Эмелін Панкхёрст (1858–1928) — заснавальніца Жаночага сацыяльна-палітычнага саюза (WSPU), самай ваяўнічай арганізацыі брытанскіх суфражэтак. Восенню 1913 года яна прыехала ў ЗША збіраць грошы на барацьбу і 13 лістапада выступіла ў Хартфардзе на запрашэнне Асацыяцыі за выбарчае права жанчын Канектыкута; «місіс Хепбёрн», да якой яна звяртаецца, — старшыня асацыяцыі Кэтрын Хоўтан Хепбёрн. На той час суфражэткі WSPU ужо некалькі гадоў білі вокны, псавалі гольф-палі, рэзалі правады і падпальвалі пустыя будынкі, а ў турмах абвяшчалі галадоўкі. Урад адказваў прымусовым кармленнем, а з 1913 года — так званым «Законам пра ката і мыш», які дазваляў адпускаць змучаных галадоўкай вязняў на волю, пакуль яны не ачуняюць, і потым вяртаць іх у турму. Саму Панкхёрст вясной 1913 года асудзілі на тры гады катаргі за падбухторванне. Некалькі рэалій: «адзін з галоўных розумаў» руху, які знаходзіцца ў Парыжы, — яе дачка Крыстабель, што кіравала WSPU з эміграцыі (ёй жа належаць артыкулы ў газеце «The Suffragette», пра якія ідзе гаворка ў канцы); сэр Эдвард Карсан — лідар ольстэрскіх юніяністаў, якія рыхтаваліся са зброяй у руках супраціўляцца гамрулю, самакіраванню Ірландыі; містэр Асквіт — прэм’ер-міністр, містэр Лойд Джордж — канцлер казначэйства. Мы перакладаем поўны тэкст прамовы паводле англамоўнай Вікікрыніцы; рэакцыі залы ў гэтай версіі не пазначаныя.
Місіс Хепбёрн, дамы і спадары! Многія прыязджаюць у Хартфард, каб выступіць на сходах у абарону той ці іншай рэформы. Сёння я выступаю ў Хартфардзе не дзеля таго, каб абараняць рэформу. Я прыехала сюды не як прапагандыстка, бо якое б месца ні займаў рух за выбарчае права ў Злучаных Штатах Амерыкі, у Англіі ён ужо выйшаў за межы агітацыі і ўвайшоў у сферу практычнай палітыкі. Ён стаў справай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, і таму сёння я тут не для таго, каб агітаваць за выбарчае права для жанчын. Амерыканскія суфражысткі цудоўна спраўляюцца з гэтым самі.
Я тут як салдат, які часова пакінуў поле бою, каб растлумачыць — і дзіўна, што гэта даводзіцца тлумачыць, — што такое грамадзянская вайна, калі яе вядуць жанчыны. І я тут не толькі як салдат, часова адсутны на полі бою; я тут — і гэта, мне здаецца, самае дзіўнае ў маім прыездзе — я тут як асоба, наконт якой суды маёй краіны вырашылі, што яна не мае для грамадства ніякай каштоўнасці: мяне, з-за таго, як я жыву, прызналі небяспечнай і прысудзілі да катаргі ў катаржнай турме. Так што, як бачыце, асабліва цікава паслухаць, як да вас звяртаецца такая незвычайная асоба. Насмелюся сказаць, што многім з вас — даруйце мне гэтую асабістую заўвагу — я не надта падобная ні на салдата, ні на катаржніцу. І тым не менш я і тая, і другая.
Дык вось, перш за ўсё я хачу, каб вы зразумелі непазбежнасць рэвалюцыі і грамадзянскай вайны — нават з боку жанчын, — калі грамадства дасягае пэўнай стадыі развіцця. Калі да вас прыязджаюць рэвалюцыянеры з Расіі, з Кітая ці з любой іншай часткі свету — калі яны мужчыны, — ім зусім не цяжка за пяць хвілін растлумачыць вам рэвалюцыю: кожны мужчына і кожная жанчына разумее рэвалюцыйныя метады, калі іх ужываюць мужчыны.
Многія з вас выказвалі спачуванне — магчыма, нават практычнае спачуванне — рэвалюцыянерам у Расіі. Насмелюся сказаць, вы з немалой цікавасцю сачылі за тым, як кітайскі рэвалюцыянер Сунь Ятсэн кіраваў кітайскай рэвалюцыяй з Англіі. І ўсё ж я бачу ў амерыканскіх газетах вялікае неразуменне таго факта, што адзін з галоўных розумаў, якія кіруюць жаночай рэвалюцыяй, дзеля зручнасці знаходзіцца ў Парыжы. Вам было б зусім лёгка зразумець — і мне не давялося б нічога тлумачыць, — неабходнасць рэвалюцыі, калі б я была мужчынам з любой з гэтых краін, нават з той часткі Брытанскай імперыі, якую вы ведаеце як Ірландыю. Калі б да гэтага сходу звярнуўся ірландскі рэвалюцыянер — а многія з іх выступалі на сходах па ўсіх Злучаных Штатах за апошнія дваццаць ці трыццаць гадоў, — яму не трэба было б тлумачыць патрэбу ў рэвалюцыі; дастаткова было б сказаць, што народу яго краіны адмоўлена — а пад народам маецца на ўвазе мужчыны, — адмоўлена ў праве на самакіраванне. Гэта растлумачыла б усё становішча. Калі б я была мужчынам і сказала вам: «Я з краіны, якая заяўляе, што мае прадстаўнічыя інстытуты, і ўсё ж адмаўляе мне, падаткаплацельшчыку, жыхару гэтай краіны, у праве на прадстаўніцтва», — вы адразу зразумелі б, што гэтая чалавечая істота, будучы мужчынам, мела права ўжыць рэвалюцыйныя метады, каб атрымаць прадстаўнічыя інстытуты. Але паколькі я жанчына, у дваццатым стагоддзі даводзіцца тлумачыць, чаму жанчыны ўзяліся за рэвалюцыйныя метады, каб заваяваць правы грамадзянства.
Бачыце, нягледзячы на ўсё, што мы чуем пра тое, быццам амерыканскім жанчынам рэвалюцыйныя метады не патрэбныя, бо амерыканкам і так жывецца вельмі добра, большасць мужчын Злучаных Штатаў зусім спакойна мірыцца з тым, што палова грамадства цалкам пазбаўленая грамадзянскіх правоў. І нам, жанчынам, калі мы спрабуем растлумачыць сваю пазіцыю, заўсёды даводзіцца ўключаць у свае аргументы і даводзіць мужчынам у зале адзін факт — вельмі просты факт: жанчыны — гэта чалавечыя істоты. Відавочна, не ўсе вы ўсведамляеце, што мы чалавечыя істоты, інакш не трэба было б даводзіць вам, што жанчыны, пакутуючы ад нясцерпнай несправядлівасці, могуць быць вымушаныя ўзяцца за рэвалюцыйныя метады. Перш за ўсё нам трэба пераканаць вас, што мы чалавечыя істоты, і я спадзяюся, што паспею зрабіць гэта на працягу вечара, перш чым сяду. Але спачатку я хачу выкласці вам некалькі палітычных аргументаў — не аргументаў за выбарчае права, бо, як я сказала на пачатку, я не збіралася гэтага рабіць, — а аргументаў на карысць ваяўнічых метадаў барацьбы за палітычныя правы.
Многіх з вас даволі скупыя паведамленні газет прымусілі паверыць, што ў Англіі адбываецца нейкая дзіўная з’ява, нейкая новая форма істэрыі ахапіла частку жаночага насельніцтва гэтых астравоў, і праяўляецца яна ў безадказным біцці вокнаў, паленні лістоў і ўсялякіх непрыемнасцях для паважаных, сумленных дзелавых людзей, якія хочуць займацца сваімі справамі. Вы кажаце: гэта вельмі неразумна; нават калі б у гэтых жанчын хапала розуму зразумець, што яны робяць, і калі б яны сапраўды хацелі выбарчага права, яны выбралі вельмі неразумныя сродкі, каб яго атрымаць. «Як яны збіраюцца пераканаць людзей, што ім трэба даць выбарчае права, б’ючы ім вокны?» — кажаце вы. Але калі вы так кажаце, гэта азначае, што вы зусім не разумееце сэнсу нашай рэвалюцыі. І я хачу паказаць вам, што калі мы псуем маёмасць, мы робім гэта зусім не для таго, каб навярнуць людзей у веру ў жаночае выбарчае права. Гэта практычны палітычны сродак — адзіны, які, на нашу думку, даступны людзям без права голасу, — каб стварыць такое палітычнае становішча, з якога можна выйсці толькі адным спосабам: даўшы жанчынам выбарчае права.
