Алесандра Мецадры — феміністычная палітэканамістка з Лонданскай школы ўсходазнаўства і афрыканістыкі (SOAS), даследчыца працы ў Глабальным Поўдні. Яе артыкул выйшаў у красавіку 2022 года ў міжнародным часопісе Organization (выдавецтва SAGE) і пісаўся ў канцы 2021-га, калі свет абмяркоўваў варыянт «амікрон» і няроўны доступ да вакцын. Тэорыя сацыяльнага ўзнаўлення пытаецца, хто і якой працай штодня і з пакалення ў пакаленне «вырабляе» саміх работнікаў: нараджае і гадуе дзяцей, корміць, лечыць, даглядае. У 1970-я Сільвія Федэрычы, Марыяроза Дала Коста і Сельма Джэймс у кампаніі «Заробак за хатнюю працу» даводзілі, што неаплатная жаночая праца ў доме стварае вартасць для капіталу; сёння Ціці Бхатачар’я і Нэнсі Фрэйзер разглядаюць праз гэтую оптыку ахову здароўя, адукацыю і «крызіс догляду» пры неалібералізме. Мецадры спалучае тры лініі гэтай традыцыі — аўтарка карыстаецца англійскімі абрэвіятурамі SRT, ESRA і RSR, і мы іх захавалі — і прыкладае іх да пандэміі. Многія яе прыклады — з Глабальнага Поўдня. 24 сакавіка 2020 года Індыя абвясціла агульнанацыянальны лакдаўн з чатырохгадзінным папярэджаннем, і мільёны мігрантаў, што страцілі заробак і жытло ў гарадах, сотнямі кіламетраў ішлі пешшу ў свае вёскі; «Кудумбашры», пра якую ідзе гаворка, — заснаваная ўрадам штата Керала ў 1998 годзе сетка жаночых груп самадапамогі. Брытанская праграма furlough з’явілася вясной 2020 года: дзяржава аплачвала большую частку заробку работнікам, якіх працадаўцы адпраўлялі ў вымушаны адпачынак. Мы пераклалі ўвесь асноўны тэкст артыкула, ад уводзін да высноў. Анатацыю, ключавыя словы, спіс літаратуры, падзякі, звесткі пра фінансаванне, бібліяграфічныя спасылкі ў дужках і нумары зносак мы прапусцілі; там, дзе фраза датычыцца канкрэтнага даследчыка, назвалі яго па імені, а змест чатырох зносак аўтаркі ўключылі ў тэкст у дужках.
Уводзіны
Некаторыя аглядальнікі ўбачылі ў пандэміі COVID-19 магчымы знак скону неалібералізму — той фазы капіталістычнага назапашвання, што пануе ў сусветнай эканоміцы з 1970-х гадоў. І сапраўды, у гісторыі эпахальныя крызісы здароўя не раз падганялі змену фаз капіталістычнага назапашвання. Чорная смерць паскорыла пераход ад феадалізму да капіталізму. Смяротныя хваробы рабіліся рэзанатарамі глыбокіх эканамічных крызісаў — як іспанскі грып і Эбола, што ўзмацнілі наступствы, адпаведна, каланіяльнага панавання і структурнай перабудовы. Аднак пандэмія — не крызіс неалібералізму; яна і яго вынік, і паглыбленне яго логікі. Гэта не значыць, што пра крызіс наогул нельга гаварыць, — наадварот; але гэта значыць, што трэба падумаць, у чым галоўныя рысы гэтага крызісу і для каго ён крызіс.
Абапіраючыся на оптыку феміністычнай палітычнай эканоміі і на свае ранейшыя развагі, я сцвярджаю ў гэтым артыкуле, што пандэмію COVID-19 трэба разумець як сістэмны крызіс сацыяльнага ўзнаўлення — гэта значыць крызіс капіталістычнага жыцця. Для неалібералізму яна сапраўды стала часовым крызісам, асабліва ў першай фазе, калі паўстала праблема, якую я назвала «немагчымасцю эксплуатацыі»: немагчымасцю эксплуатаваць рабочую сілу значнай часткі насельніцтва. Але крызісам для ўсіх яна не стала і асноўных прынцыпаў, на якіх трымаецца неалібералізм, не падважыла. Невыпадкова пандэмія, чые смяротныя наступствы ўзмацніў неалібералізм, дала скачок даходаў звышбагатых, падзенне даходаў працоўных класаў і паглыбленне эканамічнай, сацыяльнай і экзістэнцыяльнай няроўнасці — у тым ліку праз новыя каналы «вакцыннага апартэіду». Гэтае масіўнае ўзмацненне ключавых неаліберальных логік, якое мы назіралі, пакуль разгортвалася пандэмія, я называю «пандэмічным неалібералізмам».
Як жа апісаць крызіс капіталістычнага жыцця пры пандэмічным неалібералізме? У гэтым артыкуле я падаю яго як складаны планетарны крызіс і перабудову сацыяльнага ўзнаўлення ўздоўж трох восяў: кіравання рэпрадуктыўнымі сектарамі, свету працы і расіялізаванай вытворчасці «лішніх» суб’ектаў. Крызісы і перабудову ўздоўж кожнай з гэтых восяў я разглядаю праз адпаведную тэарэтычную оптыку, засяроджаную на сацыяльным узнаўленні. Падыходы да сацыяльнага ўзнаўлення часта малююць як нешта аднароднае, але насамрэч яны абапіраюцца на розныя тэарэтычныя рамкі і засяроджваюцца на розных баках жыцця капіталізму і жыцця ў капіталізме. Я цаню іх непадобнасць і паказваю тут, што яны даюць розныя магутныя ўваходы ў аналіз таго, як пандэмія ўздзейнічае на капіталістычнае жыццё, і высвечваюць розныя ключавыя працэсы і вынікі.
Першая тэарэтычная рамка, праз якую я разглядаю наступствы пандэміі, — тэорыя сацыяльнага ўзнаўлення (Social Reproduction Theory, SRT), натхнёная працамі Ціці Бхатачар’і, Нэнсі Фрэйзер, Сьюзан Фергюсан і іншых. Яна склалася адносна нядаўна, хоць абапіраецца на ранейшую працу Лізы Вогел, і засяроджвае ўвагу на «справе жыцця». Яе можна назваць феміністычным даследаваннем рэпрадуктыўнай архітэктуры капіталізму і таго, як ён кіруе ўзнаўленнем. SRT дае ключавыя ідэі і пра ролю неалібералізму ў тым, чым абярнулася пандэмія, і пра тое, як пандэмія неалібералізм умацавала, а не аслабіла. Другая рамка, праз якую я задаю пандэміі пытанні, — раннія аналізы сацыяльнага ўзнаўлення (Early Social Reproduction Analyses, ESRA), гэта значыць ранейшыя дыскусіі пра хатнюю працу, хатнюю гаспадарку і працу без заробку, якія вялі феміністычныя даследчыцы і актывісткі — Марыяроза Дала Коста і Сельма Джэймс, Леапольдына Фартунаці, Марыя Міс, Рохіні Хенсман, Сільвія Федэрычы. Гэтая рамка, распрацаваная яшчэ ў 1970-х, неабходная, каб прааналізаваць, як пандэмія паўплывала на свет працы, на праблемнае супрацьпастаўленне вытворчай і рэпрадуктыўнай працы і на новыя трывожныя падзелы ў працы. Трэцяя рамка, праз якую я чытаю пандэмічны крызіс і выкліканую ім рэпрадуктыўную перабудову, падкрэслівае сувязь сацыяльнага ўзнаўлення з расавым капіталізмам, з працэсамі расіялізацыі, ператварэння ў «чужых» і памірання. Яна ставіць у цэнтр канчатковае рэпрадуктыўнае пытанне пры капіталізме: хто ад яго памірае. Яна абапіраецца на нядаўнюю працу Гаргі Бхатачарыі і звяртаецца да ранейшых аналізаў некрапалітыкі, кантрактнай кабалы і сацыяльнай смерці — Ашыля Мбембе, Роды Рэдак, Тані Мюрэй Лі, Арланда Патэрсана і іншых. Услед за нядаўнімі працамі пра расу і рынкі я называю гэты падыход расіялізаваным сацыяльным узнаўленнем (Raced Social Reproduction, RSR).
Спалучаючы гэтыя рамкі і прапаноўваючы бачыць пандэмію COVID-19 як планетарны крызіс і перабудову капіталістычнага жыцця — сектараў, што падтрымліваюць жыццё, працы і смерці, — гэты аналіз заадно збірае разам рысы неалібералізму ў яго «пандэмічнай» фазе. Такім чынам, ён паказвае не толькі, наколькі добра оптыка сацыяльнага ўзнаўлення ўлоўлівае галоўныя рысы цяперашняга крызісу, але і яе тэарэтычную сілу ў тлумачэнні механізмаў сучаснага неаліберальнага капіталізму і капіталізму ўвогуле. Варта адзначыць, што тры восі і тры тэарэтычныя оптыкі, абраныя тут, каб даследаваць цяперашні момант, адначасова задаюць межы і абмежаванні гэтага апісання; у будучых працах яго можна дапоўніць іншымі рэпрадуктыўнымі восямі — напрыклад, экалогіяй.
