна замкнуць. Я дзівіўся, што яна ўрэшце вырашыла, быццам гэта найлепшы ўжытак, які яна можа ад мяне мець, і ні разу не падумала неяк скарыстацца маімі паслугамі. Я бачыў, што калі паміж мною і маімі гараджанамі стаіць каменная сцяна, то ёсць і другая, якую ім яшчэ цяжэй будзе пералезці ці прабіць, перш чым яны стануць такімі ж вольнымі, як я. Я ні на хвіліну не адчуваў сябе ў няволі, і сцены здаваліся мне вялікім марнатраўствам каменю і раствору. Мне здавалася, што з усіх маіх гараджан толькі я адзін заплаціў свой падатак. Яны відавочна не ведалі, як са мною абыходзіцца, і паводзілі сябе як дрэнна выхаваныя людзі. У кожнай пагрозе і ў кожным кампліменце была памылка; бо яны думалі, што маё галоўнае жаданне — апынуцца па той бок той каменнай сцяны. Я не мог не ўсміхнуцца, бачачы, як старанна яны замыкаюць на замок мае думкі, якія без ніякіх перашкод выходзілі следам за імі, — а толькі яны і былі па-сапраўднаму небяспечныя. Не могучы дастаць мяне, яны вырашылі пакараць маё цела; гэтак хлопчыкі, калі не могуць дабрацца да чалавека, на якога маюць злосць, мучаць ягонага сабаку. Я ўбачыў, што дзяржава прыдуркаватая, што яна баязлівая, як адзінокая жанчына са сваімі срэбнымі лыжкамі, і што яна не адрозніць сяброў ад ворагаў; і я страціў рэшту павагі да яе і пашкадаваў яе.
Такім чынам, дзяржава ніколі наўмысна не звяртаецца супраць чалавечага разумення, інтэлектуальнага ці маральнага, а толькі супраць яго цела, яго пачуццяў. Яна ўзброеная не большым розумам ці сумленнасцю, а большай фізічнай сілай. Я нарадзіўся не для таго, каб мяне прымушалі. Я буду дыхаць па-свойму. Паглядзім, хто мацнейшы. Якая сіла ў натоўпу? Прымусіць мяне могуць толькі тыя, хто падпарадкоўваецца вышэйшаму закону, чым я. Яны прымушаюць мяне стаць падобным да іх. Я не чуў, каб людзей прымушалі жыць так ці гэтак масы людзей. Што гэта было б за жыццё? Калі я сустракаю ўрад, які кажа мне: «Грошы або жыццё», — чаму я павінен спяшацца аддаць яму свае грошы? Магчыма, ён у вялікай скрусе і не ведае, што рабіць: тут я нічым не дапамагу. Хай дапамагае сабе сам — робіць, як я. Не варта з-за гэтага хныкаць. Я не адказваю за спраўную працу грамадскага механізму. Я не сын механіка. Я бачу, што калі жолуд і каштан падаюць побач, адзін не застаецца бяздзейным, каб саступіць месца другому, а абодва падпарадкоўваюцца ўласным законам — прарастаюць, растуць і квітнеюць як мага лепш, пакуль адзін, можа быць, не зацяніць і не загубіць другога. Калі расліна не можа жыць паводле сваёй прыроды, яна гіне; гэтак і чалавек.
Ноч у турме выдалася даволі незвычайнай і цікавай. Калі я ўвайшоў, вязні ў адных кашулях стаялі ў дзвярах, з асалодай гутарылі і дыхалі вячэрнім паветрам. Але турэмшчык сказаў: «Ну, хлопцы, пара замыкаць», — і яны разышліся, і я чуў гук іх крокаў, што вярталіся ў гулкія камеры. Турэмшчык прадставіў мне майго суседа па камеры як «першакласнага хлопца і добрага чалавека». Калі дзверы замкнулі, ён паказаў мне, куды павесіць капялюш і як ён тут усё ўладкаваў. Камеры бялілі раз на месяц; і гэтая, прынамсі, была самым белым, самым проста абстаўленым і, мусіць, самым ахайным пакоем у горадзе. Ён, натуральна, хацеў ведаць, адкуль я і што мяне сюды прывяло; а калі я яму расказаў, я ў сваю чаргу спытаў, як ён сюды трапіў, мяркуючы, вядома, што ён сумленны чалавек; і, па мерках гэтага свету, думаю, такім ён і быў. «Ды вось, — сказаў ён, — мяне вінавацяць, што я спаліў пуню; але я гэтага ніколі не рабіў». Наколькі я змог дазнацца, ён, мусіць, улёгся спаць у пуні п’яны і паліў там люльку; вось пуня і згарэла. Ён слыў добрым чалавекам, сядзеў тут ужо каля трох месяцаў, чакаючы суда, і чакаць яму давялося б яшчэ столькі ж; але ён зусім асвоіўся і быў задаволены, бо харчаваўся задарма і лічыў, што з ім добра абыходзяцца.