Уявіце, што ў мужчын Хартфарда ёсць крыўда, яны выклалі яе перад сваім заканадаўчым сходам, а той упарта адмовіўся іх слухаць ці ліквідаваць прычыну крыўды. Які быў бы належны, канстытуцыйны і практычны спосаб дамагчыся справядлівасці? Зусім відавочна: на наступных усеагульных выбарах, калі заканадаўчы сход будуць перавыбіраць, мужчыны Хартфарда, сабраўшыся ў дастатковай колькасці, выкінулі б гэты сход і выбралі новы — цалкам змянілі б склад упартага заканадаўчага сходу, які не захацеў ліквідаваць іх крыўду. Для тых, хто мае права голасу, дамагчыся справядлівасці зусім проста і лёгка, калі яны дзейнічаюць разам і робяць з заканадаўцаў прыклад для іншых — мяняюць склад заканадаўчага сходу і пасылаюць лепшых людзей на месца тых, хто не здолеў учыніць справядлівасць.
Але няхай мужчыны Хартфарда ўявяць, што яны зусім не выбаршчыкі, што імі кіруюць без іх згоды, што заканадаўчы сход застаецца абсалютна глухім да іх патрабаванняў. Што б тады зрабілі мужчыны Хартфарда? Выкінуць заканадаўцаў галасаваннем яны не змаглі б. Ім давялося б выбіраць — выбіраць з двух ліхаў: альбо бясконца падпарадкоўвацца несправядліваму парадку рэчаў, альбо паўстаць і ўзяцца за некаторыя з тых старадаўніх сродкаў, якімі мужчыны ў мінулым дамагаліся справядлівасці. Мы ведаем, што здарылася, калі вашы продкі шмат-шмат гадоў таму вырашылі, што за падаткі ім павінна належаць прадстаўніцтва. Калі яны адчулі, што больш не могуць чакаць, калі выклалі ўпартаму брытанскаму ўраду ўсе аргументы, якія толькі змаглі прыдумаць, і калі іх аргументы былі цалкам праігнараваныя, калі ўсе іншыя сродкі не дапамаглі, — яны пачалі з бостанскага чаявання і не спыніліся, пакуль не заваявалі незалежнасць Злучаных Штатаў Амерыкі. Вось што было ў даўнія часы.
Любому лагічнаму розуму зусім відавочна: калі ў вас ёсць права голасу, то, правільна карыстаючыся ім у дастатковай колькасці, дзейнічаючы разам, вы можаце атрымаць ад любога заканадаўчага сходу ўсё, што хочаце, а калі не можаце — то можаце прагнаць заканадаўцаў і выбраць іншых людзей, якія будуць больш уважлівыя да вашых патрабаванняў. Але нават самаму слабому розуму ясна, што калі права голасу ў вас няма, вы мусіце альбо падпарадкоўвацца законам — справядлівым ці несправядлівым, — і ўладзе — справядлівай ці несправядлівай, — альбо непазбежна надыходзіць час, калі вы паўстаеце супраць гэтай несправядлівасці і ўжываеце гвалтоўныя сродкі, каб пакласці ёй канец. Гэта настолькі лагічна правільна, што сёння мы чуем, як палітыкі гавораць пра неад’емнае права на рэвалюцыю і паўстанне для людзей, якія пакутуюць ад нясцерпнай несправядлівасці. І сёння ў Англіі мужчыны стварылі сітуацыю, якая якраз ілюструе гэты выпадак. У нас сёння вельмі сур’ёзнае становішча ў Ірландыі. Я маю на ўвазе той факт, што пакаленнямі ірландскія агітатары, ірландскія парушальнікі закона, ірландскія злачынцы, якіх прысуджалі да доўгіх тэрмінаў у англійскіх катаржных турмах, прыязджалі ў Амерыку і прасілі народ Злучаных Штатаў даць ім грошай, паслаць ім дапамогу ў розных формах для барацьбы ў ірландскім паўстанні.
Ірландскае паўстанне нарэшце, за апошнія некалькі гадоў, увайшло ў практычную палітыку і ўвасобілася ў законапраекце, які цяпер прайшоў Палату абшчын і Палату лордаў і дае ірландцам тое, чаго яны так доўга хацелі, — гамруль, самакіраванне для Ірландыі. Гэта значыць, у чэрвені наступнага года ў Дубліне будзе створаны парламент, ірландскі парламент, для кіравання ірландскімі справамі асобна ад урада ў Лондане. Большасць мужчын Ірландыі гэтага хацела; мяркуючы па ўсім, большасць жанчын пагадзілася з іх жаданнем, але ў іх ніхто не спытаў, хочуць яны гэтага ці не. Пэўна, што ў ходзе ірландскага паўстання жанчыны адыгрывалі вельмі прыкметную ролю. І вось на што, мне здаецца, варта звярнуць вашу ўвагу: калі ірландцаў саджалі ў турму за іх палітычнае паўстанне, іх амаль заўсёды, пасля пэўнай барацьбы, змяшчалі ў першы разрад і абыходзіліся з імі як з палітычнымі вязнямі; але калі жанчыны, якія дапамагалі мужчынам, траплялі ў сеці закона, усе гэтыя жанчыны ў Ірландыі, што дапамагалі мужчынам заваяваць гамруль, нязменна лічыліся звычайнымі крымінальнымі злачынцамі, і з імі абыходзіліся як з крымінальнымі. Бачыце, дамы, нават у паўстанні карысна быць выбаршчыкам, а калі вы не выбаршчык, з вамі могуць абыходзіцца значна горш, чым з выбаршчыкамі, нават з выбаршчыкамі-парушальнікамі закона. Дык вось, сённяшняе становішча такое: гамруль для Ірландыі павінен уступіць у сілу ў пачатку наступнага года або на працягу наступнага года.
Але ёсць частка Ірландыі, якая не хоча гамруля. Ёсць частка Ірландыі, якая аддае перавагу кіраванню з Лондана. Гэта поўнач Ірландыі, Ольстэр. З прычын этнічных, рэлігійных, эканамічных большасць тамтэйшых людзей гамруля зусім не хоча. Яны называюць сябе лаялістамі, юніяністамі і хочуць захаваць унію з Вялікабрытаніяй у цяперашняй форме. Як толькі законапраект пра гамруль прайшоў, як толькі стала зусім ясна, што гамруль будзе дадзены, гэтыя людзі пачалі бунтаваць. У іх знайшоўся лідар — чалавек, які ўваходзіў у апошні кансерватыўны ўрад, сэр Эдвард Карсан. Выдатны юрыст, выдатны дзяржаўны дзеяч; ён ірландзец. Сэр Эдвард Карсан стаў лідарам ольстэрскага паўстання. Ён заклікаў да грамадзянскай вайны; ён не толькі заклікаў да грамадзянскай вайны, ён падахвочваў мужчын Ольстэра праходзіць вайсковую муштру і рыхтавацца ваяваць, калі грамадзянская вайна пачнецца. Першым этапам гэтага паўстання стала падпісанне вялікай дэкларацыі ў абарону уніі. Варта адзначыць, што гэтую дэкларацыю падпісалі не толькі мужчыны, але і жанчыны: жанчын Ольстэра запрасілі падпісаць дэкларацыю разам з мужчынамі. І тым, хто кажа, што жаночая сфера ляжыць зусім далёка ад палітыкі і што жанчыны па сваёй прыродзе не цікавяцца палітыкай, я хацела б сказаць, што жанчын, якія падпісалі тую дэкларацыю, было больш, чым мужчын, — значна больш.
Дык вось, апошні этап гэтай барацьбы — а барацьба набліжаецца да развязкі — такі: сэр Эдвард Карсан выступае з прамовамі, у якіх ганарыцца тым, што парушыў закон; ён кідае выклік брытанскаму ўраду: арыштуйце мяне; у Ірландыю завозяць зброю; і няма такога клуба — ці то клуба моладзі, ці то рабочага клуба, ці то клуба мужчын з сярэдняга ці вышэйшага класа, — дзе б не муштраваліся і не рыхтаваліся да грамадзянскай вайны. Закон ужо парушаны: на вуліцах Белфаста былі сур’ёзныя беспарадкі, і нават гінулі людзі. І я хачу спытаць у вас на гэтым сходзе: шмат вы пра ўсё гэта чулі ў амерыканскіх газетах? Ці чулі вы гучнае асуджэнне з англійскіх газет, паўторанае ў вашых уласных? Не; і газеты, і вы зусім спакойна прынялі той факт, што ў Ірландыі рыхтуецца рэвалюцыя, і ніхто з вас — ці вы рэдактар газеты, які піша перадавіцы ў сваім кабінеце, ці бізнесмен, ці чалавек свабоднай прафесіі, — ніхто з вас не паставіў пад сумнеў права гэтых мужчын з Ольстэра, хоць яны выбаршчыкі і маюць канстытуцыйныя сродкі дамагчыся справядлівасці, — права гэтых мужчын звярнуцца да рэвалюцыі, калі ўсё астатняе не дапаможа.
