Гэтую дэкларацыю 22 красавіка 2010 года прыняла Сусветная народная канферэнцыя па змене клімату і правах Маці-Зямлі, якая 20–22 красавіка прайшла ў Цікіпаі пад Качабамбай (Балівія). Канферэнцыю склікаў прэзідэнт Балівіі Эва Маралес — аймара, былы лідар прафсаюза вытворцаў кокі, які кіраваў краінай у 2006–2019 гадах, — пасля таго як у снежні 2009 года кліматычны саміт ААН у Капенгагене (COP15) скончыўся без абавязковага пагаднення: удзельнікі толькі «прынялі да ведама» Капенгагенскае пагадненне, а Балівія была сярод нямногіх краін, якія адмовіліся яго ўхваліць. У Качабамбу з’ехалася больш за 30 тысяч чалавек — прадстаўнікі сацыяльных рухаў, індзейскіх і экалагічных арганізацый, навукоўцы і ўрадавыя дэлегацыі. Акрамя дэкларацыі, канферэнцыя прыняла «Пагадненне народаў» з патрабаваннямі да багатых краін і прапановамі стварыць Міжнародны трыбунал кліматычнай справядлівасці і правесці сусветны рэферэндум пра змену клімату. 7 мая 2010 года пастаянны прадстаўнік Балівіі пры ААН Пабла Салон перадаў абодва тэксты генеральнаму сакратару, і яны выйшлі як дакумент Генеральнай Асамблеі A/64/777; дэкларацыя ў ім — дадатак II, пад назвай «Праект усеагульнай дэкларацыі правоў Маці-Зямлі» і з датай 24 красавіка 2010 года. Мы перакладаем гэты тэкст. Генеральная Асамблея дэкларацыю так і не прыняла. Ідэя правоў прыроды мела папярэднікаў: канстытуцыя Эквадора 2008 года першай у свеце прызнала правы «прыроды, або Пача-Мамы», а ў 2009 годзе Генеральная Асамблея па прапанове Балівіі абвясціла 22 красавіка Міжнародным днём Маці-Зямлі. У самой Балівіі ў снежні 2010 года прынялі Закон аб правах Маці-Зямлі (№ 071), а ў кастрычніку 2012 года — Рамачны закон аб Маці-Зямлі і комплексным развіцці дзеля таго, каб жыць добра (№ 300). Пры гэтым эканоміка Балівіі і пры Маралесе трымалася на здабыванні газу і металаў. У 2006 годзе ўрад нацыяналізаваў газавую галіну, і прыродны газ, які ішоў пераважна ў Бразілію і Аргенціну, застаўся галоўным экспартным таварам краіны. У 2011 годзе паліцыя разагнала марш індзейскіх супольнасцей супраць будаўніцтва шашы праз індзейскую тэрыторыю і нацыянальны парк Ісібора-Сэкурэ (TIPNIS), а ў 2015 годзе ўрадавы дэкрэт № 2366 дазволіў разведку нафты і газу ва ўсіх катэгорыях ахоўных прыродных тэрыторый. Тлумачэнні рэдакцыі. «Маці-Зямля» (Madre Tierra) — адпаведнік Пачамамы, Маці-Зямлі ў светапоглядзе андскіх народаў кечуа і аймара. «Жыць добра» (vivir bien, на мове аймара suma qamaña) — ключавое паняцце тагачаснай балівійскай палітыкі: добрае жыццё ў згодзе з супольнасцю і прыродай замест бясконцага росту. Зварот «Мы, народы Зямлі» і апошні абзац прэамбулы адсылаюць да Статута ААН («Мы, народы Аб’яднаных Нацый») і да Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека 1948 года. «Істотамі» (seres) дэкларацыя называе не толькі жывых стварэнняў, але і экасістэмы, віды і ўсе прыродныя ўтварэнні — гл. артыкул 4. Нумарацыю пунктаў мы захавалі, як у дакуменце ААН.