Ён займаў адно акно, а я — другое; і я зразумеў, што калі хто затрымаецца тут надоўга, галоўным яго заняткам будзе глядзець у акно. Неўзабаве я прачытаў усе брашуры, што там засталіся, агледзеў, адкуль ранейшыя вязні ўцякалі і дзе былі перапілаваныя краты, і выслухаў гісторыі розных насельнікаў гэтай камеры; бо я выявіў, што нават тут ёсць свая гісторыя і свае плёткі, якія ніколі не выходзяць за сцены турмы. Мабыць, гэта адзіны дом у горадзе, дзе складаюць вершы, якія потым пускаюць па руках, але не друкуюць. Мне паказалі даволі доўгі спіс вершаў, складзеных нейкімі маладымі людзьмі, якіх злавілі пры спробе ўцёкаў і якія помсцілі за сябе тым, што спявалі іх.
Я выціснуў са свайго сукамерніка ўсё, што толькі мог, бо баяўся, што больш ніколі яго не ўбачу; але нарэшце ён паказаў мне, які ложак мой, і пакінуў мяне задзьмуць лямпу.
Праляжаць там адну ноч было ўсё роўна што вандраваць у далёкую краіну, якую я ніколі не спадзяваўся ўбачыць. Мне здавалася, што я ніколі раней не чуў, як б’е гарадскі гадзіннік, не чуў вячэрніх гукаў вёскі; бо мы спалі з адчыненымі вокнамі, якія былі з унутранага боку крат. Я ўбачыў родную вёску ў святле Сярэднявечча: наш Конкард ператварыўся ў Рэйн, і перада мной праплывалі відзежы рыцараў і замкаў. Галасы, што я чуў на вуліцах, былі галасамі старых бюргераў. Я быў міжвольным гледачом і слухачом усяго, што рабілася і гаварылася на кухні суседняй вясковай карчмы, — зусім новы і рэдкі для мяне досвед. Я ўбачыў свой родны горад зблізку. Я апынуўся ў самым яго нутры. Я ніколі раней не бачыў яго ўстаноў. Гэта адна з яго асаблівых устаноў, бо ён — акруговы цэнтр. Я пачаў разумець, чым жывуць яго жыхары.
Раніцай нам прасунулі сняданак праз адтуліну ў дзвярах — у невялікіх прадаўгаватых бляшаных місках, зробленых якраз па памеры: пінта шакаладу, чорны хлеб і жалезная лыжка. Калі прыйшлі забраць посуд, я быў такі зялёны, што вярнуў недаедзены хлеб; але мой таварыш схапіў яго і сказаў, што яго трэба было б пакінуць на перакус ці на абед. Неўзабаве яго выпусцілі на сенакос на суседняе поле, куды ён хадзіў штодня і адкуль вяртаўся толькі апоўдні; дык ён развітаўся са мной, сказаўшы, што наўрад ці мяне яшчэ ўбачыць.