У наступным раздзеле я прадстаўлю тры розныя тэарэтычныя оптыкі сацыяльнага ўзнаўлення, якімі тут карыстаюся. Тры раздзелы пасля яго разгортваюць кожную з іх і паказваюць, што яны дадаюць і як дапаўняюць адна адну, калі мы апісваем крызіс і цяперашнюю фазу пандэмічнага неалібералізму. У заключэнні я разважаю пра палітычныя высновы аналізу — пра прагрэсіўную постпандэмічную палітыку, якая можа вывесці нас з пандэмічнага неалібералізму. Аргументы артыкула абапіраюцца на шырокі агляд крыніц пра COVID-19, сабраных у працэсе «кіберпалявой працы» падчас лакдаўну. (Разам з Субірам Сінхам я ўжываю гэты выраз для складанага працэсу збору звестак, які абапіраецца на навуковую літаратуру і афіцыйныя базы даных, але таксама на блогі, аўтарскія калонкі, візуальныя матэрыялы, сацыяльныя сеткі, навіны, даклады і вебінары, што праходзілі падчас пандэміі. Рашэнне ўключыць усе гэтыя крыніцы — метадалагічнае і палітычнае. Яно мае на мэце зрабіць вытворчасць ведаў больш разнастайнай, пашырыць прадстаўніцтва і ўзмацніць галасы тых, каго акадэмія не заўсёды лічыць вытворцамі ведаў. Яно спрабуе паказаць феміністычныя працы пра сацыяльнае ўзнаўленне з розных куткоў свету і падтрымаць інклюзіўную палітыку цытавання.)
Тэорыі сацыяльнага ўзнаўлення для часу COVID
Адзін з самых наглядных вобразаў таго, як пандэмія COVID-19 агаліла рысы неаліберальнага капіталізму, дала Кіянга-Ямата Тэйлар, аўтарка кнігі «From #BlackLivesMatter to Black Liberation». У сакавіку 2020 года яна пісала ў The New Yorker: «Амерыканскае жыццё раптам і рэзка перавярнулася дагары нагамі, а калі ўсё пераварочваецца, дно выносіць на паверхню і выстаўляе на святло». Можна сказаць, што гэты пераварот закрануў жыцці людзей ва ўсёй сусветнай эканоміцы. Пандэмія COVID-19 скалынула ўсю капіталістычную сістэму, дэзарганізаваўшы і наноў арганізаваўшы вытворчасць, працу і сродкі існавання, жыццё і смерць. Увогуле пандэмія стала свайго роду павелічальным шклом, якое і выявіла, і ўзмацніла ўразлівасць і няроўнасць, што характарызуюць капіталістычнае жыццё пры неалібералізме.
З самага пачатку COVID-19 выклікаў глабальны крызіс, непадобны ні на адзін ранейшы: ён раптам спыніў эксплуатацыю, зліў вытворчы і рэпрадуктыўны час і хутка прывёў да масавай смерці, а тое, як з ёй даваліся рады, яшчэ больш выявіла маштаб сучаснай няроўнасці. Паколькі пандэмія ўдарыла па капіталістычным жыцці, я сцвярджаю, што марксісцка-феміністычная оптыка сацыяльнага ўзнаўлення асабліва добра падыходзіць, каб растлумачыць розныя бакі і наступствы крызісу і яго траекторыю. Сам тэрмін звязаны з аналізам «грамадскага працэсу ўзнаўлення» ў Карла Маркса, гэта значыць аднаўлення работніка грамадствам; пасля яго ўзялі на ўзбраенне і тэарэтычна развілі радыкальныя феміністычныя даследчыцы, у тым ліку марксісцкія феміністкі. Яны імкнуцца выйсці за прадукцыяністычныя межы класічнага марксізму, застаючыся пры гэтым у полі яго палітычнай эканоміі. Азначэнні сацыяльнага ўзнаўлення ў іх розныя: адны робяць націск на працэсы аднаўлення грамадства, другія — на сувязі паміж аплатнай, вытворчай, і неаплатнай, рэпрадуктыўнай працай. Некаторыя карысныя азначэнні прапануюць сінтэз — напрыклад, у Сіндзі Кац — і разумеюць пад сацыяльным узнаўленнем структуры, практыкі, дзейнасці і сферы, скіраваныя на штодзённае і міжпакаленнае аднаўленне жыцця і капіталістычных адносін. Гэтае азначэнне я і прымаю тут — яно падкрэслівае, што сацыяльнае ўзнаўленне стварае і жыццё, і капіталізм.
Нягледзячы на агульныя матывы, марксісцка-феміністычныя падыходы да сацыяльнага ўзнаўлення моцна адрозніваюцца, і гэтак жа адрозніваецца іх унёсак. Адзін уплывовы падыход — тэорыя сацыяльнага ўзнаўлення (SRT), якая распрацоўвае марксісцка-феміністычны аналіз капіталістычнага кіравання і даследуе рэпрадуктыўную архітэктуру капіталізму; яна ўваходзіць у пэўны дыялог з працамі Ізабэлы Бакер. Яна засяроджваецца найперш на «грамадскім узнаўленні» і даследуе, як неаліберальны капіталізм перабудаваў сектары, што ствараюць жыццё, — ахову здароўя і адукацыю — і (аплатныя) працоўныя адносіны ў іх. Асабліва дапамагла праца Нэнсі Фрэйзер пра «рэжымы сацыяльнага ўзнаўлення»: з яе дапамогай можна прасачыць, як у неаліберальную эпоху рэпрадуктыўныя сектары ператвараліся ў тавар і камерцыялізаваліся, — працэс, які стаў наступам на догляд і на супольнасці.
Іншы падыход тэарэтызуюць раннія аналізы сацыяльнага ўзнаўлення (ESRA). Яны старэйшыя за SRT і звязаныя з так званай дыскусіяй пра хатнюю працу 1970-х гадоў; ESRA засяроджваліся на рабочай сіле, працоўным працэсе і сувязях паміж вытворчай і рэпрадуктыўнай працай. Яны падкрэслівалі, што рэпрадуктыўная праца стварае вартасць, і пашыралі межы эксплуатацыі так, каб уключыць у іх беззаробкавыя дзейнасці і людзей без заробку. Сучасныя версіі гэтых падыходаў пашыраюцца на нефармальную эканоміку і (або) аграрныя сістэмы.
Трэці, новы корпус прац сёння даследуе сацыяльнае ўзнаўленне найперш праз оптыку расавага капіталізму — у духу, сумяшчальным з тэорыяй «некрапалітыкі» Ашыля Мбембе, з ранейшымі даследаваннямі, што падкрэслівалі асаблівую арганізацыю сацыяльнага ўзнаўлення ва ўмовах рабскай і кантрактнай працы, і з аналізамі «сацыяльнай смерці» ў Арланда Патэрсана. Гэтыя працы падкрэсліваюць, што праз усю гісторыю капіталізму расіялізаваныя людзі былі выстаўлены на надзвычай знясільваючую працу, і паказваюць, як іх могуць ператвараць у лішнюю працу і (або) лішняе насельніцтва. Іх увага да знясілення перагукаецца з гендарнымі аналізамі капіталізму, якія вылучаюць «знясіленне праз сацыяльнае ўзнаўленне». Вучачыся ў нядаўняй працы Лізы Цілі і Робі Шыліяма пра «расіялізаваныя рынкі», якія даследуюць матэрыяльнасць расы ў неаліберальны перыяд у ЗША і Еўропе, я называю гэты корпус прац аналізамі расіялізаванага сацыяльнага ўзнаўлення (RSR).
У гэтым артыкуле я сцвярджаю і паказваю, што тры лініі даследаванняў, засяроджаных на сацыяльным узнаўленні, даюць розныя, але ўзаемадапаўняльныя пункты агляду на цяперашнюю пандэмію COVID-19 і новыя спосабы зразумець капіталізм як складаныя рэпрадуктыўныя адносіны. Па-першае, абапіраючыся на SRT, я карыстаюся паняццем «рэжымаў сацыяльнага ўзнаўлення» Фрэйзер, каб змясціць крызіс у кантэкст сацыяльна-эканамічнай траекторыі неалібералізму і яго наступу на сектары догляду. Па-другое, абапіраючыся на ESRA і іх больш сучасныя ўвасабленні, я звяртаюся да думкі Федэрычы пра цела як капіталістычную «машыну», каб прааналізаваць працоўную няроўнасць, якую ўзмацніла (вельмі выбіральнае) зліццё вытворчасці і сацыяльнага ўзнаўлення падчас лакдаўнаў COVID-19. Я таксама разглядаю з’яўленне праблемнай катэгорыі «неабходнай працы». Па-трэцяе, вучачыся ў аналізаў RSR і пачынаючы з кнігі Бхатачарыі «Rethinking Racial Capitalism», я разважаю пра тое, як падчас пандэміі ствараюць лішняе насельніцтва і «пакідаюць паміраць» яго, а таксама пра палітычныя і «сацыяльныя» механізмы смерці.