А цяпер я хачу намаляваць іншую карціну, правесці яшчэ адно параўнанне. Вось сэр Эдвард Карсан прапаведуе рэвалюцыю і апраўдвае кровапраліцце ў абарону таго, што ён называе правамі мужчын Ольстэра, — права, каб імі кіравалі так, як ім больш падабаецца. Ён не вагаўся заклікаць праліваць кроў, бо, па яго словах, зусім варта праліваць кроў — і сваю, і чужую — у абарону сваіх грамадзянскіх правоў, у абарону права выбіраць такую форму праўлення, якую вы хочаце. Сэра Эдварда Карсана не арыштавалі; сэру Эдварду Карсану не прад’явілі абвінавачання ў змове; сэра Эдварда Карсана не пасадзілі ў турму. Ён выступаў з якраз такімі самымі прамовамі, з якімі выступала я да сакавіка гэтага года, з адной розніцай: ён апраўдваў праліццё чалавечай крыві ў рэвалюцыі, а я заўсёды казала, што нішто не прымусіць мяне сцвярджаць, быццам у ходзе нашай жаночай агітацыі мы павінны знішчаць чалавечае жыццё. Гэта адзінае адрозненне паміж яго прамовамі і маімі: ён заклікаў пазбаўляць жыцця і апраўдваў гэта, а я ў сваіх апраўданнях заўсёды спынялася на маёмасці, на неадушаўлёных прадметах. Я заўсёды казала, што чалавечае жыццё свяшчэннае і што ў жаночай рэвалюцыі мы паважаем чалавечае жыццё і спыняемся перад тым, каб нашкодзіць яму.
Дык вось, тым, хто кажа, што з жанчынамі, калі яны парушаюць законы, абыходзяцца лепш, чым з мужчынамі, тым, хто кажа, што жанчынам няма ніякай патрэбы брацца за рэвалюцыйныя метады, я хачу паказаць гэты кантраст. Вось сэр Эдвард Карсан, чалавек, які, мяркуючы па яго адукацыі і выхаванні, павінен быў бы больш паважаць закон, чым людзі, нібыта няздольныя ні зразумець законы, ні галасаваць за тых, хто іх піша. Сэр Эдвард Карсан, якому ўсё дазволена, раз’язджае па Англіі і Ірландыі і выступае з гэтымі прамовамі; а вось я, жанчына, — мяне арыштавалі, абвінавацілі і прысудзілі да доўгага тэрміну катаргі за якраз тое самае, што зрабіў ён. Хоць у яго няма таго апраўдання, якое ёсць у мяне, бо — і я зноў хачу звярнуць вашу ўвагу на гэта — у сэра Эдварда Карсана і яго сяброў ёсць права голасу, а значыць, ёсць законны і належны спосаб дамагчыся справядлівасці, тады як ні ў мяне, ні ў любой іншай жанчыны няма ніякіх канстытуцыйных сродкаў і ніякіх законных, прызнаных спосабаў дамагчыся справядлівасці, акрамя метадаў рэвалюцыі і гвалту.
Дык вось, я хачу паспрачацца з вамі пра тое, ці правільны наш шлях. Я хачу растлумачыць усё тое, чаго вы не зразумелі. Я хачу, каб вы дакладна зразумелі, у чым быў план нашай кампаніі, бо я заўсёды адчувала: калі толькі людзі зразумеюць — а ў большасці людзей сэрца на правільным месцы, і разуменне ў большасці здаровае, і большасць людзей больш-менш лагічныя, — калі толькі ўдасца ім растлумачыць...
Дык вось, я хачу вярнуцца да таго месца, дзе я сказала, што калі б у мужчын Хартфарда была крыўда і не было права голасу, каб дамагчыся справядлівасці, то, адчуваючы гэтую крыўду дастаткова моцна, яны былі б вымушаныя ўзяцца за іншыя метады. Гэта падводзіць мяне да тлумачэння тых метадаў, якіх вы не змаглі зразумець. Пра крыўды я буду гаварыць пазней, а спачатку хачу, каб вы зразумелі: гэтая грамадзянская вайна, якую вядуць жанчыны, — не тая істэрычная з’ява, за якую вы яе лічылі, а нешта старанна і лагічна прадуманае. І, думаю, калі я скончу, вы скажаце — прызнаўшы крыўду, прызнаўшы сілу нашай справы, — што мы не маглі зрабіць нічога іншага, што іншага шляху не было, што нам заставалася альбо скарыцца нясцерпнай несправядлівасці і дазволіць жаночаму руху адкаціцца назад, у горшае становішча, чым тое, у якім ён быў, калі мы пачыналі, альбо працягваць гэтыя метады, пакуль не будзе здабыта перамога. І яшчэ я хачу пераканаць вас, што гэтыя метады прынясуць перамогу, бо калі вы бераце на ўзбраенне метады рэвалюцыі, патрэбныя — ці прынамсі пажаданыя — два апраўданні. Першае: што ў вас былі важкія прычыны ўзяцца за свае метады. І другое: што вы выбралі метады, якія, калі прытрымлівацца іх з дастатковай мужнасцю і рашучасцю, у рэшце рэшт абавязкова прывядуць да перамогі.
Прасачыць увесь шлях ваяўнічых метадаў, якімі карысталіся жанчыны, заняло б занадта шмат часу: прайшло каля васьмі гадоў з таго часу, як слова «ваяўнічыя» ўпершыню ўжылі да таго, што мы робім, каля васьмі гадоў з таго часу, як жанчыны ўпершыню ўчынілі ваяўнічую акцыю. Хоць ваяўнічага ў ёй не было нічога — акрамя таго, што яна выклікала ваяўнічасць з боку тых, хто быў супраць. Калі жанчыны задавалі пытанні на палітычных сходах і не атрымлівалі адказаў, яны не рабілі нічога ваяўнічага. Задаваць пытанні на палітычных сходах — гэта прызнанае права ўсіх, хто прыходзіць на публічныя сходы. Прынамсі ў маёй краіне мужчыны заўсёды гэта рабілі, і я спадзяюся, што робяць і ў Амерыцы, бо, мне здаецца, калі вы пускаеце людзей у свае заканадаўчыя сходы, не спытаўшы ў іх, што яны збіраюцца там рабіць, вы карыстаецеся сваімі грамадзянскімі правамі і выконваеце свае грамадзянскія абавязкі не так, як належыць. Ва ўсякім разе, у Вялікабрытаніі ёсць звычай, шанаваны здаўна, — задаваць пытанні кандыдатам у парламент і задаваць пытанні членам урада. Ніводнага мужчыну ніколі не выводзілі з публічнага сходу за тое, што ён задаў пытанне, — пакуль на палітычным гарызонце не з’явіўся лозунг «Выбарчае права для жанчын». Першымі людзьмі, якіх вывелі з палітычнага сходу за пытанні, былі жанчыны. З імі жорстка абышліся, і не прайшло і дваццаці чатырох гадзін, як яны апынуліся ў турме.
Але газеты, якія ў многім натхняюцца палітыкамі, ускладалі ваяўнічасць — і папрок у ваяўнічасці, калі гэта папрок, — не на тых, хто напаў на жанчын, а сапраўды заявілі, што ваяўнічымі былі якраз жанчыны і што яны ва ўсім вінаватыя. Як па-рознаму разважаюць мужчыны, калі абмяркоўваюць выпадкі з мужчынамі і выпадкі з жанчынамі! Калі б пытанні задавалі мужчыны і калі б з гэтымі мужчынамі жорстка абышліся, вы пачулі б цэлы хор асуджэння з боку грамадства на адрас тых, хто адмовіўся адказваць на пытанні. Але паколькі пытанні задавалі жанчыны, то вінаватымі былі не прамоўцы на трыбуне, якія не захацелі адказаць, і не распарадчыкі на сходзе, — вінаватымі былі нябогі-жанчыны, якія атрымалі сінякі, удары і драпіны і якіх кінулі ў турму акурат ні за што — толькі за тое, што пасля ўсяго яны правялі на вуліцы мітынг пратэсту. Як бы там ні было, за гэта нас назвалі ваяўнічымі, і мы ахвотна прынялі гэтую назву, бо для нас ваяўнічасць — рэч шаноўная; ёсць жа Царква ваяўнічая, і ў сэнсе духоўнай ваяўнічасці мы сапраўды былі вельмі ваяўнічыя. Мы былі поўныя рашучасці прасоўваць пытанне пра выбарчае права для жанчын да таго часу, пакуль палітыкі больш не змогуць ігнараваць нас, як гэта было каля пяцідзесяці гадоў, на працягу якіх жанчыны цярпліва карысталіся ўсімі даступнымі ім сродкамі, каб заваяваць сабе палітычныя правы.