Калі я выйшаў з турмы — бо нехта ўмяшаўся і заплаціў падатак, — я не заўважыў на плошчы вялікіх перамен, якія ўбачыў той, хто ўвайшоў юнаком, а выйшаў хісткім сівым старым; і ўсё ж у маіх вачах уся карціна — горад, і дзяржава, і краіна — перамянілася мацней, чым здолеў бы яе перамяніць адзін толькі час. Я яшчэ выразней убачыў дзяржаву, у якой жыў. Я ўбачыў, наколькі людзям, сярод якіх я жыў, можна давяраць як добрым суседзям і сябрам; што іх сяброўства — толькі на ясную летнюю пагоду; што яны не вельмі імкнуцца рабіць тое, што правільна; што праз свае забабоны і прымхі яны такі ж чужы мне род, як кітайцы і малайцы; што, ахвяруючы дзеля чалавецтва, яны нічым не рызыкуюць, нават сваёй маёмасцю; што ўрэшце яны не настолькі высакародныя, каб не абысціся са злодзеем так, як ён абышоўся з імі, і што яны спадзяюцца ўратаваць свае душы пэўным вонкавым абрадам, некалькімі малітвамі ды тым, што час ад часу ходзяць адной пэўнай прамой, хоць і бескарыснай, сцежкай. Можа, гэта занадта сурова — так судзіць пра суседзяў; бо я думаю, што большасць з іх і не ведае, што ў іх у вёсцы ёсць такая ўстанова, як турма.
Раней у нашай вёсцы быў звычай: калі бедны даўжнік выходзіў з турмы, знаёмыя віталі яго, гледзячы праз скрыжаваныя пальцы, што павінны былі адлюстроўваць краты турэмнага акна: «Як маешся?» Мае суседзі мяне так не віталі, а спачатку паглядзелі на мяне, потым адзін на аднаго, быццам я вярнуўся з далёкага падарожжа. Мяне пасадзілі ў турму, калі я ішоў да шаўца забраць адрамантаваны чаравік. Калі назаўтра раніцай мяне выпусцілі, я пайшоў давесці справу да канца і, абуўшы адрамантаваны чаравік, далучыўся да кампаніі, што збіралася па чарніцы і якой не цярпелася аддацца пад маё кіраўніцтва; і праз паўгадзіны — бо каня хутка запрэглі — я ўжо быў пасярод чарнічніку на адным з самых высокіх нашых пагоркаў, за дзве мілі; і там дзяржавы ўжо нідзе не было відаць.
Вось і ўся гісторыя «Маіх турмаў».
Я ніколі не адмаўляўся плаціць дарожны падатак, бо гэтак жа хачу быць добрым суседам, як і дрэнным падданым; а што да ўтрымання школ, дык я якраз цяпер раблю свой унёсак у асвету суайчыннікаў. Я адмаўляюся плаціць падатак не з-за нейкага асобнага пункта ў падатковым рахунку. Я проста хачу адмовіць дзяржаве ў вернасці, адысці ад яе і насамрэч трымацца ўбаку. Мне не цікава сачыць за шляхам свайго долара — нават калі б я мог, — аж пакуль ён не купіць чалавека ці мушкет, каб чалавека застрэліць, — долар ні ў чым не вінаваты, — але мне важна прасачыць, да чаго вядзе мая вернасць. Па сутнасці, я па-свойму, ціха абвяшчаю Дзяржаве вайну, хоць і буду, як звычайна бывае ў такіх выпадках, карыстацца ёю і браць ад яе ўсю выгаду, якую змагу.
Калі іншыя плацяць падатак, які патрабуюць з мяне, з прыхільнасці да дзяржавы, яны робяць толькі тое, што ўжо зрабілі ў сваім уласным выпадку, ці, хутчэй, патураюць несправядлівасці нават больш, чым таго патрабуе дзяржава. Калі ж яны плацяць падатак з хібнага спачування да асобы, з якой яго спаганяюць, — каб уратаваць яе маёмасць ці не дапусціць, каб яе пасадзілі ў турму, — дык гэта таму, што яны не ўзважылі разумна, наколькі дазваляюць сваім прыватным пачуццям умешвацца ў грамадскае дабро.
Вось, значыць, якая цяпер мая пазіцыя. Але ў такой справе чалавек ніколі не можа быць занадта пільным, каб на яго ўчынкі не паўплывалі ўпартасць або залішняя ўвага да людскіх меркаванняў. Няхай ён сочыць за тым, каб рабіць толькі тое, што належыць яму самому і гэтай гадзіне.