Разам, сцвярджаю я, тры оптыкі — SRT, ESRA і RSR — улоўліваюць розныя, але ўзаемадапаўняльныя рысы планетарнага крызісу капіталістычнага жыцця, які выклікаў COVID-19, і раскрываюць розныя працэсы ўзмацнення неаліберальных логік, што фармуюць пандэмічны неалібералізм: у кіраванні сектарамі, якія ствараюць жыццё, у перабудове свету працы і ў расіялізаваных працэсах, што вырабляюць розныя віды «лішніх» суб’ектаў. Наступны раздзел даследуе (пера)арганізацыю рэпрадуктыўных сектараў і ролю, якую неалібералізм адыграў ва ўзмацненні крызісу. Ён таксама паказвае, як, у сваю чаргу, пандэмія яшчэ больш паглыбіла неаліберальныя рэпрадуктыўныя логікі і падштурхнула пераход да пандэмічнага неалібералізму. Раскрыць гэтыя працэсы нам дапаможа оптыка SRT.
SRT, неаліберальны рэпрадуктыўны рэжым і пандэмічны капіталізм
У эсэ для зборніка «Social Reproduction Theory» пад рэдакцыяй Ціці Бхатачар’і Нэнсі Фрэйзер прапануе перыядызацыю капіталізму праз прызму сацыяльнага ўзнаўлення. У гэтай схеме кожную фазу капіталізму падтрымлівае пэўны «рэжым сацыяльнага ўзнаўлення». Капіталістычныя крызісы паўстаюць як крызісы сацыяльнага ўзнаўлення, бо вытворчасць і ўзнаўленне ў сваёй аснове пераплеценыя. Карацей кажучы, крызісы капіталу заўсёды трэба бачыць як крызісы капіталістычнага жыцця. Можна сказаць, што і школа сацыяльнай структуры назапашвання (SSA), і тэорыя рэгуляцыі спрабавалі працаваць са складанай матрыцай сацыяльных адносін і інстытутаў, якія кіруюць капіталізмам, — першая праз увагу да сацыяльных структур капіталу, другая праз увагу да спосабу яго рэгуляцыі. Аднак яны ў асноўным засталіся літаратурай пра капітал, у духу ранняга погляду самога Маркса. Тэорыя ж сацыяльнага ўзнаўлення, вяртаючы ў цэнтр аналізу «дзейнасці, што ствараюць жыццё», як кажа Бхатачар’я, дае феміністычную тэорыю капіталістычнага кіравання: яна даследуе сацыяльныя адносіны, што пануюць у сектарах, ключавых для «грамадскага ўзнаўлення».
Рэжым сацыяльнага ўзнаўлення, які пануе ў неаліберальнай фазе капіталізму і якому Фрэйзер у сваім аналізе аддае шмат месца, і праўда нясе вялізную адказнасць за тое, як пандэмія COVID-19 разраслася і як яна ўдарыла па сектарах, што падтрымліваюць жыццё. З 1970-х неаліберальная палітыка сістэматычна выводзіла рэсурсы з дзяржаўнага сектара. Яна скарачала дзяржаўныя выдаткі на рэпрадуктыўныя сектары эканомікі і спрыяла іх прыватызацыі. Яна няспынна праводзіла палітыку, зручную для капіталу, і адначасова падточвала працоўныя правы. Неалібералізм ужо называлі «рэжымам, варожым да працы». Яго варта назваць і «рэжымам, варожым да жыцця», бо ён сістэматычна аддаваў сацыяльнае ўзнаўленне рынку і пры гэтым спарадзіў хранічны «крызіс догляду», які ў розных частках сусветнай эканомікі праяўляецца па-рознаму — напрыклад, у Палестыне.
Неаліберальная палітыка структурнай перабудовы і жорсткай эканоміі падарвала дзяржаву дабрабыту і перакраіла «сацыяльнае» на ўзор і падабенства капіталу. Яна напоўніла шэрагі нефармальнага пралетарыяту ў Глабальным Поўдні — у Афрыцы на поўдзень ад Сахары, у Лацінскай Амерыцы, у Індыі — і нарадзіла прэкарыят гіг-эканомікі, які расце ў Глабальнай Поўначы. Яна глыбока перабудавала сацыяльнае ўзнаўленне. Інфармалізацыя і прэкарызацыя працы разгортваліся на шырэйшым фоне: у заходніх эканоміках размывалася мадэль «сямейнага заробку», на рынкі працы выходзілі арміі жанчын, якім плацілі значна менш, чым мужчынам, а па ўсім свеце ішла фемінізацыя занятасці — хоць і выбіральная, сканцэнтраваная ў нізкааплатных сектарах. Разам з тым, што «худая» неаліберальная дзяржава адступіла ад сацыяльнага забеспячэння і догляду, гэтыя працэсы падштурхнулі неаліберальную сям’ю да рыначных рэпрадуктыўных паслуг. Па свеце гэтыя працэсы ішлі па-рознаму, але ў іх можна ўбачыць агульныя логікі.
Нэнсі Фолбр паказала, як хутка з 1980-х гадоў у ЗША ператвараліся ў рыначныя паслугі хатнія справы. За апошнія пяць дзесяцігоддзяў адноўлены і паглыблены неалібералізмам падзел на Поўнач і Поўдзень арганізаваў у прасторы маркетызацыю ўзнаўлення па той самай логіцы капіталізму ланцугоў паставак, што пануе ў вытворчасці тавараў. Гэта адпавядала і патрэбам рабочага класа, чые заробкі падалі і які таму мусіў вырашаць рэпрадуктыўнае пытанне танна. Узнікненне і выбуховы рост глабальных ланцугоў догляду, у якіх хатняя праца і праца па доглядзе перабудоўваюцца праз транснацыянальныя хатнія гаспадаркі, — адзін са слупоў неаліберальнага рэпрадуктыўнага рэжыму. (Гэтыя ланцугі ўсё часцей уключаюць і ператварэнне ў тавар самога біялагічнага жыцця і яго «прадуктаў» на новых «межах фертыльнасці».) У краінах Глабальнага Поўдня перадача рэпрадуктыўнай працы на бок заўсёды была звычайнай справай. У неаліберальную фазу яна яшчэ паглыбілася — напрыклад, у Індыі, — і суправаджалася паўторнай прыватызацыяй сацыяльнага забеспячэння і паслуг, як на Ямайцы.
Маркетызацыя жыцця відавочная ў адукацыі і ахове здароўя. Частка гэтых паслуг — як шпіталі і клінікі — арганізаваная непасрэдна па логіцы глабальных ланцугоў догляду. У іншых рэзка вырасла колькасць прыватных пастаўшчыкоў. Джэйн Пілінджэр і Нікала Ейтс прасачылі, як Вялікабрытанія прыцягвае медсясцёр-мігрантак з Глабальнага Поўдня, каб зрабіць танейшай перагружаную Нацыянальную службу аховы здароўя (NHS) пасля некалькіх хваляў неаліберальнага скарачэння выдаткаў. Адток медсясцёр з розных частак Афрыкі істотна аслабіў рэгіянальныя сістэмы аховы здароўя ў краінах, што «экспартуюць» медыкаў, і прывёў да дэмабілізацыі рэпрадуктыўных ведаў і (або) да няроўнага рэпрадуктыўнага абмену. Адукацыяй жа ўсё больш завалодваюць дзяржаўна-прыватныя партнёрствы. У Глабальным Поўдні гэта часта датычыць пачатковай і сярэдняй школы. І ў Глабальнай Поўначы ператварэнне ў тавар адукацыі — і дзяцінства — пачынаецца з самых ранніх гадоў, насаджаючы погляд на дзяцінства як на «назапашванне» або, наадварот, як на «адходы». У Вялікабрытаніі дашкольная адукацыя, асабліва дзіцячыя садкі, прыватызаваная, фінансіялізаваная, і ў ёй дзейнічаюць глабальныя аператары. Прыватызацыя — аснова і вышэйшай адукацыі, дзе каледжы цяпер паводзяць сябе як бізнес, а не як рэпрадуктыўныя сектары. Падчас пандэміі брытанскія ўніверсітэты паводзілі сябе як хітрыя кампаніі нерухомасці: некаторыя збіралі са студэнтаў арэнду і адначасова спрабавалі трымаць іх замкнёнымі ў інтэрнатах. The Guardian публікаваў абуральныя здымкі таго, як студэнты ў Манчэстэры біліся з універсітэцкай аховай, каб вырвацца з гэтай прыватызаванай сегрэгацыі.
COVID-19 абрынуўся на планету, калі апісаны вышэй неаліберальны рэжым сацыяльнага ўзнаўлення ўжо глыбока ўкараніўся ў тое, як арганізаваныя дзейнасці, што ствараюць жыццё. Даследаванні паказваюць, што вытворчыя практыкі вялізных аграрных кангламератаў, якія ўзніклі ў эпоху неалібералізму, адыгралі цэнтральную ролю ў глабальным распаўсюдзе COVID-19. Майк Дэвіс папярэджваў нас пра будучыню пандэмічнага грыпу яшчэ ў кнізе «The Monster at Our Door». Абнаўляючы гэты аповед у «The Monster Enters», ён падкрэсліў, што вірусныя хваробы накшталт COVID-19 трэба разумець як «чуму капіталізму». І сапраўды, як сцвярджае — і з крыміналістычнай дакладнасцю даводзіць — Роб Уоллес, «Big Farms Make Big Flu»: вялікія фермы робяць вялікі грып. Або, як сказаў Харун Акрам-Лодзі, існуе «каморбіднасць паміж COVID-19 і капіталістычнай сусветнай харчовай сістэмай».