Мы выявілі, што ўсе прыгожыя фразы пра свабоду і вольнасць былі прызначаныя выключна для мужчынскага ўжытку і ніякім чынам не тычыліся жанчын. Калі казалі, што падаткі без прадстаўніцтва — гэта тыранія, мелася на ўвазе: «Падаткі з мужчын без прадстаўніцтва — гэта тыранія», а тое, што жанчыны мусяць плаціць падаткі і што іх нават саджаюць у турму, калі яны не плацяць, усе прымалі зусім спакойна — маўляў, усё правільна. Мы выявілі, што «праўленне народа, праз народ і для народа», — таксама шаноўны ліберальны прынцып — зноў жа прызначана толькі для мужчынскага ўжытку; палову народа цалкам ігнаравалі; абавязак жанчын быў плаціць падаткі, выконваць законы і выглядаць як мага больш прыемна ў гэтых абставінах. Насамрэч кожны прынцып свабоды, абвешчаны ў любой цывілізаванай краіне на зямлі, за вельмі нямногімі выключэннямі, быў прызначаны выключна для мужчын, і калі жанчыны спрабавалі прымусіць увасобіць гэтыя прынцыпы на практыцы — для жанчын, — яны выяўлялі, што трапілі ў вельмі-вельмі непрыемнае становішча.
Цяпер я хуценька праміну усе здарэнні, якія адбыліся пасля таго, як першыя дзве жанчыны трапілі ў турму за пытанні міністрам, і перайду адразу да таго часу, калі наша ваяўнічасць стала сапраўднай ваяўнічасцю, калі мы арганізаваліся на ўзор войска, калі мы вырашылі, што, калі трэба, будзем змагацца за свае правы гэтак жа, як змагаліся за свае правы нашы продкі. Тады людзі пачалі казаць, што хоць самой па сабе ваяўнічасці яны не асуджаюць, хоць лічаць цалкам апраўданым, калі людзі паўстаюць супраць нясцерпнай несправядлівасці, але з боку жанчын спрабаваць гэта абсурдна і смешна, бо жанчыны не могуць перамагчы. Урэшце, самай практычнай крытыкай нашай ваяўнічасці з боку мужчын быў аргумент, што яна не можа мець поспеху. Яны казалі: «Мы былі б з вамі, калі б вы маглі перамагчы, але гэта абсурд, каб жанчыны — слабы пол, жанчыны, якія не кантралююць ніякіх буйных інтарэсаў, жанчыны, у якіх вельмі мала грошай, у якіх ёсць асаблівыя жаночыя абавязкі, што надзвычай іх скоўваюць, — напрыклад, абавязак даглядаць дзяцей, — абсурд, каб жанчыны думалі, быццам калі-небудзь змогуць заваяваць свае правы барацьбой. Лепш кіньце гэта і скарыцеся, бо так ужо ёсць: вы заўсёды былі падначаленыя і заўсёды будзеце». Вось тады і настаў час выпрабавання. Тады мы, жанчыны, вырашылі паказаць свету, што жанчыны, якімі б скаванымі яны ні былі, усё роўна могуць змагацца і ўсё роўна могуць перамагчы. І цяпер я хачу паказаць вам, як старанна быў прадуманы гэты наш план — нават нашы напады на прыватную маёмасць, якія так моцна не зразумелі. У Лондане мне ўдавалася растлумачыць становішча аўдыторыі з бізнесменаў, якія прыходзілі на сходы вельмі-вельмі злыя на нас — у некаторых на некалькі гадзін адключалася тэлефонная сувязь, і яны не маглі нават атрымаць тэлеграмы ад сваіх біржавых маклераў з далёкіх гарадоў, так што, натуральна, прыходзілі яны на нашы сходы ў вельмі злым настроі. І калі ўдалося растлумачыць становішча ім, калі некаторыя з іх нават пачалі даволі захоплена ставіцца да нашых метадаў, то, місіс Хепбёрн, павінна быць магчыма растлумачыць яго і аўдыторыі ў Хартфардзе, якая, урэшце, знаходзіцца дастаткова далёка, каб бачыць, — не тое што мужчыны ў нашай краіне, якія за дрэвамі лесу не бачаць.
Я хацела б прапанаваць: калі пазней, пакуль я буду тлумачыць вам гэтыя рэчы, каму-небудзь з мужчын ці жанчын у зале прыйдзе ў галаву лепшы план, як атрымаць ад упартага ўрада тое, чаго мы хочам, я буду ўдзячная і прызнальная, калі гэты чалавек — мужчына ці жанчына — раскажа мне пра лепшы за наш план, як справіцца з гэтым становішчам.
У нас такая палітычная сістэма, у якой ніводная рэформа не можа трапіць у звод законаў старой краіны, калі яе не ініцыюе ўрад краіны, кабінет, жменька людзей, якія насамрэч кіруюць краінай. Не мае значэння, што амаль кожны член парламента на вашым баку, — вы не атрымаеце таго, чаго хочаце, пакуль кабінет не ўнясе законапраект. Пры такім становішчы радавы дэпутат, звычайны радавы член парламента, амаль нічога не значыць. Ён можа ўносіць законапраекты, але сам ведае, што толькі фіксуе набожнае пажаданне пэўнай колькасці выбаршчыкаў у сваёй акрузе — магчыма, і сваё ўласнае, — але гэтае набожнае пажаданне ніколі не трапіць у звод законаў яго краіны, пакуль урад, які стаіць ва ўладзе, — прэм’ер-міністр і яго калегі — не ўнясе ўрадавы законапраект аб гэтай рэформе. Дык вось, уся задача людзей, якія хочуць рэформы, — аказаць на ўрад такі палітычны ціск, каб ён узяў ініцыятыву, падрыхтаваў законапраект і ўнёс яго спачатку ў Палату абшчын, правёў яго праз Палату абшчын, праціснуў праз Палату лордаў і нарэшце, прайшоўшы ўсе мелі і парогі парламенцкай ракі, шчасліва даставіў у звод законаў як акт парламента. Аб’яднанні выбаршчыкаў пакаленнямі спрабавалі, нават маючы сілу голасу, замацаваць свае рэформы ў заканадаўстве — і цярпелі няўдачу. Трэба, каб вашу справу зрабілі першачарговай; трэба зрабіць становішча ў краіне такім вострым і такім неадкладным, каб для ўрада стала палітычна небяспечна і далей занядбоўваць гэтае пытанне, — такім палітычна выгадным для іх вырашыць яго, каб яны ўсвядомілі, што не змогуць паказацца краіне на наступных усеагульных выбарах, калі гэтага не зробяць.
Вось з такой задачай мы сутыкнуліся, і мы ўзяліся за яе — жменька жанчын. І, падабаюцца вам нашы метады ці не, нам удалося зрабіць выбарчае права для жанчын адным з тых пытанняў, якія, як прызнаюць цяпер нават міністры, нельга бясконца ігнараваць. Яго давядзецца вырашыць у вельмі кароткі час. Ніякія іншыя метады, акрамя нашых, не далі б такога выніку. Вы можаце чытаць у часопісах сентыментальныя артыкулы канцлера казначэйства, які, відаць, знаходзіць час ад сваіх звычайных заняткаў, каб пісаць у часопісы артыкулы пра тое, што ваяўнічасць тармозіць рух за выбарчае права для жанчын. Але наш адказ на гэта такі: здаецца мне, наш джэнтльмен залішне горача пратэстуе. Бо пакуль пра ваяўнічасць не даведаліся, ні містэр Лойд Джордж, ні які-небудзь іншы дзяржаўны дзеяч, ды што там — ні адзін член парламента ніколі не лічыў патрэбным нават згадаць пра выбарчае права для жанчын. Цяпер яны згадваюць пра яго ўвесь час — каб расказаць нам, якую шкоду мы нанеслі сваёй справе. Яны ўсе ў адзін голас заклікаюць нас задумацца, у якое сур’ёзнае становішча мы завялі справу выбарчага права для жанчын.