Часам я думаю: ды гэтыя ж людзі хочуць добрага; яны проста не ведаюць; яны рабілі б лепей, калі б ведалі як: навошта прычыняць суседзям такі боль — абыходзіцца з табой так, як ім не хочацца? Але потым я думаю зноў: гэта яшчэ не прычына, каб мне рабіць тое ж, што робяць яны, або дазваляць, каб іншыя цярпелі куды большы боль іншага роду. І яшчэ часам я кажу сабе: калі многія мільёны людзей — без запалу, без злосці, без аніякага асабістага пачуцця — патрабуюць ад цябе ўсяго некалькі шылінгаў і пры гэтым — такая ўжо ў іх канстытуцыя — не могуць ні адклікаць, ні змяніць свайго цяперашняга патрабавання, а ты са свайго боку не можаш апеляваць ні да якіх іншых мільёнаў, — навошта падстаўляць сябе пад гэтую неадольную грубую сілу? Ты ж не супраціўляешся так упарта холаду і голаду, вятрам і хвалям; ты ціха скараешся тысячы падобных непазбежнасцей. Ты ж не суеш галаву ў агонь. Але роўна ў той меры, у якой я лічу гэта не цалкам грубай сілай, а збольшага сілай чалавечай, і разумею, што маю дачыненні з гэтымі мільёнамі як з мільёнамі людзей, а не проста жывёл ці неадушаўлёных рэчаў, я бачу, што апеляцыя магчымая — найперш і імгненна — ад іх да іх Стварыцеля, а па-другое — ад іх да іх саміх. Але калі я знарок сую галаву ў агонь, то апеляваць няма да каго — ні да агню, ні да Стварыцеля агню, — і вінаваціць я магу толькі самога сябе. Калі б я мог пераканаць сябе, што маю хоць якое права задавольвацца людзьмі такімі, якія яны ёсць, і абыходзіцца з імі адпаведна, а не — у пэўных адносінах — паводле маіх патрабаванняў і чаканняў таго, якімі павінны быць яны і я, тады, як добры мусульманін і фаталіст, я стараўся б задавольвацца рэчамі такімі, якія яны ёсць, і казаў бы, што на тое воля Божая. А галоўнае, вось у чым розніца паміж супрацівам гэтаму і супрацівам сіле чыста грубай або прыроднай: гэтаму я магу супраціўляцца з нейкім плёнам; але не магу спадзявацца, як Арфей, змяніць прыроду скал, дрэў і звяроў.
Я не хачу сварыцца ні з адным чалавекам, ні з адным народам. Я не хачу дзяліць волас на чатыры, праводзіць тонкія адрозненні або ставіць сябе вышэй за суседзяў. Можна нават сказаць, што я хутчэй шукаю падставы, каб скарыцца законам краіны. Я і так занадта гатовы ім скарыцца. Сапраўды, у гэтым пытанні я маю прычыны падазраваць самога сябе; і штогод, калі прыходзіць зборшчык падаткаў, я заўважаю ў сабе схільнасць перагледзець дзеянні і становішча федэральнага ўрада і ўрада штата, а таксама дух народа, каб знайсці зачэпку для пакоры. Я веру, што неўзабаве дзяржава зможа забраць у мяне з рук усю такую работу, і тады я буду не лепшым патрыётам, чым мае суайчыннікі. Калі глядзець з ніжэйшага пункту, Канстытуцыя, пры ўсіх яе хібах, вельмі добрая; закон і суды вельмі паважныя; нават гэтая дзяржава і гэты амерыканскі ўрад шмат у чым — рэчы рэдкія і вартыя захаплення, за якія трэба быць удзячным, — такімі іх і апісвала вялікае мноства людзей; але калі глядзець з пункту крыху вышэйшага, яны такія, якімі апісаў іх я; а калі глядзець з яшчэ вышэйшага, з найвышэйшага, — хто скажа, што яны такое і ці варта на іх наогул глядзець ці пра іх думаць?