Нават калі пакінуць убаку эка-эпідэміялагічныя бакі гэтага крызісу або мінулых, відаць, што сацыяльна-эканамічная перабудова сацыяльнага ўзнаўлення пры неалібералізме адыграла цэнтральную ролю ў тым, наколькі смяротным аказаўся COVID-19. Па-першае, дзесяцігоддзі неаліберальнай прыватызацыі і «сумеснай вытворчасці» медыцынскіх паслуг на фоне сістэмных скарачэнняў дзяржаўных выдаткаў прывялі да таго, што крызіс заспеў сістэмы аховы здароўя ў самы слабы іх момант. Даследчыкі на чале з Камілай Джанэлай тлумачаць, як нават краіну з высокімі тэмпамі росту, напрыклад Перу, пандэмія магла ўдарыць вельмі моцна, бо яе ахова здароўя раздробленая і ў ёй пануюць дзяржаўна-прыватныя партнёрствы (ДПП). Аднак калі ўдарыў крызіс, Сусветны банк ухапіўся за магчымасць яшчэ больш «разагнаць» мадэль развіцця пад кіраўніцтвам прыватнага сектара і накіраваў значную частку сродкаў на барацьбу з COVID-19 — больш за 8 мільярдаў долараў — прыватным суб’ектам і фінансавым пасярэднікам, яшчэ больш пашыраючы ДПП у ахове здароўя, нягледзячы на ясныя доказы іх абмежаванасці. Неалібералізм адыграў вялікую ролю ў тым, што сектары, якія падтрымліваюць жыццё, аслаблі, а наступствы COVID-19 сталі катастрафічнымі, — і ўсё ж эканамічнае «лекі» ад крызісу, здаецца, складаюцца з таго самага. Мы не пераадольваем неалібералізм — мы проста перайшлі ў яго «пандэмічную» фазу.
Можна сказаць, што ўся глабальная сістэма гандлю і вытворчасці, якую насаджаў неалібералізм, узмацніла пагрозу здароўю ад COVID-19 і паказала, як звязаныя гандаль, здароўе і абарот жыццёва неабходных тавараў. Калі ўдарыла пандэмія, вырабляць сродкі індывідуальнай абароны, што ратуюць жыццё, маглі вельмі нямногія. Дэфіцыт сродкаў абароны таксама ўвасабляе крохкасць неаліберальнага капіталізму глабальных ланцугоў паставак і слабасць яго рэпрадуктыўнага рэжыму. Неаліберальны капіталізм быў не гатовы да таго, што спажывецкая вартасць упэўнена вернецца ў цэнтр — як умова і выжывання, і прыбытку. З таго часу шмат швейных фабрык у Азіі перайшлі на вытворчасць сродкаў абароны, каб пакрыць частку страт ад спыненых экспартных заказаў, з-за якіх масава звальнялі работнікаў; гэты працэс спарадзіў новыя формы злоўжывання працай. З другога боку, COVID-19 і меры, якімі яго стрымлівалі, ударылі па ўсім свеце працы. Аналізы ESRA дазваляюць разабраць гэтыя працэсы і заадно вызначыць, якую ролю ў іх адыграў неалібералізм — і да пандэміі, і падчас яе.
Пандэмія нефармальнай і неабходнай працы: ESRA, падзелы ў працы і вартасць
Пандэмія не толькі выявіла хібы, якія дзесяцігоддзі неаліберальнай палітыкі пакінулі ў грамадскай архітэктуры аднаўлення жыцця і догляду. Яна раптам паказала і фіктыўнасць старых і новых дыхатамій, што раскладаюць па асобных скрынках вытворчую і невытворчую, рэпрадуктыўную працу, час і рытмы. Больш за тое, яна агаліла, наколькі цэнтральныя рэпрадуктыўная праца і рэпрадуктыўныя сферы для падтрымання і жыцця, і стварэння вартасці. Гэтыя думкі — аснова ESRA, і таму яны даюць другую ключавую тэарэтычную оптыку для аналізу цяперашняй кан’юнктуры. Асабліва пандэмія, здаецца, пацвердзіла заўвагу Сільвіі Федэрычы, што «працоўнае цела» — першая «машына», вынайдзеная капіталізмам. Калі гэтае цела раптам «выключылі» з капіталістычнай сістэмы, адразу заклінавала ўвесь механізм нашай эканомікі і нашага жыцця. Паказальна, што Федэрычы гаворыць пра «працоўнае цела», а не проста пра «рабочую сілу», як сказаў бы Карл Маркс. Працоўнае цела, без якога пры капіталізме нічога не вырабляецца і нічога не аднаўляецца, вельмі неаднароднае. Калі рабочую сілу як паняцце можна «абстрагаваць», то яе «ёмішча» — работніка — нельга; і менавіта гэта тлумачыць, чаму эксплуатацыя можа праяўляцца ў розных «формах» і інтэрсекцыйна.
Глабальная інфармалізацыя працы, характэрная для неаліберальнай эпохі, складаецца з выбуховага расслаення працоўнага цела. Гэтае расслаенне ствараецца складанымі траекторыямі расіялізацыі і гендарызацыі рабочай сілы і іншымі формамі сегментацыі працы, заснаванымі на структурным прыгнёце, якія павялічваюць розніцу ў заробках. Асабліва праца, што падтрымлівае жыццё, надзвычай расіялізаваная і гендарызаваная, і выконваюць яе мігранты або меншасці, на якіх у неаліберальную фазу пераклалі ўсё больш рэпрадуктыўных выдаткаў. Як менавіта гэта адбываецца, залежыць ад складанай сацыяльна-эканамічнай гісторыі рэгіёна. Пандэмія як павелічальнае шкло яшчэ больш выявіла вялікую сацыяльную неаднароднасць працоўнага цела. Больш за тое, размыўшы мяжу паміж «вытворчым» і «рэпрадуктыўным», яна паказала, што менавіта рэпрадуктыўнае трымае і жыццё, і выцісканне вартасці.
Падчас першага лакдаўну, калі мільёны людзей нібыта за адну ноч сталі «новымі» надомнымі работнікамі, многія заўважылі, што крах выразнага прасторавага падзелу паміж дзейнасцямі, якія ствараюць прыбытак, і дзейнасцямі, якія ствараюць жыццё, — адзін з галоўных удараў COVID-19 па свеце працы. Але гэты працэс быў вельмі няроўны. Паводле ацэнак Джанін Берг і яе калег, калі пачаўся крызіс, каля 30% работнікаў у Паўночнай Амерыцы і Заходняй Еўропе мелі працу, якую можна было выконваць з дому, — і толькі 6% у Афрыцы на поўдзень ад Сахары і 8% у Паўднёвай Азіі. У Глабальнай Поўначы рост працы з дому паказаў, як цесна звязаныя працоўныя працэсы, за якія плацяць грошы, і неабходныя рэпрадуктыўныя дзейнасці, сферы, уклады і адносіны. Апошнія не толькі падтрымліваюць працу — менавіта яны ўвогуле робяць магчымым выцісканне дадатковай працы, — але і ўплываюць на ўзровень эксплуатацыі, фармуюць і структуруюць яго. Зліццё вытворчага і рэпрадуктыўнага часу яшчэ больш інтэнсіфікавала працу на ўсім кантынууме паміж працай і жыццём. Праз розныя тэхналагічныя платформы яно ўзмацняе сачэнне за работнікамі ў іх уласных дамах. Пашыраючы ахоп гіг-эканомікі, гэты працэс ператварае нашы ўласныя рэпрадуктыўныя прасторы ў працоўныя месцы пад наглядам і кантролем. Ён стварае новы «інтэрнатны» працоўны рэжым, падпарадкоўваючы рэпрадуктыўны час вытворчым патрэбам па прынцыпе «акурат у час».
Невыпадкова ў многіх краінах, у тым ліку ў ЗША і Вялікабрытаніі, гэты ціск асабліва моцна ўдарыў па работніцах. Даследаванні па некалькіх краінах паказваюць, што жанчыны часцей за мужчын назаўжды гублялі працу з-за пандэміі. У Вялікабрытаніі жанчыны гублялі працу і праз COVID-19, і праз узросты цяжар хатніх абавязкаў і догляду. Пасля першага лакдаўну ўрад узяўся найперш адкрываць будаўніцтва і прамысловасць, дзе пераважаюць мужчыны. У той жа час большасць — больш за 70% — заяў работніц на ўдзел у праграме захавання працоўных месцаў (furlough) адхілілі.
У Глабальным Поўдні, дзе з-за шырокай нефармальнай занятасці вытворчая і рэпрадуктыўная праца і так былі цесна пераплеценыя, COVID-19 не абавязкова павялічыў долю працы з дому. Затое ён умацаваў ролю рэпрадуктыўных сфер у падтрыманні капіталістычнага жыцця і ў тым, як людзі даюць рады крызісам занятасці. Пасля лакдаўнаў Глабальны Поўдзень накрылі хвалі скарачэнняў, выцясненняў і перамяшчэнняў, і вынікі залежалі ад складаных працоўных і жыццёвых траекторый «класаў працы», як называе іх Генры Бернстайн, або «працоўных людзей», як кажа Іса Шыўджы. Сярод іх — нефармальныя наёмныя работнікі, дробныя таваравытворцы і людзі, што жывуць з сельскай гаспадаркі на ўласнае спажыванне і чыя роля ў абарачэнні капіталу — прадмет спрэчак.