Прэамбула
Мы, народы Зямлі,
улічваючы, што ўсе мы — частка Маці-Зямлі, непадзельнай жывой супольнасці ўзаемазалежных і ўзаемазвязаных істот з агульным лёсам;
з удзячнасцю прызнаючы, што Маці-Зямля — крыніца жыцця, ежы і навукі і дае нам усё, што трэба, каб жыць добра;
прызнаючы, што капіталістычная сістэма і ўсе формы рабавання, эксплуатацыі, злоўжывання і забруджвання прынеслі Маці-Зямлі вялікія разбурэнні, дэградацыю і парушэнні і праз такія з’явы, як змена клімату, ставяць пад пагрозу жыццё, якім мы яго ведаем сёння;
будучы перакананымі, што ў супольнасці ўзаемазалежнага жыцця немагчыма прызнаваць правы толькі за людзьмі, не парушаючы раўнавагі Маці-Зямлі;
сцвярджаючы, што дзеля гарантыі правоў чалавека неабходна прызнаваць і бараніць правы Маці-Зямлі і ўсіх істот, з якіх яна складаецца, і што існуюць культуры, звычаі і законы, якія гэта робяць;
усведамляючы, што неабходна неадкладна ўзяцца за рашучыя калектыўныя дзеянні, каб змяніць структуры і сістэмы, якія выклікаюць змену клімату і іншыя пагрозы Маці-Зямлі,
абвяшчаем гэтую Усеагульную дэкларацыю правоў Маці-Зямлі і заклікаем Генеральную Асамблею Арганізацыі Аб’яднаных Нацый прыняць яе як агульную мэту для ўсіх народаў і нацый свету, каб і асобныя людзі, і інстытуцыі бралі на сябе адказнасць за тое, каб навучаннем, адукацыяй і асветай пашыраць павагу да правоў, прызнаных у гэтай дэкларацыі, і каб хуткімі і паступовымі мерамі і механізмамі нацыянальнага і міжнароднага характару забяспечваць іх усеагульнае і дзейснае прызнанне і выкананне сярод усіх народаў і дзяржаў свету.
Артыкул 1. Маці-Зямля
1. Маці-Зямля — жывая істота.
2. Маці-Зямля — адзіная, непадзельная і самарэгулявальная супольнасць узаемазвязаных істот, якая падтрымлівае, змяшчае і ўзнаўляе ўсіх істот, з якіх складаецца.
3. Кожная істота вызначаецца сваімі сувязямі як неад’емная частка Маці-Зямлі.
4. Уласцівыя Маці-Зямлі правы неадчужальныя, бо паходзяць з той самай крыніцы існавання.
5. Маці-Зямля і ўсе істоты, з якіх яна складаецца, маюць усе ўласцівыя ім правы, прызнаныя ў гэтай дэкларацыі, без якіх бы там ні было адрозненняў — ці то паміж арганічнымі і неарганічнымі істотамі, ці то па відзе, паходжанні, карыснасці для людзей або па любым іншым статусе.
6. Гэтак жа, як людзі маюць правы чалавека, усе іншыя істоты Маці-Зямлі таксама маюць правы — асаблівыя для іх становішча і адпаведныя іх ролі і функцыі ў тых супольнасцях, дзе яны існуюць.
7. Правы кожнай істоты абмежаваныя правамі іншых істот, і любы канфлікт паміж іх правамі мусіць вырашацца так, каб захоўваліся цэласнасць, раўнавага і здароўе Маці-Зямлі.
Артыкул 2. Уласцівыя правы Маці-Зямлі
1. Маці-Зямля і ўсе істоты, з якіх яна складаецца, маюць наступныя ўласцівыя ім правы:
- 1) права на жыццё і на існаванне;
- 2) права на павагу;
- 3) права на аднаўленне сваёй біяёмістасці і на працяг сваіх жыццёвых цыклаў і працэсаў без умяшання чалавека;
- 4) права захоўваць сваю ідэнтычнасць і цэласнасць як асобныя, самарэгулявальныя і ўзаемазвязаныя істоты;
- 5) права на ваду як крыніцу жыцця;
- 6) права на чыстае паветра;
- 7) права на здароўе ва ўсёй яго паўнаце;
- 8) права на свабоду ад забруджвання, атручвання і ад таксічных ці радыеактыўных адходаў;
- 9) права не зазнаваць генетычных змяненняў і такіх перайначванняў сваёй будовы, якія пагражаюць цэласнасці або жыццёвым і здаровым функцыям;
- 10) права на поўнае і хуткае аднаўленне пасля таго, як дзейнасць чалавека парушыла правы, прызнаныя ў гэтай дэкларацыі.