Аднак урад мяне не надта турбуе, і я буду аддаваць яму як мага менш думак. Не так ужо шмат хвілін я жыву пад уладай урада, нават у гэтым свеце. Калі чалавек вольны ў думках, вольны ў марах, вольны ва ўяўленні і тое, чаго няма, ніколі доўга не здаецца яму існым, неразумныя кіраўнікі ці рэфарматары не могуць фатальна яму перашкодзіць.
Я ведаю, што большасць людзей думае не так, як я; але тыя, чыё жыццё прафесійна прысвечана вывучэнню гэтых ці блізкіх да іх пытанняў, задавальняюць мяне гэтак жа мала, як і ўсе астатнія. Дзяржаўныя мужы і заканадаўцы, стоячы так цалкам унутры ўстановы, ніколі не бачаць яе выразна і голай. Яны гавораць пра тое, каб зрушыць грамадства, але не маюць пункту апоры па-за ім. Яны могуць быць людзьмі пэўнага досведу і праніклівасці і, несумненна, вынайшлі дасціпныя і нават карысныя сістэмы, за што мы шчыра ім дзякуем; але ўвесь іх розум і ўся карысць ад іх застаюцца ў пэўных, не вельмі шырокіх межах. Яны звыкла забываюць, што светам кіруюць не палітыка і мэтазгоднасць. Уэбстэр ніколі не зазірае за ўрад і таму не можа гаварыць пра яго аўтарытэтна. Яго словы — мудрасць для тых заканадаўцаў, якія не задумваюць ніякай істотнай рэформы існага ўрада; але для мысляроў і для тых, хто стварае законы на ўсе часы, ён ні разу нават не кідае позірку на сам прадмет. Я ведаю людзей, чые спакойныя і мудрыя развагі на гэтую тэму хутка выявілі б межы абсягу і гасціннасці яго розуму. І ўсё ж у параўнанні з таннымі дэкларацыямі большасці рэфарматараў і яшчэ таннейшымі мудрасцю і красамоўствам палітыкаў наогул яго словы — амаль адзіныя разважныя і каштоўныя, і мы дзякуем за яго Небу. У параўнанні з іншымі ён заўсёды моцны, самабытны і, найперш, практычны. Але яго якасць — не мудрасць, а абачлівасць. Праўда юрыста — не Праўда, а паслядоўнасць, або паслядоўная мэтазгоднасць. Праўда заўсёды ў згодзе сама з сабой і не дбае найперш пра тое, каб выявіць справядлівасць, што можа ўжывацца з беззаконнем. Ён цалкам заслугоўвае, каб яго называлі — як і называюць — Абаронцам Канстытуцыі. Удары ён насамрэч можа наносіць толькі абарончыя. Ён не правадыр, а ведзены. Яго правадыры — людзі 87-га года. «Я ніколі не рабіў намаганняў, — кажа ён, — і ніколі не збіраюся рабіць намаганняў; я ніколі не ўхваляў намаганняў і ніколі не збіраюся ўхваляць намаганняў парушыць той лад, што быў устаноўлены першапачаткова і паводле якога розныя штаты ўвайшлі ў Саюз». Думаючы ўсё пра тую санкцыю, якую Канстытуцыя дае рабству, ён кажа: «Паколькі гэта было часткай першапачатковай дамовы, — няхай так і застаецца». Нягледзячы на сваю асаблівую праніклівасць і здольнасці, ён не можа вынесці факт за межы яго чыста палітычных сувязяў і ўбачыць яго такім, якім ён ёсць сам па сабе, каб інтэлект мог ім распарадзіцца, — напрыклад, што належыць чалавеку рабіць тут, у Амерыцы, сёння ў дачыненні да рабства, — а адважваецца, ці бывае змушаны, даць нейкі вось такі адчайны адказ, сцвярджаючы пры гэтым, што гаворыць пра рэчы абсалютныя і як прыватная асоба, — і які ж новы і дзіўны кодэкс грамадскіх абавязкаў можна з яго вывесці? — «Тое, — кажа ён, — як урады тых штатаў, дзе існуе рабства, павінны яго рэгуляваць, вырашаць ім самім, пад сваю адказнасць перад выбаршчыкамі, перад агульнымі законамі прыстойнасці, чалавечнасці і справядлівасці, і перад Богам. Аб’яднанні, створаныя ў іншых месцах, што паўсталі з пачуцця чалавечнасці ці з якой іншай прычыны, не маюць да гэтага аніякага дачынення. Яны ніколі не мелі ад мяне ніякай падтрымкі і ніколі не будуць мець».