У шэрагу афрыканскіх краін дзяржава не змагла падтрымаць сродкі існавання людзей, бо тыя былі вельмі інфармалізаваныя — на розныя апісаныя вышэй лады. Як падсумоўвае Лін Асомэ, COVID-19 падштурхнуў афрыканскія дзяржавы да інтэрвенцыянізму: яны спрабавалі стабілізаваць эканоміку праз розныя меры — ад падаткаў і перабудовы лагістыкі (Кенія) і новых правілаў бяспекі для нефармальных харчовых рынкаў (Уганда) да размеркавання пакетаў дапамогі (Паўднёвая Афрыка) або ўзмацнення кантролю над насельніцтвам (Эфіопія). Аднак эфектыўнасць гэтых мер падважвала структура назапашвання, што пануе ў рэгіёне і абапіраецца на мноства нефармальных працоўных траекторый. Там, дзе пакеты дапамогі не маглі дайсці да людзей, сродкі існавання ў цэлым трымаліся на гендарным падзеле працы, у цэнтры якога неаплатны ўнёсак жанчын — не толькі хатняя праца, але і розныя формы таго, што Асомэ называе некапіталістычным забеспячэннем. (Падобным чынам Ніна Бэнкс аналізуе неаплатную калектыўную працу чорных жанчын у ЗША.)
У Індыі скарачэнні, выцясненне і перамяшчэнне нефармальных работнікаў з велізарнай колькасці вытворчых і рэпрадуктыўных сектараў выклікалі сапраўдны людскі зыход XXI стагоддзя — зыход «вандроўнай працы», як называе яе Ян Брэман. Кадры гэтага зыходу абляцелі тэлеэкраны ўсяго свету, паказваючы, як пашыраюцца «межы эпідэміі». І тут сродкі існавання трымала гендарная эканоміка, якая паглынула скарачэнне прасторы, часу і заробкаў. Ёсць сведчанні, што пандэмія, лакдаўн і масавая страта працы, якая пайшла следам, мацней ударылі па жанчынах — і далёка не толькі праз страту заробкаў. Пандэмія павялічыла іх цяжар неаплатнай працы. У Індыі ён і так вельмі вялікі, бо вялікая колькасць хатніх дзейнасцей, якія выконваюць жанчыны, — апроч хатняй працы і догляду — маргіналізуецца ў нацыянальнай статыстыцы. Ёсць сведчанні, што і ў Кітаі пасля лакдаўну ў Ухані жанчыны часцей заставаліся ў родных вёсках і назаўжды гублялі працу ў гарадах. Урэшце па ўсім Глабальным Поўдні неаплатная праца жанчын па доглядзе і па хаце адчувальна вырасла, а гендарныя сацыяльныя сеткі яшчэ больш узмацнілі сваю ролю амартызатараў, узяўшы на сябе індывідуальныя і калектыўныя рэпрадуктыўныя выдаткі, што раслі. Часам з гэтага нараджаюцца новыя формы гендарных калектыўных і салідарных эканомік, якія і раней былі асновай стварэння жыцця сярод рабочых класаў і расіялізаваных людзей і ў Глабальным Поўдні, і ў Глабальнай Поўначы. У Керале сетка «Кудумбашры» наладзіла грамадскія кухні, якія выдавалі 250 тысяч абедаў у дзень.
Паказальна, што, выкрываючы фіктыўнасць некаторых падзелаў у працы, пандэмія спарадзіла новыя — напрыклад, трывожную катэгорыю «неабходнай працы». Да пандэміі яе амаль не асэнсоўвалі тэарэтычна — ці, прынамсі, вызначалі вельмі расплывіста, — але ў спрэчках пра працу і COVID-19 яна адразу стала адным з галоўных паняццяў. Мяркуецца, што яна ахоплівае ўсе сектары, ключавыя для аднаўлення і падтрымання жыцця ў надзвычайны час. Пры такім расплывістым азначэнні неабходную працу можна нават атаясамліваць з сацыяльным узнаўленнем. Аднак калі ўважліва прыгледзецца, як у розных краінах на практыцы вызначаюць «неабходную працу» — а следам і «неабходных работнікаў», — становіцца відаць праблемнасць гэтай катэгорыі. З аднаго боку, яна пацвярджае, што ўсе рэпрадуктыўныя дзейнасці, сферы і сектары ўбудаваныя ў капіталістычныя адносіны. З другога ж — яна высвечвае аднабаковасць і прадузятасць класіфікацый, якія перабольшваюць цэнтральнасць «грамадскага ўзнаўлення» і недаацэньваюць больш нефармальныя, капілярныя адносіны, без якіх мы не можам аднаўляць дзейнасці, што падтрымліваюць жыццё, пры неаліберальным капіталізме з яго празмерна «худой» дзяржавай.
Як трапна падсумоўваюць Сара Стэвана, Разіміна Алі і Мерл Джэймісан, якія параўналі класіфікацыі неабходнай працы ў розных краінах, гэтая катэгорыя праблемная праз сваю вялікую зменлівасць, заходнюю прадузятасць і палітычны характар. Даныя па Канадзе, Англіі, Бразіліі, Індыі, Італіі, Паўднёвай Афрыцы і Мазамбіку паказваюць, што з 53 сектараў і відаў дзейнасці неабходнымі паўсюдна лічацца толькі 13. Адрозненні адлюстроўваюць і эканамічную спецыялізацыю, і тое, як арганізаваныя такія ключавыя сектары, як харчаванне і (або) догляд. Так, у Бразіліі здабыча карысных выкапняў — неабходная праца, а адукацыя, у тым ліку школа, — не. А ў Англіі фінансавыя паслугі ключавыя, а догляд — не. У Паўднёвай Афрыцы догляд лічыцца неабходным толькі ў выпадку памочнікаў, што жывуць у сям’і, — верагодна, таму што такі спосаб арганізацыі догляду там распаўсюджаны. Больш за тое, ва ўсіх краінах сярод катэгорый неабходнай працы непрапарцыйна шмат фармальных працоўных адносін — і гэта выдае заходнюю прадузятасць класіфікацыі, якая выцясняе на ўзбочыну нефармальны догляд і нефармальныя эканамічныя адносіны разам з іх (вельмі прэкарнымі) работнікамі.
Насамрэч у краінах, дзе і догляд, і вытворчасць і размеркаванне ежы нефармальныя, гэтая класіфікацыя зусім губляе сэнс, што б ні казала дзяржаўная рыторыка. У тым жа духу, паводле Веранікі Гага і Ліз Мэйсан-Дыс, у Аргенціне класіфікацыя «неабходнай працы» апраўдвае звышэксплуатацыю фемінізаваных народных эканомік дзеля таго, каб перажыць крызіс. Урэшце, межы гэтай класіфікацыі надзвычай палітызаваныя. Дзяржаўныя сектары з прафсаюзамі, напрыклад, могуць выйграць ад яе значна больш, чым іншыя. Больш за тое, урады могуць проста пашыраць гэтую катэгорыю, каб перакласці адказнасць за перабудову сектараў на працадаўцаў, а тыя потым могуць скінуць яе на работнікаў і сем’і. Яскравы прыклад — пашырэнне катэгорыі неабходнай працы ў Вялікабрытаніі падчас трэцяга лакдаўну, што пачаўся ў студзені 2021 года. У такіх выпадках, як і ў інфармалізаваных кантэкстах, катэгорыя «неабходнай працы» губляе і тлумачальны, і палітычны сэнс. Нарэшце, сам падзел на «неабходную» і «неістотную» працу можа шкодзіць працоўным правам. Ён можа апраўдваць узмоцненае сачэнне за работнікамі неабходных прафесій і адначасова падточваць эканамічныя і сацыяльныя гарантыі для тых, каго залічылі ў неістотныя.
Варта адзначыць, што і старыя, і новыя ўзоры працы і догляду, сфармаваныя пандэміяй, людзі перажываюць вельмі па-рознаму, хоць рыторыка і сцвярджае, што COVID-19 выявіў наш агульны «чалавечы стан». Наадварот, COVID-19 выявіў і ўмацаваў рэзкую сацыяльную, эканамічную і экзістэнцыяльную няроўнасць, на якой стаяць капіталістычныя грамадствы. Гэтую няроўнасць агаліла перабудова і прасторавае (пера)размеркаванне нашых працоўных цел — з іх выразнай класавай, гендарнай і расавай прыналежнасцю — па складаным кантынууме вытворчай і рэпрадуктыўнай працы, унутры катэгорый неабходнай працы і па-за імі. Па ўсёй сусветнай эканоміцы «небелыя», «замежныя», «нелегальныя» і (або) «чужыя» целы былі празмерна выстаўленыя на ўдары пандэміі — і па здароўі, і па кішэні. Іх непрапарцыйна шмат у нізкааплатнай і нестабільнай неабходнай працы на «пярэднім краі». Так ёсць з медсёстрамі, даглядчыцамі, прыбіральшчыкамі і работнікамі лагістыкі ў Вялікабрытаніі і ЗША, з мігрантамі ў харчовай вытворчасці па ўсёй Еўропе ці з работнікамі камунальнай санітарыі ў Індыі. І гэтая перабудова і ўзмацненне няроўнай прэкарызацыі працы, якая цэментуе класавую, гендарную і расавую няроўнасць, пацвярджае, што мы па-ранейшаму цвёрда знаходзімся ў неаліберальным капіталізме і яго рэпрадуктыўным рэжыме. Сувязь паміж прэкарнасцю і сацыяльным прыгнётам — асабліва яе сувязь з расіялізацыяй — гэта трэці і апошні бок, які паказвае пандэмію як сістэмны крызіс капіталістычнага жыцця. І тое, як з 2020 года кіравалі смерцю і «выраблялі» лішняе жыццё, таксама цалкам убудавана ў неаліберальныя логікі; разабрацца ў гэтым нам дапамагаюць аналізы RSR.