Дык вось, дазвольце мне перайсці да становішча, як мы яго бачым. Мы адчувалі, што павінны расхваляваць грамадства да такой ступені, каб яно сказала ўраду: вы мусіце даць жанчынам выбарчае права. Нам трэба было дамагчыся, каб выбаршчыкі, каб дзелавыя колы, каб людзі свабодных прафесій, каб людзі, якія жывуць у сваё задавальненне, — каб усе яны дружна сказалі ўраду: зніміце гэтае напружанне, дайце жанчынам выбарчае права. Думаю, нават самы хітры палітык на гэтым сходзе палічыў бы такую задачу вельмі цяжкай. Мы гэта зрабілі; мы робім гэта кожны дзень. І калі вы возьмеце гэты факт пад увагу, вы зразумееце, чаму мы нападалі на прыватную маёмасць, чаму мы нападалі на маёмасць мужчын, настолькі паглынутых сваім бізнесам, што яны звычайна забываюць прагаласаваць на звычайных выбарах, чаму мы нападалі на забавы мужчын, чыё жыццё цалкам праходзіць у кругавароце забаў і якім палітыка здаецца такой нудной і такой нявартай іх шаноўнага скамянення, што яны ледзь ведаюць, якая партыя стаіць ва ўладзе. Усіх гэтых людзей трэба было скрануць з месца, каб аказаць на ўрад дастатковы ціск і прымусіць яго заняцца пытаннем выбарчага права для жанчын. Ужо адно гэта — тлумачэнне. Ёсць простая англійская прымаўка, якая, магчыма, дапаможа праясніць становішча: «Брытанца не расшавеліш, пакуль не зачэпіш яго кішэню». Гэта літаральная праўда. Магчыма, цяпер вы разумееце, чаму мы, жанчыны, палічылі, што павінны напасці на тое, што ў сучасным жыцці мае найбольшую каштоўнасць, каб гэтыя людзі прачнуліся і ўсвядомілі: жанчыны хочуць выбарчага права, і жыццё будзе вельмі нязручным, пакуль жанчыны яго не атрымаюць. Бо ў практычным жыцці вы дасягаеце свайго не тым, што робіце людзям зручна, а тым, што робіце ім нязручна. Гэта простая ісціна, якую ўсім нам давядзецца засвоіць.
Не ведаю, місіс Хепбёрн, ці прыводзіла я ўжо ў Хартфардзе хатні прыклад, але ён вельмі добры, і яго зусім варта паўтарыць. Ёсць два немаўляці, вельмі галодныя, і абодва хочуць есці. Адно немаўля цярплівае і чакае колькі заўгодна, пакуль маці будзе гатовая яго пакарміць. Другое немаўля нецярплівае: яно гучна плача, крычыць, брыкаецца і псуе ўсім настрой, пакуль яго не пакормяць. Што ж, мы выдатна ведаем, якім немаўлём зоймуцца першым. Вось і ўся гісторыя палітыкі. Калі адкласці ў бок сентыменты, людзі, якія сапраўды хочуць рэформ, засвойваюць гэты ўрок вельмі хутка. Ролю цярплівага немаўляці ў палітыцы адыгрываюць толькі тыя, хто цалкам задаволены тым, каб бясконца агітаваць за рэформы. Калі вы сапраўды хочаце, каб вашу рэформу ажыццявілі, вам трэба шумець больш за ўсіх, мазоліць вочы больш за ўсіх, запаўняць усе газеты больш за ўсіх — карацей, вам трэба быць на месцы ўвесь час і сачыць, каб вас не засыпалі з галавой.
Вось гэта мы, жанчыны, і рабілі, і ў ходзе нашай адчайнай барацьбы нам давялося стварыць вельмі шмат нязручнасцей вельмі многім людзям. Аднойчы, калі ў Лондане пабілі вельмі шмат вокнаў у знак пратэсту супраць аднаго ўрадавага махлярства, у якое праз пяцьдзесят гадоў, калі будуць чытаць гісторыю нашага руху, ніхто не паверыць, арыштавалі адну жанчыну. Жанчыны пабілі некалькі вокнаў у знак пратэсту: яны пабілі даволі шмат вокнаў у крамах — вокны тых самых крамнікаў, у якіх яны пакідалі большую частку сваіх грошай, купляючы капелюшы і адзенне. Яны пабілі таксама вокны многіх клубаў, шыкоўных клубаў на Пікадзілі.
Адным з гэтых клубаў быў Гвардзейскі клуб. Звычайны армейскі чалавек не надта займаецца палітыкай, але часта, дзякуючы сваім арыстакратычным і свецкім сувязям, мае немалы ўплыў — калі б толькі ён захацеў ім скарыстацца. Адна жанчына пабіла вокны Гвардзейскага клуба, а пабіўшы іх, спакойна стаяла, пакуль швейцар клуба не выйшаў, не схапіў яе і не трымаў, пакуль не прыйшлі паліцэйскія, каб забраць яе ў турму. Некалькі гвардзейцаў выйшлі паглядзець, што за жанчына пабіла ім вокны, і ўбачылі ціхую маленькую жанчыну. Яна аказалася актрысай — жанчынай, якая прыйшла ў наш ваяўнічы рух, бо ведала пра цяжкасці, небяспекі і спакусы жыцця актрысы, пра тое, як мала ёй плацяць, якія ў яе асабістыя гора і цяжкасці. І вось яна прыйшла ў ваяўнічы рух, каб як мага хутчэй дамагчыся выбарчага права для актрыс, каб праз выбарчае права яны маглі дамагчыся лепшых умоў. Некаторыя з гвардзейцаў — мяркую, мужчыны, якія ніколі не ведалі, што такое зарабляць на жыццё, якія нічога не ведалі пра цяжкасці мужчынскага жыцця, не кажучы ўжо пра цяжкасці жыцця жанчыны, — выйшлі і сказалі: «Навошта вы пабілі нам вокны? Мы нічога не зрабілі». Яна адказала: «Я пабіла вам вокны якраз таму, што вы нічога не зрабілі». І, магчыма, з тых вокнаў, пабітых гэтай жанчынай, вырас новы рух мужчын маёй краіны: выдатныя мужчыны, якія прайшлі бурскую вайну, цяпер, як сэр Эдвард Карсан у Белфасце, муштруюць мужчын, каб стварыць ахову для абароны ваяўнічых жанчын. Пэўна, тое пабітае акно Гвардзейскага клуба шмат зрабіла для таго, каб падняць мужчын на абарону жанчын і на барацьбу з несправядлівасцю іх становішча.
Далей — крамнікі, якія не разумелі, навошта нам біць вокны крамнікам. Навошта нам губляць спачуванне крамнікаў? Што ж, у гэтага пытання ёсць і другі бок, спадары: навошта крамнікам губляць спачуванне сваіх пакупніц, адмаўляючыся дапамагчы ім атрымаць палітычную ўладу — хоць нейкую ўладу, каб зрабіць лягчэйшым, чым цяпер, становішча жанчыны, якая дапамагае крамніку зарабляць грошы, служачы ў яго краме? Гэтыя жанчыны пабілі вокны крамам, і што атрымалася? Якраз у пачатку зімовага сезона, калі выстаўлялі ўсе новыя зімовыя капелюшы і паліто, крамнікам давялося забіць усе вітрыны дошкамі, і ніхто не мог пабачыць новых зімовых фасонаў. Вось вам зноў немагчымае становішча. Крамнік не можа дазволіць сабе сварыцца са сваімі пакупніцамі, і сёння сярод лонданскіх крамнікаў у нас значна больш практычнага спачування, чым было тады, калі мы былі ціхімі, мяккімі, падобнымі да лэдзі суфражысткамі, якія ветліва прасілі выбарчага права.
Далей былі мужчыны, якія жывуць дзеля забаў, ці бізнесмены, настолькі занятыя зарабляннем грошай на працягу тыдня, што, калі тыдзень заканчваўся, яны маглі думаць толькі пра адпачынак, а вялікі адпачынак у сённяшняй Англіі — гэта гольф. Паўсюль у суботу вы бачыце, як мужчыны патокам ад’язджаюць за горад на выхадныя гуляць у гольф. Яны так завалодалі гольф-палямі, што ўвялі правіла: хоць лэдзі могуць гуляць у гольф увесь тыдзень, у суботу і нядзелю палі цалкам зарэзерваваныя для мужчын. І вось вы бачыце гэтае відовішча — выхад мужчын з Лондана за горад, каб запоўніць выхадныя гольфам. Яны, дамы, не ламаюць там галаву над тым, як лепш кіраваць краінай дзеля вас, якія добрыя законы яны могуць прыняць для вас і для свету: яны там, усе да аднаго, умацоўваюць здароўе, і я не вінавачу іх за гэта — на выхадных. Што ж, мы напалі на гольф-палі; мы хацелі прымусіць іх задумацца. І калі б вы былі ў Лондане і ўзялі нядзельную газету, вы прачыталі б — асабліва калі вы гуляеце ў гольф — з жахам, што ўсе цудоўныя грыны, на стварэнне якіх пайшлі гады, у пятніцу ўначы былі паразрываныя або знішчаныя кіслатой ці зробленыя амаль непрыдатнымі для гульні, а ў многіх выпадках на суботу і нядзелю былі прызначаныя важныя матчы.