Тыя, хто не ведае чысцейшых крыніц праўды, хто не падымаўся па яе плыні вышэй, трымаюцца — і мудра трымаюцца — Бібліі і Канстытуцыі і п’юць з яе там з пашанай і пакорай; а тыя, хто бачыць, адкуль яна сцякае ў гэтае возера ці ў тую сажалку, зноў падпярэзваюць чэрассе і працягваюць свой паломніцкі шлях да яе вытоку.
У Амерыцы не з’явілася ніводнага чалавека з геніем заканадаўцы. Такія людзі рэдкія і ў гісторыі свету. Прамоўцаў, палітыкаў і красамоўных людзей — тысячы; але яшчэ не раскрыў рота той прамоўца, які здольны вырашыць пякучыя пытанні дня. Мы любім красамоўства дзеля яго самога, а не дзеля нейкай праўды, якую яно можа выказаць, ці нейкага гераізму, на які яно можа натхніць. Нашы заканадаўцы яшчэ не навучыліся разумець, што для нацыі важней — свабода гандлю ці свабода, саюз ці праведнасць. У іх няма ні генія, ні таленту нават для параўнальна сціплых пытанняў падаткаабкладання і фінансаў, гандлю, мануфактур і сельскай гаспадаркі. Калі б нашым адзіным правадніком была шматслоўная кемлівасць заканадаўцаў у Кангрэсе, не выпраўленая своечасовым досведам і дзейснымі скаргамі народа, Амерыка нядоўга ўтрымала б сваё месца сярод нацый. Ужо васямнаццаць стагоддзяў — хоць, магчыма, я і не маю права так казаць — існуе напісаны Новы Запавет; але дзе той заканадаўца, у якога хапіла б мудрасці і практычнага таленту, каб скарыстаць святло, што ён пралівае на навуку заканадаўства?
Улада ўрада — нават такая, якой я гатовы падпарадкоўвацца, бо я ахвотна слухаюся тых, хто ведае і ўмее лепей за мяне, а ў многім нават і тых, хто ведае і ўмее горш, — усё ж нячыстая: каб быць строга справядлівай, яна павінна мець ухвалу і згоду тых, кім кіруюць. Яна не можа мець ніякага чыстага права на маю асобу і маёмасць, акрамя таго, якое я сам ёй саступаю. Пераход ад абсалютнай манархіі да абмежаванай, ад абмежаванай манархіі да дэмакратыі — гэта рух да сапраўднай павагі да асобы. Ці ёсць дэмакратыя, якой мы яе ведаем, апошнім магчымым удасканаленнем урада? Ці нельга ступіць яшчэ на крок далей да прызнання і ўладкавання правоў чалавека? Ніколі не будзе сапраўды вольнай і асвечанай дзяржавы, пакуль дзяржава не пачне прызнаваць асобу вышэйшай і незалежнай сілай, з якой паходзяць уся яе ўласная сіла і ўлада, і абыходзіцца з ёю адпаведна. Мне міла ўяўляць сабе нарэшце такую дзяржаву, якая можа дазволіць сабе быць справядлівай да ўсіх людзей і паважліва абыходзіцца з асобай як з суседам; якая нават не палічыла б несумяшчальным са сваім спакоем, калі б некалькі чалавек жылі ўбаку ад яе, не ўмешваючыся ў яе справы і не ахопленыя ёю, але выконваючы ўсе абавязкі суседзяў і бліжніх. Дзяржава, якая прыносіла б такі плён і дазваляла б яму ападаць, як толькі ён паспявае, падрыхтавала б шлях для яшчэ больш дасканалай і слаўнай дзяржавы, якую я таксама ўяўляў, але яшчэ нідзе не бачыў.
Эсэ «Resistance to Civil Government» упершыню апублікаванае ў зборніку «Aesthetic Papers» (Бостан, 1849). Пераклад з англійскай паводле тэксту ў Wikisource. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