RSR, лішняе насельніцтва і рэзервовыя арміі жыццяў
Пандэмія ўзмацніла і выявіла не толькі няроўнасць, што структуруе працу і жыццё, але і няроўнасць, што структуруе смерць. Аналізы, якія даследуюць сацыяльнае ўзнаўленне праз оптыку расіялізацыі і абапіраюцца на тэорыі расавага капіталізму, даюць неацэнныя ідэі пра тое, як людзей выстаўляюць на смерць і на лішняе існаванне, — і таму яны трэцяя ключавая оптыка для разумення крызісу і перабудовы капіталістычнага жыцця, якія выклікаў COVID-19. Людзей можна «пакінуць паміраць» па розных восях або па некалькіх адразу — літаральна, эканамічна і сацыяльна. Як піша Таня Мюрэй Лі, разважаючы пра пазбаўленне ўласнасці па ўсёй сусветнай эканоміцы, «пакінуць паміраць» — гэта «ціхі гвалт, які прыгаворвае вялікую колькасць людзей да кароткага і абмежаванага жыцця». Цяперашні момант з рэдкай яснасцю паказаў, колькімі спосабамі нас могуць ператварыць у «лішняе чалавецтва», як кажа Майк Дэвіс, — або знішчыць як яго. Галоўнае, лішняе насельніцтва, якое стварае цяперашняя кан’юнктура, можа «паміраць» у дачыненні да розных капіталістычных жыццёвых працэсаў і перажываць неаднаразовыя «выкіданні» з іх, як называе гэта Саскія Сасэн.
Бясспрэчна, пандэмія пацвердзіла надзвычайную сілу паняцця некрапалітыкі ў Мбембе, паказаўшы «сучасныя формы падпарадкавання жыцця ўладзе смерці». Расіялізацыя працэсаў падпарадкавання смерці праводзіць мноства ліній пераемнасці паміж мінулымі і цяперашнімі формамі расавага гвалту, няроўнасці і прыгнёту. У былых пасяленчых каланіяльных дзяржавах, такіх як ЗША, яна структуруе, напрыклад, тое, што Саідыя Хартман назвала «пасмяротным жыццём рабства», якое з пакалення ў пакаленне аднаўляе гвалт супраць чорных. Як падкрэслівае Мбембе, рэха і наступствы імперскай каланіяльнай плантацыі не проста працягваюць існаваць у новых сучасных увасабленнях — такіх як працоўныя рэжымы глабальных таварных ланцугоў і вытворчых сетак. Яны жывуць і як інтымна ўцелаўлёныя рысы, што выстаўляюць расіялізаваных і «чужых» суб’ектаў на цэлы шэраг гвалтоўных працэсаў як на ўмову самога іх існавання. Сістэматычная (празмерная) выстаўленасць на «смерць» заўсёды застаецца самай пераканаўчай і самай голай рысай сацыяльнага ўзнаўлення ў тых, хто жыве пад прыгнётам.
У тым жа духу ў кнізе «Rethinking Racial Capitalism» Гаргі Бхатачарыя прапануе складанае асэнсаванне паняцця «расавага капіталізму», якое Седрык Робінсан распрацаваў у «Black Marxism», і спалучае яго з ідэямі пра сацыяльнае ўзнаўленне, закладаючы аснову новага падыходу — расіялізаванага сацыяльнага ўзнаўлення (RSR). Даследуючы, як капітал, раса і расізм непарыўна звязаныя — так, што яны хутчэй ствараюць адно аднаго, чым проста служаць развіццю капіталізму, — Бхатачарыя таксама паказвае пераемнасць і паралелі паміж прысваеннем або абясцэньваннем рэпрадуктыўнай працы і расіялізацыяй. Расіялізаваных суб’ектаў, сцвярджае яна, праз мінулую і цяперашнюю гісторыю капіталізму сістэматычна абрабоўвалі і абясцэньвалі тымі ж спосабамі, якімі выцягваюць і знясільваюць дзейнасці, сектары і сферы, што (памылкова) лічацца «невытворчымі», але неабходныя для падтрымання капіталістычнага жыцця. Тут і ляжыць ключавая кропка судотыку гэтай тэорыі RSR і з SRT, і з ESRA.
Калі празмерная выстаўленасць расіялізаваных суб’ектаў на хваробу і смерць, як у некрапалітыцы Мбембе, — ключавая рыса расавага капіталізму, то праз оптыку сацыяльнага ўзнаўлення мы можам паспрабаваць улавіць і іншыя восі, па якіх вырабляецца лішняе жыццё. Адна з іх — працэсы, што ствараюць тое, што Маркс называў рэзервовай арміяй працы, а гэта наўрад ці статычная катэгорыя. Праз оптыку RSR можна ўбачыць кантынуум тэхнік вырабу «лішніх», якія дзейнічаюць у капіталізме паміж знішчэннем — некрапалітыкай — і аднаўленнем рэзервовай арміі. Гэтыя тэхнікі ствараюць шматлікія іерархіі аднаразовасці, якія перасякаюць сферы працы і жыцця і вырабляюць розныя формы сацыяльнай і эканамічнай непатрэбнасці. На самых вонкавых краях гэтай іерархіі — дзе яшчэ Франц Фанон змяшчаў каланіяльны люмпен-пралетарыят — мы знаходзім тых, каго пакінулі самім сабе ў надзвычайнай сітуацыі, падобнай да той, што мы перажываем з 2020 года. Яны не паміраюць фізічна адразу, але і ў рэзервовую армію не ўваходзяць. Аднак яны выстаўленыя на выключэнне, падобнае да палітычнай і «сацыяльнай» смерці, якую Арланда Патэрсан апісаў як долю рабоў ва ўсёй сусветнай гісторыі чалавецтва: пазбаўленне правоў з-за таго, што чалавек не належыць да супольнасці або выключаны з яе. Палітычная нязначнасць, якую стварае сацыяльная смерць, вельмі небяспечная і можа мець смяротныя наступствы. COVID-19 паказаў, што першасная «калонія» — (расіялізаванае) цела — наўрад ці была скасаваная, і пракаў новыя траекторыі лішняга жыцця і смерці. Ніжэй я засяроджуся на трох.
Першыя «лішнія» суб’екты, якіх спарадзіла пандэмія, — літаральна мёртвыя. Некрапалітычныя рысы цяперашняй пандэміі праявіліся ў жудасна высокім узроўні захворвання і смяротнасці расіялізаваных суб’ектаў па ўсім свеце. У ЗША на ранніх этапах пандэміі смяротнасць сярод чорных была ўтрая вышэйшая, чым сярод белых. Клінічныя даследаванні паказваюць, што адны толькі суправаджальныя хваробы не могуць растлумачыць устойлівы расавы разрыў у смяротнасці. І ў Вялікабрытаніі каляровыя людзі былі празмерна выстаўленыя на заражэнне і смерць. Паводле нацыянальнай статыстыкі, сабранай з сакавіка па ліпень 2020 года, усе меншасці, акрамя этнічных кітайцаў, хварэлі і паміралі часцей. Асабліва чорныя мужчыны карыбскага паходжання — і так самыя дыскрымінаваныя ў адукацыі і занятасці — паміралі ад COVID-19 амаль утрая часцей, чым любая іншая група. Даныя па дзвюх краінах супастаўныя, хоць сістэмы аховы здароўя ў іх вельмі розныя: у ЗША прыватызаваная, а ў Вялікабрытаніі па-ранейшаму дзяржаўная (хоць і з прыватызаванымі дэцэнтралізаванымі паслугамі). Расізм забівае пры любой сістэме аховы здароўя.
Спадчына рабства з яго пастаяннай пагрозай смерці для чорных целаў жыве і сёння. У цяперашняй пандэмічнай кан’юнктуры гэтую спадчыну, верагодна, фармуе шмат чыннікаў — ад беднасці, горшага здароўя і дрэннага жытла да неабходнасці працягваць працаваць на небяспечных працах, каб зарабіць на жыццё. Усё гэта — галоўныя прычыны высокай смяротнасці сярод работнікаў плантацый, і рабоў, і законтрактаваных, а таксама іх рэпрадуктыўнай несвабоды — як паказвалі Анджэла Дэвіс для ЗША і Рода Рэдак для Трынідада і Табага. На поўдні Афрыкі расавыя рысы рэжыму працоўнай міграцыі, паводле Брыджыт О’Лафлін, «вырабілі пакуты» і спрыялі распаўсюджванню шматлікіх хвароб, у тым ліку ВІЧ/СНІДу.