Каб даць вам прыклад таго, наколькі дзейсныя гэтыя метады, каб абудзіць брытанца, каб давесці да яго, што жанчыны хочуць выбарчага права і атрымаюць яго, нават калі мы карыстаемся не зусім мужчынскімі метадамі. Я гасціла ў маленькім доміку за горадам ля гольф-поля — гэты дом мне пазычылі, каб я магла карыстацца ім кожны раз, калі змагу вырвацца з працы, — і некалькі разоў за тую нядзельную раніцу мне тэлефанавалі джэнтльмены, вядомыя члены гольф-клубаў у ваколіцы. Так здарылася, што поле, ля якога я праводзіла выхадныя, ніхто не крануў. Гэтае поле пашкадавалі, бо некаторыя вядомыя суфражэткі былі членамі клуба, і тыя жанчыны, што знішчылі грыны, — не ведаю, хто яны, але, несумненна, гэта зрабілі жанчыны, — пашкадавалі поле, на якім гулялі жанчыны, якімі яны захапляліся і якіх паважалі. Дык вось, тае раніцы мне зноў і зноў тэлефанавалі ўсхваляваныя джэнтльмены і ўмольвалі пашкадаваць іх гольф-палі, кажучы: «Не ведаю, ці вядома вашым паслядоўніцам, што ўсе мы ў камітэце — суфражысты, мы цалкам за выбарчае права для жанчын». А я адказала: «Што ж, ці не лепш вам сказаць пра гэта містэру Асквіту? Бо калі вы суфражысты і нічога не робіце, вы, натуральна, толькі павялічваеце абурэнне жанчын. Калі вы сапраўды хочаце, каб вашыя палі пашкадавалі, лепш дайце зразумець містэру Асквіту, што, на вашу думку, яму даўно пара ўвасобіць свае прынцыпы на практыцы і даць жанчынам выбарчае права». Яшчэ адзін джэнтльмен патэлефанаваў і сказаў: «Члены нашага камітэта — а ўсе яны суфражысты — сур’ёзна разглядаюць пытанне, ці не выключыць з клуба ўсіх жанчын, калі такое будзе працягвацца». «Што ж, — сказала я, — а ці не будзеце вы ў большай бяспецы, калі пакінеце жанчын у клубе — як свайго роду страхавы поліс ад таго, што з вашым полем нешта здарыцца?»
Але гэты досвед паказвае вам: калі вы сапраўды хочаце нечага дамагчыся, справа не надта ў тым, ці страціце вы спачуванне. Спачуванне — рэч вельмі ненадзейная, калі гэта не практычнае спачуванне. Практычнай суфражыстцы ўсё роўна, ці страціць яна спачуванне, якое ніколі не было ёй ніякай карысці. Яна хоча, каб было зроблена нешта практычнае, і ці зроблена гэта са спачування, ці са страху, ці таму, што вам хочацца зноў жыць спакойна і каб вас больш так не турбавалі, — не так важна, абы вы гэтага дамагліся. Спачування нам хапіла на пяцьдзесят гадоў; яно нам нічога не дало, і нам лепш, каб злосны мужчына пайшоў да ўрада і сказаў: «Мне перашкаджаюць займацца справамі, і я больш не стану гэтага цярпець з-за таго, што вы не даяце жанчынам выбарчага права», — чым каб джэнтльмен год за годам выходзіў на нашы трыбуны і расказваў пра сваё палымянае спачуванне выбарчаму праву для жанчын.
А цяпер дазвольце мне перайсці да больш сур’ёзных рэчаў і да некаторых нядаўніх падзей. Вы ведаеце, што калі ідзе вайна, здараецца шмат такога, пра што ўсе мы шкадуем. Не так даўно мы вялі вялікую вайну ў Паўднёвай Афрыцы. Ад жанчын чакалі, што яны з раўнадушшам перанясуць страту самых дарагіх ім людзей на вайне; ад іх чакалі, што яны пагодзяцца збяднець; ад іх чакалі, што яны будуць плаціць ваенны падатак гэтак жа, як мужчыны, — за вайну, пра якую ў жанчын ніхто ніколі не пытаўся. Калі падумаць пра мэту той вайны, некаторых з нас бярэ сапраўднае абурэнне ад крывадушнасці некаторых нашых крытыкаў. Тая вайна вялася нібыта для таго, каб даць роўныя правы ўсім белым у Паўднёвай Афрыцы. Уся краіна звар’яцела. У нас здарылася хвароба, якую назвалі «мафекінгам», бо калі абвясцілі пра перамогу пад Мафекінгам, усе ў краіне, акрамя нямногіх, хто стараўся захаваць цвярозую галаву, абсалютна звар’яцелі ад радасці з нагоды таго, што на гэтай вайне ахвяравалі тысячамі чалавечых жыццяў. Тая вайна вялася, каб даць выбарчае права белым мужчынам у Паўднёвай Афрыцы на некалькі гадоў раней, чым яны атрымалі б яго пры тагачасных умовах, і яе апраўдвалі менавіта гэтым — даць голас у кіраванні Паўднёвай Афрыкай мужчынам, якія атрымалі б гэты голас праз пяць ці шэсць гадоў, калі б пачакалі. Гэта палічылі цалкам дастатковым апраўданнем адной з самых дарагіх і крывавых войнаў новага часу.
Ну што ж, калі ідзе вайна, здараюцца розныя рэчы; людзі пакутуюць; пакутуюць і тыя, хто ваюе, і тыя, хто не ваюе. Так бывае і ў грамадзянскай вайне. Калі вашы продкі выкінулі чай у Бостанскую гавань, даволі шмат жанчын засталіся без чаю. Мне заўсёды здавалася дзіўным, што вы не пайшлі далей і не выкінулі за борт віскі; вы ахвяравалі жанчынамі. І даволі шмат войнаў, за якія мужчыны прыпісваюць сабе вялікую славу, запатрабавалі ад жанчын большых практычных ахвяр, чым ад любога мужчыны. Так было заўсёды. Крыўды тых, хто мае ўладу, уплыў тых, хто мае ўладу, прыцягваюць вялікую ўвагу; а крыўды і пакуты тых, у каго ўлады няма зусім, звычайна цалкам ігнаруюць. Такая гісторыя чалавецтва з самага пачатку.
Дык вось, у нашай грамадзянскай вайне людзі пацярпелі, але не разбіўшы яек, амлету не зробіш: нельга весці грамадзянскую вайну, нічога не пашкодзіўшы. Галоўнае — сачыць, каб шкоды было не больш, чым абсалютна неабходна, каб рабіць якраз столькі, колькі патрэбна, каб узбудзіць дастаткова пачуццяў і дамагчыся міру, ганаровага міру для бакоў, якія ваююць. І менавіта гэта мы і робім. За апошнія некалькі дзён вы прачыталі — не ведаю, наколькі дакладныя навіны, што прыходзяць у Амерыку па кабелі; я заўсёды стаўлюся да іх з доляй скепсісу, — але за апошнія некалькі дзён вы прачыталі, што згарэла яшчэ некалькі пустых дамоў, што знішчана аранжарэя з кактусамі і ў ёй пацярпелі каштоўныя расліны, што згарэў таксама нейкі павільён у парку забаў. Што ж, цалкам магчыма, што так і было.