2. Кожная істота мае права на сваё месца ў Маці-Зямлі і на тое, каб выконваць у ёй сваю ролю дзеля яе гарманічнага функцыянавання.
3. Усе істоты маюць права на дабрабыт і на жыццё без катаванняў і жорсткага абыходжання з боку людзей.
Артыкул 3. Абавязкі людзей перад Маці-Зямлёй
Усе людзі адказныя за тое, каб паважаць Маці-Зямлю і жыць з ёю ў гармоніі.
1. Людзі, усе дзяржавы і ўсе публічныя і прыватныя інстытуцыі павінны:
- 1) дзейнічаць у адпаведнасці з правамі і абавязкамі, прызнанымі ў гэтай дэкларацыі;
- 2) прызнаваць правы і абавязкі, устаноўленыя ў гэтай дэкларацыі, і дабівацца іх поўнага прымянення і выканання;
- 3) спрыяць вывучэнню, аналізу, тлумачэнню і абмеркаванню таго, як жыць у гармоніі з Маці-Зямлёй паводле гэтай дэкларацыі, і самім браць у гэтым удзел;
- 4) сачыць, каб імкненне да дабрабыту людзей служыла дабрабыту Маці-Зямлі — сёння і ў будучыні;
- 5) устанаўліваць і дзейсна прымяняць нормы і законы для абароны, аховы і захавання правоў Маці-Зямлі;
- 6) паважаць, бараніць, захоўваць і там, дзе гэта трэба, аднаўляць цэласнасць жыццёвых цыклаў, працэсаў і раўнавагі Маці-Зямлі;
- 7) гарантаваць, каб шкода, прычыненая тым, што людзі парушылі ўласцівыя правы, прызнаныя ў гэтай дэкларацыі, была выпраўленая, а вінаватыя адказвалі за аднаўленне цэласнасці і здароўя Маці-Зямлі;
- 8) даваць людзям і інстытуцыям сілы і паўнамоцтвы бараніць правы Маці-Зямлі і ўсіх істот, з якіх яна складаецца;
- 9) уводзіць засцерагальныя і абмежавальныя меры, каб дзейнасць чалавека не прыводзіла да вымірання відаў, разбурэння экасістэм або парушэння экалагічных цыклаў;
- 10) гарантаваць мір і ліквідаваць ядзерную, хімічную і біялагічную зброю;
- 11) падтрымліваць і пашыраць практыкі павагі да Маці-Зямлі і ўсіх істот, з якіх яна складаецца, — паводле ўласных культур, традыцый і звычаяў;
- 12) развіваць эканамічныя сістэмы, якія жывуць у гармоніі з Маці-Зямлёй і адпавядаюць правам, прызнаным у гэтай дэкларацыі.
Артыкул 4. Азначэнні
1. Тэрмін «істота» ахоплівае экасістэмы, прыродныя супольнасці, віды і ўсе іншыя прыродныя ўтварэнні, якія існуюць як частка Маці-Зямлі.
Нішто ў гэтай дэкларацыі не можа абмяжоўваць прызнання іншых уласцівых правоў усіх істот або якой-небудзь асобнай істоты.
«Proyecto de declaración universal de derechos de la Madre Tierra», 24 de abril de 2010, у дакуменце Генеральнай Асамблеі ААН A/64/777 (7 мая 2010), дадатак II: высновы Сусветнай народнай канферэнцыі па змене клімату і правах Маці-Зямлі (Качабамба, 20–22 красавіка 2010). Пераклад з іспанскай паводле афіцыйнага тэксту дакумента ААН, зверанага з афіцыйным англійскім тэкстам. Афіцыйны дакумент Генеральнай Асамблеі ААН; паводле правілаў ААН яе афіцыйныя дакументы знаходзяцца ў грамадскім набытку і распаўсюджваюцца свабодна.