Другі від лішніх жыццяў, які стварыла пандэмія, — рэзервовая армія пандэміі, што складаецца з розных ступеняў аднаразовасці: целы, якія яшчэ не знішчаныя de facto, але якія можна інтэнсіўна эксплуатаваць нават у час, калі эксплуатаваць немагчыма. Іх рэпрадуктыўная роля ў неаліберальным рэжыме ўбудаваная ў іх аднаразовасць. Нягледзячы на гэта, іх часта ўслаўлялі як «неабходных» — што толькі ўмацоўвае праблемнасць такой катэгарызацыі. Змушаныя выходзіць з дому і згаджацца на нізкааплатную працу, каб забяспечыць уласнае ўзнаўленне, людзі ў гэтай катэгорыі ўцягнутыя ў сацыяльныя адносіны, якія робяць іх адначасова незаменнымі і цалкам расходнымі, такімі, што іх можна знясіліць, — «незаменна аднаразовымі», як кажуць Кен Кавасіма і Гэвін Уокер. Калі яны заразяцца, то могуць далучыцца да мёртвых, і іх заменяць іншыя, бо яны частка рэзервовай арміі, якую можна спажываць. Калі не — застануцца ў гэтым выключным стане «неабходнай прэкарнасці» і будуць далей трымаць рэпрадуктыўны рэжым пандэмічнага неалібералізму.
Трэці від лішніх жыццяў — групы, якія грамадства сканструявала як сацыяльных, эканамічных і палітычных «адкідаў». Многія з іх і раней цярпелі моцную дыскрымінацыю і дэгуманізацыю, а падчас пандэміі іх статус непатрэбных яшчэ ўзмацніўся. Іх не лічаць цэнтральнымі ні для аплатнай працы, ні для сацыяльнага ўзнаўлення (напрыклад, у форме неаплатнага догляду), хоць менавіта яны вызначаюць межы абодвух працэсаў. Сярод іх — людзі з інваліднасцю, сэкс-работнікі і сэкс-работніцы, мігранты і іншыя памежныя суб’екты, напрыклад уразлівыя людзі з транс-супольнасці, як у Індыі. (На пачатку пандэміі сюды ж трапілі хворыя і пажылыя, чые жыцці раз-пораз падавалі як менш каштоўныя, такія, якімі можна ахвяраваць.) Асабліва на ранніх этапах пандэміі спрэчкі пра інваліднасць дасканала ўвасобілі небяспеку і жорсткасць мальтузіянскіх падыходаў да «рацыянальнага» выжывання ў крызісе. Ужо ў сакавіку 2020 года сямейным лекарам у Англіі загадалі ціснуць на сем’і людзей з інваліднасцю, у тым ліку здаровых дарослых аўтыстаў, каб тыя падпісвалі распараджэнні «не рэанімаваць» (DNR) на выпадак шпіталізацыі. Калі стала ясна, што высокі ўзровень заражэння COVID-19 перагружае NHS, дэгуманізуючы наратыў пра тое, што некаторыя людзі менш вартыя выратавання, калі рэсурсаў мала, падавалі як рацыянальны выбар.
Падобным чынам цэлыя катэгорыі работнікаў, што зарабляюць на жыццё на самых краях грамадска прынятых заняткаў, — як сэкс-работнікі і сэкс-работніцы — засталіся па-за падтрымкай даходаў і па-за палітыкай зніжэння рызык для здароўя. Па ўсім свеце сэкс-работнікаў выключылі з дзяржаўных пакетаў дапамогі. Іх эканамічныя цяжкасці ўзмацніліся праз узмоцненую крыміналізацыю сэкс-працы як парушэння рэжыму лакдаўну. У рэгіёнах, дзе сэкс-работнікі і так былі выстаўленыя на высокія рызыкі для здароўя, гэтыя рызыкі яшчэ ўзраслі. У Танзаніі і Кеніі з пачаткам пандэміі многія сэкс-работнікі страцілі доступ да неабходных лекаў, клінік і тэстаў. Нягледзячы на дзесяцігоддзі кампаній за дэкрыміналізацыю сэкс-працы і на тое, што сэкс-праца — адна з ключавых формаў рэпрадуктыўнай працы ў капіталізме, як паказвала яшчэ Леапольдына Фартунаці, пандэмія зноў адкінула гэтых работнікаў у катэгорыю сацыяльна і эканамічна непатрэбных — маргінальных для тых эканамічных і рэпрадуктыўных працэсаў, на якіх стаіць «нармальнае» капіталістычнае жыццё.
Нарэшце, пандэмія абвастрыла небяспекі, закладзеныя ў сам вопыт міграцыі, і працэсы дэгуманізацыі, якім падвяргаюцца памежныя групы насельніцтва — і матэрыяльна, і дыскурсіўна. Пры пандэмічным неалібералізме, калі мігранты не заняты на прэкарнай працы, ключавой для эканамічнага выжывання, — у вытворчасці ежы, у лагістыцы ці на іншай неабходнай, але цалкам аднаразовай працы, — выключны стан, у які іх замыкаюць юрыдычна і экзістэнцыяльна, яшчэ ўзмацняецца. Ён пакідае іх, аналітычна і літаральна, сярод мора, далёка ад бяспечных берагоў. Стан памежнасці з мігрантамі падзяляюць і людзі, што жывуць пры рэжымах апартэіду. Падчас пандэміі іх дэгуманізацыя яшчэ ўзмацнілася. Напрыклад, палесцінцаў, што жывуць пад акупацыяй, не ўключылі ў ізраільскія праграмы вакцынацыі, хоць у такіх месцах, як Газа, успышка COVID-19 была вельмі сур’ёзнай. Калі пагроза навісла над тымі, «хто лічыцца», — хоць і іх пандэмія пазбавіла бяспекі, нават у бяспечных межах нацыі і дома, — мігранты і іншыя памежныя групы сталі яшчэ больш эканамічна і рэпрадуктыўна нязначнымі. Яны выключаныя і з рэзервовых армій працы, і з рэзервовых армій жыцця і выстаўленыя на палітычную і сацыяльную смерць.
Варта адзначыць, што і гэтае ўзмацненне працэсаў памірання па шматлікіх восях трэба бачыць як цалкам убудаванае ў неаліберальныя логікі. Хоць некаторыя віды экзістэнцыяльнай няроўнасці, што ляжаць у аснове апісаных тут працэсаў расіялізацыі, маюць доўгую гісторыю ў капіталізме, іх цяперашнія перакампаноўкі і смяротныя наступствы ў цяперашняй кан’юнктуры зноў — як і ў выпадку прэкарызацыі працы — узмацніла тое, як працуе неаліберальны рэпрадуктыўны рэжым. Шырока прызнаныя неакаланіяльныя рысы неаліберальнага капіталізму, цэнтральныя для сучасных рэпрадуктыўных праяў расавага капіталізму ў сусветнай эканоміцы, фармуюць і палітыку вакцынацыі ад COVID-19. У багатых пасяленчых каланіяльных эканоміках, як ЗША, ранняя імунізацыя пайшла на карысць заможным класам і раёнам і абышла бедныя расіялізаваныя раёны і людзей. У глабальным маштабе выключальная палітыка імунізацыі, якую апасродкоўвае Вялікая Фарма і рухае вакцынны нацыяналізм, складваецца ў складаны сцэнарый «вакцыннага апартэіду», які цяпер, магчыма, яшчэ ўзмацняюць расісцкія штампы пра распаўсюджванне варыянта «амікрон». Усе гэтыя працэсы разам умацоўваюць сацыяльна-эканамічную няроўнасць у сусветнай сістэме і далей замацоўваюць у сучасным капіталістычным жыцці прайгрышнае становішча расіялізаваных людзей і былых калоній.
Высновы
У гэтым артыкуле цяперашняя пандэмічная кан’юнктура COVID-19 апісаная як крызіс капіталістычнага жыцця, а не як крызіс неаліберальнага капіталізму. Аналіз сцвярджае і паказвае, што галоўныя прынцыпы і тэндэнцыі неаліберальнай эпохі не толькі глыбока замешаныя ў тым, як разгортваліся пандэмія і яе наступствы, але і самі былі ўзмоцненыя і паглыбленыя пандэміяй, што адкрыла фазу пандэмічнага неалібералізму. Каб прааналізаваць планетарныя і шматслойныя рысы крызісу капіталістычнага жыцця, які адкрыла пандэмія, артыкул выкарыстаў тры ўзаемадапаўняльныя оптыкі феміністычнай палітычнай эканоміі, засяроджаныя на сацыяльным узнаўленні. Тым самым ён цэніць тэарэтычную сілу аналізаў сацыяльнага ўзнаўлення і адначасова выразна размяжоўвае іх поле, пункт агляду і ўнёсак.