Яшчэ да таго як прыехаць сюды, я ведала, што на цэлы дзень тэлеграфная і тэлефонная сувязь паміж Глазга і Лонданам была цалкам спыненая. У нашай грамадзянскай вайне ў Англіі мы, не ахвяруючы ніводным жыццём, робім больш, чым зрабілі ў вайне балканскіх дзяржаў, калі ішла аблога Адрыянопаля. Бо на працягу ўсёй той аблогі, у ходзе якой загінулі тысячы людзей, а дамы абстрэльвалі і руйнавалі, тэлеграфная сувязь ні на хвіліну не спынялася. Калі б у Адрыянопалі быў біржавы маклер, які хацеў звязацца з кліентам у Лондане, ён мог бы гэта зрабіць; магчыма, была б невялікая затрымка, але ён здолеў бы. А мы, не страціўшы ў нашай вайне ніводнага жыцця, у гэтых намаганнях абудзіць бізнесменаў, каб яны прымусілі ўрад даць нам выбарчае права, — бо ў канчатковым выніку менавіта яны могуць гэта зрабіць, — мы цалкам не далі лонданскім біржавым маклерам тэлеграфаваць маклерам у Глазга і наадварот: на цэлы дзень тэлеграфная і тэлефонная сувязь была цалкам спыненая. Я не буду расказваць вам, як гэта было зроблена. Я не буду расказваць вам, як жанчыны дабраліся да магістраляў і перарэзалі правады; але гэта было зроблена. Гэта было зроблена, і ўладам было даказана, што слабыя жанчыны, жанчыны-суфражысткі, якімі нас лічаць, маюць дастаткова вынаходлівасці, каб стварыць такое становішча. І я пытаю ў вас: калі жанчыны могуць зрабіць такое, ці ёсць нейкая мяжа таму, што мы можам зрабіць, — акрамя мяжы, якую мы ставім сабе самі?
Калі вы маеце справу з прамысловай рэвалюцыяй, калі мужчыны і жанчыны аднаго класа паўстаюць супраць мужчын і жанчын іншага класа, вы можаце лакалізаваць цяжкасць; калі ідзе вялікі прамысловы страйк, вы дакладна ведаеце, дзе гвалт, і кожны мужчына дакладна ведае, як будзе весціся вайна. Але ў нашай вайне супраць урада вы не можаце яе лакалізаваць. Вазьміце місіс Хепбёрн і мяне тут, на трыбуне: ці маглі б вы цяпер, калі б вам не сказалі, вызначыць, што місіс Хепбёрн неваяўнічая, а я ваяўнічая? Абсалютна немагчыма. Калі б хто-небудзь з джэнтльменаў на гэтым сходзе, бацька дачок, прыйшоў дадому і паглядзеў на жонку і дачок — калі б ён жыў у Англіі і быў англічанінам, — ён не змог бы сказаць, ці не ваяўнічыя якія-небудзь з яго дачок. Калі яго дочкі выходзілі б адправіць ліст, ён не змог бы сказаць, ці ідуць яны бяскрыўдна дамаўляцца пра тэніс, кідаючы ліст у паштовую скрыню, ці ідуць укінуць у скрыню нейкае едкае рэчыва, ад якога згараць усе лісты ўнутры. Мы не носім ніякіх знакаў; мы належым да ўсіх класаў; мы прасякаем усе пласты грамадства, ад самага верхняга да самага ніжняга. І вось, як бачыце, у жаночай грамадзянскай вайне мілыя мужчыны маёй краіны выяўляюць, што справіцца з ёю абсалютна немагчыма: вы не можаце яе лакалізаваць і не можаце яе спыніць.
«Пасадзіце іх у турму, — сказалі яны, — гэта іх спыніць». Але гэта іх не спыніла. Жанчын саджалі ў турму на доўгія тэрміны за тое, што яны «дакучаюць» — такі быў выраз, калі яны прыходзілі з петыцыямі ў руках да дзвярэй Палаты абшчын; і думалі, што калі пасадзіць іх у турму — хоць бы на дзень, — яны ўсе супакояцца і больш не будзе ніякіх клопатаў. Але ўсё выйшла зусім не так: замест таго каб кінуць гэта, жанчын, якія так рабілі, станавілася ўсё больш, і больш, і больш, пакуль адначасова ў турме не апынуліся трыста жанчын, якія не парушылі ніводнага закона, а толькі «дакучалі», як кажуць палітыкі. Тады ўлады вырашылі, што трэба пайсці крыху далей, і пачалі прызначаць вельмі суровыя пакаранні. Суддзя, які мінулым маем прысудзіў мяне да трох гадоў катаргі за пэўныя прамовы, у якіх я брала на сябе адказнасць за гвалтоўныя дзеянні іншых жанчын, сказаў, што калі б я магла сказаць, што шкадую, калі б магла паабяцаць больш гэтага не рабіць, ён перагледзеў бы прысуд і скараціў бы яго, бо ён прызнаваў, што прысуд вельмі цяжкі, асабліва таму, што прысяжныя рэкамендавалі памілаваць мяне з увагі на чысціню маіх матываў. І ён сказаў, што дае мне вызначаны тэрмін, тэрмін, які пераканае мяне кінуць мае «дрэнныя звычкі», а таксама адвадзіць іншых жанчын ад таго, каб браць з мяне прыклад. Але ніякага такога ўздзеяння ён не меў. Наадварот: усё больш і больш жанчын рабілі тое, да чаго я іх падбухторвала, і рабілі гэта з яшчэ большай рашучасцю: так што доўгі вызначаны тэрмін ніяк не дапамог задушыць агітацыю.
Тады яны адчулі, што трэба зрабіць нешта іншае, і пачалі прымаць законы. Я хачу сказаць мужчынам на гэтым сходзе, што брытанскі ўрад, які не вызначаецца надта мяккімі законамі, прыняў для барацьбы з гэтай агітацыяй больш жорсткія законы, чым калі-небудзь лічыў патрэбным за ўсю гісторыю палітычнай агітацыі ў маёй краіне. Ён здолеў справіцца з рэвалюцыянерамі часоў чартыстаў; ён здолеў справіцца з агітацыяй прафсаюзаў; ён здолеў справіцца з рэвалюцыянерамі пазней, калі прымаліся законы аб выбарчай рэформе 1867 і 1884 гадоў. Але звычайнага закона не хапіла, каб утаймаваць паўсталых жанчын. Давялося прымаць спецыяльныя законы, і цяпер яны вось-вось прызнаюць, што гэтыя спецыяльныя законы цалкам праваліліся. Ім давялося вярнуцца ў Сярэднявечча, каб знайсці сродак падаўлення жанчын, якія паўсталі, і ўся гэтая гісторыя паказвае, наколькі марна мужчынам, якіх лічылі здольнымі дзяржаўнымі дзеячамі, змагацца з незадаволенымі жанчынамі, якія цвёрда вырашылі заваяваць сабе грамадзянства і не падпарадкуюцца ўраду, пакуль не будзе атрымана іх згода. У гэтым увесь сэнс нашай агітацыі. Увесь аргумент праціўнікаў выбарчага права для жанчын — ці нават крытычна настроенага мужчыны-суфражыста — вось у чым: што можна кіраваць чалавечымі істотамі без іх згоды.
Нам казалі: урад абапіраецца на сілу, у жанчын сілы няма, значыць, яны мусяць падпарадкоўвацца. Што ж, мы паказваем ім, што ўрад зусім не абапіраецца на сілу: ён абапіраецца на згоду. Пакуль жанчыны згодныя, каб імі кіравалі несправядліва, імі можна так кіраваць. Але як толькі жанчыны кажуць: «Мы адмаўляем вам у сваёй згодзе, мы больш не дазволім кіраваць сабой, пакуль гэтае кіраванне несправядлівае», — тады ніякімі сіламі грамадзянскай вайны вы не зможаце кіраваць нават самай слабой жанчынай. Вы можаце забіць гэтую жанчыну, але тады яна ад вас выслізгвае; кіраваць ёю вы не можаце. І гэта, мне здаецца, вельмі каштоўная дэманстрацыя, якую мы паказваем свету. Мы на ўласным прыкладзе даказваем, што ўрад абапіраецца не на сілу, а на згоду; пакуль людзі згодныя, каб імі кіравалі, кіраваць імі зусім лёгка, але як толькі яны адмаўляюцца, ніякая сіла на зямлі не можа кіраваць чалавекам, якім бы слабым ён ні быў, калі ён ці яна адмаўляе ў сваёй згодзе. І ўсе тыя дзіўныя здарэнні, пра якія вы тут чыталі, былі праявамі адмовы жанчын даваць сваю згоду.