Першая тэарэтычная оптыка, праз якую я апісала цяперашнюю кан’юнктуру як крызіс капіталістычнага жыцця і прасачыла ўзнікненне пандэмічнага неалібералізму, — SRT. Яна асабліва дапамагае прасачыць змены ў рэпрадуктыўнай архітэктуры неаліберальнага капіталізму і ў тым, як ён кіруе ўзнаўленнем, а таксама іх ролю ва ўзмацненні наступстваў COVID-19 у сектарах сацыяльнага ўзнаўлення — ахове здароўя і адукацыі. Даследуючы грамадскую рэпрадуктыўную аснову капіталізму, SRT дазваляе змясціць цяперашні момант у паступовае развіццё і ўсталяванне неаліберальнага рэпрадуктыўнага рэжыму. Праз оптыку SRT крызіс COVID-19 паўстае як вынік дзесяцігоддзяў неаліберальнай вытворчай і рэпрадуктыўнай палітыкі. Гэта не разрыў з неалібералізмам, а магутная гістарычная сустрэча, якая выявіла яго хібы, тып назапашвання, які ён насаджаў, і няроўнасць, якую ён выгадаваў. Устойлівасць прыватызацыі аховы здароўя, нягледзячы на крызіс, — пра якую сведчыць, напрыклад, тое, на што пайшлі сродкі на барацьбу з COVID-19, — ясна паказвае, што крызіс могуць «лячыць» менавіта тым самым рэцэптам, які і ўзмацніў яго наступствы, і тым самым перавесці неалібералізм у яго «пандэмічную фазу».
Другая тэарэтычная оптыка абапіраецца на ESRA. Разбураючы ілжывыя дыхатаміі, якія ўвекавечваюць падзел вытворчай і рэпрадуктыўнай працы, і паказваючы, што рэпрадуктыўная праца стварае вартасць, ESRA дапамагаюць нам разабраць, як пандэмія паўплывала на свет працы. Націск на цэнтральнасць працоўнага цела і яго расавых і гендарных рыс дазваляе прачытаць пандэмію COVID-19 як момант перазборкі і перабудовы вытворчай і сацыяльна-рэпрадуктыўнай працы, які спараджае новую няроўнасць, што перасякаецца адна з адной. Калі ў адных рэгіёнах гэтая перабудова азначала разрыў усталяваных вытворчых і рэпрадуктыўных прастор і часу, то ў іншых — дзе яны і так былі пераплеценыя — яна ўзмацніла скарачэнні і перамяшчэнне работнікаў. Аднак яна заўсёды паглыбляла выцісканне неаплатнай працы і вартасці з гендарных эканомік догляду. Тэарэтычныя ўрокі ESRA дапамагаюць нам і ўбачыць лініі пераемнасці паміж старымі і новымі падзеламі ў працы, бо пандэмія спарадзіла новыя праблемныя адрозненні, як паміж неабходнай і неістотнай працай. І гэтае другое тэарэтычнае прачытанне праз сацыяльнае ўзнаўленне не паказвае пандэмію COVID-19 як момант разрыву з неалібералізмам. Яна паглыбіла класавыя, расавыя і гендарныя працэсы інфармалізацыі і прэкарызацыі працы і маркетызацыю сацыяльнага ўзнаўлення, што ўзмацніліся ў неаліберальную эпоху. Яна таксама далей прасоўвала неаліберальнае перакладанне рэпрадуктыўных выдаткаў на гендарную неаплатную працу.
Трэцяя оптыка абапіраецца на тое, што я назвала RSR, — новыя аналізы сацыяльнага ўзнаўлення, відавочна ўбудаваныя ў тэорыі расавага капіталізму. RSR дазваляе выкрыць некрапалітычныя бакі няроўнасці, якую падтрымлівае глабальны капіталізм, і прасачыць, як у неаліберальную фазу развіваліся траекторыі «пакідання паміраць» і лішняга існавання. Гэтыя траекторыі — асаблівыя «пасмяротныя жыцці» рабства, якія могуць ператвараць смерць у сацыяльны вопыт пазбаўлення палітычных правоў. Вучачыся ў RSR і аналізуючы, як пандэмія COVID-19 паўплывала на кіраванне смерцю і выратаваннем, гэты аповед паказаў, як пандэмія стварыла шматлікія механізмы «пакідання паміраць» і лішняга існавання. У прыватнасці, ён вылучыў тры розныя віды пандэмічных лішніх суб’ектаў — мёртвых; «незаменна аднаразовую» рэзервовую армію; і непатрэбных для вытворчасці і ўзнаўлення памежных суб’ектаў — і выкрыў працэсы расіялізацыі, без якіх не ствараецца ніводзін з іх. І гэтая трэцяя тэарэтычная оптыка паказвае, што мы трывала стаім на якары ў неаліберальных водах. Спосабы, якімі расіялізацыя і сёння пагражае многім жыццям, па-ранейшаму ўбудаваныя ў траекторыі экзістэнцыяльнай няроўнасці, узмоцненай пры неалібералізме праз тое, як ён структуруе працу і жыццё.
Увогуле, феміністычна-палітэканамічнае прачытанне COVID-19, засяроджанае на сацыяльным узнаўленні, апісвае цяперашнюю кан’юнктуру і планетарны крызіс як эпоху пандэмічнага неалібералізму. Яго рэпрадуктыўны рэжым па-ранейшаму трымаецца на рэпрадуктыўных сектарах, аддадзеных рынку; на шалёнай інфармалізацыі і прэкарызацыі працы па ўсім кантынууме вытворчасці і ўзнаўлення; і на памнажэнні траекторый выключэння па восях расіялізацыі. З неалібералізму мы не выйдзем проста дзякуючы наступствам гэтай пандэміі, бо тое, як яна разгарнулася, было яго прамым выразам і заклала аснову для яго паглыблення, а не крызісу. Змены эканамічных сістэм ніколі не бываюць натуральным выразам законаў руху або крызісаў. Яны вынік палітычных патрабаванняў і барацьбы.
Дык ці могуць падыходы да сацыяльнага ўзнаўлення, апроч новых тэарэтычных прачытанняў пандэміі, павесці нас і да прагрэсіўнай постпандэмічнай палітыкі? Безумоўна. Дэнатуралізуючы адносіны паміж вытворчасцю і сацыяльным узнаўленнем у неаліберальным капіталізме, гэтыя падыходы даюць канкрэтную палітычную дарожную карту. Па-першае, калі выявілася, наколькі цэнтральнае сацыяльнае ўзнаўленне для аднаўлення капіталістычнага жыцця, гэта патрабуе пераарыентаваць палітычныя прыярытэты на рэпрадуктыўныя сектары і інфраструктуры, дзейнасці і сферы, што падтрымліваюць жыццё. Супраць палітыкі «абыякавасці» нам патрэбная новая эканамічная метрыка, якая ўлічвае догляд, і пераарыентацыя інвестыцый на тое, што брытанская Жаночая бюджэтная група (Women’s Budget Group) назвала «клапатлівай эканомікай». Гэта мусіць уключаць пашырэнне дзяржаўных паслуг догляду і згортванне маркетызацыі ключавых рэпрадуктыўных сектараў, такіх як адукацыя і ахова здароўя, пад кіраўніцтвам карпарацый. Больш за тое, ключавая роля неаплатнай і нефармальнай працы па доглядзе ў тым, каб вынесці сацыяльныя выдаткі пандэміі — напрыклад, у Італіі, — патрабуе ажывіць феміністычныя заклікі да даходу, які дае самастойнасць. У мінулым гэта ператварылася ў кампаніі «Заробак супраць хатняй працы». У постпандэмічным свеце, улічваючы значна шырэйшыя межы барацьбы за стварэнне жыцця, якую мы бачым, гэта магло б ператварыцца ў шырэйшы заклік — «Заробак супраць працы жыцця». Гэты заклік мусіць пашырыць палітыку і патрабаванні рабочага класа за прадукцыяністычныя межы, каб прызнаць рэпрадуктыўную барацьбу — у тым ліку барацьбу неаплатных рэпрадуктыўных работніц і работнікаў — працоўнай барацьбой, і наадварот. Нарэшце, натхняючыся рухамі за сацыяльную справядлівасць — ад антыкаланіяльнай барацьбы да Black Lives Matter, — мы ўсе павінны прыняць палітыку вызвалення, якая выкрывае і адкідае непрымальную расіялізаваную няроўнасць, што па-ранейшаму вызначае наша глабальнае сёння. І прыняць такое разуменне глабальнага капіталістычнага жыцця, у якім рабства, каланіялізм і расавы капіталізм — не проста гісторыя чорных і расіялізаваных людзей, а агульная гісторыя ўсяго чалавецтва. Толькі праз такія палітычныя намаганні мы зможам нарэшце ўявіць агульную палітычную і эканамічную будучыню па-за межамі пандэмічнага неалібералізму.
Alessandra Mezzadri, «Social reproduction and pandemic neoliberalism: Planetary crises and the reorganisation of life, work and death», Organization, т. 29, № 3 (2022), с. 379–400, DOI 10.1177/13505084221074042. Пераклад з англійскай паводле тэксту на сайце SAGE Journals. Мы прапусцілі анатацыю, ключавыя словы, спіс літаратуры, падзякі, звесткі пра фінансаванне, бібліяграфічныя спасылкі ў дужках і нумары зносак, а змест зносак уключылі ў тэкст у дужках. Арыгінал распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0), пераклад — на тых жа ўмовах.