Калі нас упершыню пасадзілі ў турму — проста за тое, што мы прыносілі петыцыі, — мы скарыліся; мы дазволілі апрануць нас у турэмную вопратку; мы дазволілі пасадзіць нас у адзіночныя камеры; мы дазволілі абыходзіцца з намі як са звычайнымі крымінальнымі злачынцамі і змясціць нас сярод тых злачынцаў, што апусціліся найніжэй. І мы былі вельмі рады гэтаму досведу, бо з яго мы даведаліся, што турмы патрабуюць рэформы; мы даведаліся пра жудасныя памылкі, якія робяць мужчыны ўсіх краін, калі справа даходзіць да абыходжання з чалавечымі істотамі; мы даведаліся пра некаторыя жахлівыя заганы нашай так званай цывілізацыі, пра якія мы не маглі б даведацца ніяк інакш, акрамя як прайшоўшы праз паліцэйскія суды нашай краіны, праз турэмныя фургоны, што вязуць вас у турму, і праз увесь турэмны досвед. Гэта быў каштоўны досвед, і мы былі рады яго атрымаць. Але настаў час, калі мы сказалі: «Несправядліва так саджаць у турму палітычных агітатараў толькі за тое, што яны просяць справядлівасці, і мы больш не будзем скарацца».
І я заўсёды рада нагадаць амерыканскай публіцы, што двума з першых жанчын, якія прыйшлі да высновы, што больш не будуць скарацца несправядліваму зняволенню, былі дзве амерыканскія дзяўчыны, якія сёння робяць адну з самых выдатных суфражысцкіх работ у Амерыцы — там, у Вашынгтоне. Думаю, тамтэйшым палітыкам яны жыць спакойна не даюць, і я не ведаю, ці кожная амерыканская жанчына ведае, што гэтыя дзве жанчыны разам з іншымі робяць цяпер для таго, каб амерыканскія жанчыны атрымалі выбарчае права. Я заўсёды з гонарам думаю пра тое, што міс Люсі Бёрнс і міс Эліс Пол прайшлі сваю суфражысцкую вывучку ў шэрагах ваяўнічых у Англіі. І яны не марудзілі: адна з іх, здаецца, прыехала з Гейдэльберга, едучы ўсю ноч, каб узяць удзел у адной з тых невялікіх працэсій з петыцыяй да парламента. Яе арыштавалі і кінулі ў турму разам з каля дваццаццю іншымі, і гэтая група з дваццаці жанчын была першай, якая вырашыла не цярпець прыніжэння і не апранаць турэмную вопратку. Яны адмовіліся і былі амаль першымі, хто ўзяўся за «галадоўку» як пратэст супраць абыходжання з імі як з крымінальнымі. Яны вырваліся з турмы. Вось тады жанчыны і пачалі адмаўляць у сваёй згодзе.
Я бывала ў залах, дзе бачыла, як мужчыны ўсміхаліся, пачуўшы словы «галадоўка», і ўсё ж, думаю, сёння знойдзецца вельмі мала мужчын, гатовых абвясціць галадоўку за якую б там ні было справу. Да такога сродку звяртаюцца толькі людзі, якія адчуваюць нясцерпны прыгнёт. Я не ведаю нікога, хто рабіў гэта да нас, акрамя рэвалюцыянераў у Расіі — яны абвяшчалі галадоўкі супраць нясцерпных умоў у турмах. Дык вось, нашы жанчыны вырашылі як мага хутчэй абрываць гэтыя несправядлівыя тэрміны жахлівым сродкам галадоўкі. Гэта азначае, што вы адмаўляецеся ад ежы, пакуль не апынецеся на парозе смерці, і тады ўлады мусяць выбіраць: даць вам памерці ці адпусціць вас. І тады жанчын адпускалі.
Так працягвалася так доўга, што ўрад адчуў, што страціў уладу, што ён не можа справіцца з сітуацыяй. І вось тады, на ганьбу брытанскаму ўраду, ён падаў уладам усяго свету прыклад: карміць сілком псіхічна здаровых чалавечых істот, якія супраціўляюцца. Магчыма, на гэтым сходзе ёсць лекары; калі так, яны ведаюць, што адна справа — лячыць псіхічна хворага чалавека, карміць сілком псіхічна хворага ці пацыента з такой хваробай, пры якой гэта неабходна; і зусім іншая справа — карміць здаровую чалавечую істоту, якая супраціўляецца кожным нервам і кожнай клетачкай свайго цела прыніжэнню і здзеку прымусовага кармлення. Дык вось, гэта рабілі ў Англіі, і ўрад думаў, што зламаў нас. Але аказалася, што агітацыю гэта не задушыла, што жанчын прыходзіла ўсё больш і больш, што яны праходзілі нават праз гэтае жахлівае выпрабаванне і што ўладам, нягледзячы на ўсё іх прымусовае кармленне, не ўдаецца прымусіць жанчын адбыць іх несправядлівыя тэрміны. Іх даводзілася адпускаць.
Тады з’явіўся закон, пра які я ўжо згадвала, закон, вядомы ў Англіі як «Закон пра ката і мыш». Ён прайшоў праз брытанскую Палату абшчын, бо міністр унутраных спраў запэўніў Палату абшчын, што хоча прыняцця гэтага законапраекта ў інтарэсах чалавечнасці. Ён сказаў, што ён чалавечны чалавек і яму не падабаецца звяртацца да прымусовага кармлення; ён хацеў, каб Палата абшчын дала яму нейкі спосаб даваць рады гэтым жанчынам, і вось які быў яго спосаб. Ён сказаў: «Дайце мне права адпускаць гэтых жанчын, калі яны на парозе смерці, і пакідаць іх на волі паводле дазволу, пакуль яны не ачуняюць, а потым вяртаць іх назад; дазвольце мне самому вызначаць тэрмін іх дазволаў; аддайце цалкам у мае рукі справу з гэтым нясцерпным становішчам, бо законы павінны выконвацца, а людзей, асуджаных за парушэнне закона, трэба прымушаць адбываць тэрміны». Што ж, Палата абшчын прыняла закон. Там казалі: «Як толькі жанчыны паспрабуюць гэтага на смак, яны кінуць». Карацей, яго прынялі, каб задушыць агітацыю, каб прымусіць жанчын саступіць, — бо да гэтага, дамы і спадары, насамрэч і дайшло. Дайшло да бітвы паміж жанчынамі і ўрадам за тое, хто саступіць першым: ці саступяць яны і дадуць нам выбарчае права, ці мы кінем нашу агітацыю.
Што ж, яны мала ведаюць, што такое жанчыны. Жанчыны вельмі марудна ўскіпаюць, але калі ўжо ўскіпелі, калі ўжо цвёрда вырашылі — нішто на зямлі і нішто на небе не прымусіць жанчын саступіць; гэта немагчыма. І таму гэты «Закон пра ката і мыш», які сёння ўжываюць супраць жанчын, праваліўся, і міністр унутраных спраў скарыстаўся тым, што парламент не засядае, каб аднавіць і ўжываць разам з ім прымусовае кармленне. Цяпер ёсць жанчыны, якія ляжаць на парозе смерці, набіраюцца сіл, каб перанесці аперацыі, — да іх ужылі абедзве сістэмы, і яны не здаліся і не здадуцца і будуць гатовыя, як толькі ўстануць з ложка хваробы, працягваць, як раней. Ёсць жанчыны, якіх з ложкаў хваробы прыносяць на сходы на насілках. Яны занадта слабыя, каб гаварыць, але яны выходзяць да сваіх таварышак, каб паказаць, што іх дух не згас, што іх дух жывы і што яны збіраюцца працягваць, пакуль жывуць.
Дык вось, я хачу сказаць тым з вас, хто думае, што жанчыны не могуць перамагчы: мы паставілі ўрад Англіі ў такое становішча, што ён мусіць выбіраць з двух: альбо жанчын трэба забіваць, альбо жанчынам трэба даць выбарчае права. Я пытаю ў амерыканскіх мужчын на гэтым сходзе: што б вы сказалі, калі б у вашым штаце вы апынуліся перад такім выбарам — альбо забіваць іх, альбо даць ім грамадзянства, — жанчын, многіх з якіх вы паважаеце, жанчын, пра якіх вы ведаеце, што яны пражылі карыснае жыццё, жанчын, пра якіх вы ведаеце, нават калі не знаёмыя з імі асабіста, што імі рухаюць самыя высокія матывы, жанчын, якія шукаюць свабоды і магчымасці рабіць карысную грамадскую справу? Што ж, на гэты выбар ёсць толькі адзін адказ; ёсць толькі адзін выхад, калі вы не гатовыя адкінуць цывілізацыю на два-тры пакаленні назад: вы мусіце даць гэтым жанчынам выбарчае права. Вось вынік нашай грамадзянскай вайны.
Вы заваявалі сваю свабоду ў Амерыцы, калі ў вас была рэвалюцыя, — праліццём крыві, ахвяраваннем чалавечых жыццяў. Вы выйгралі грамадзянскую вайну, ахвяраваўшы чалавечымі жыццямі, калі вырашылі вызваліць чарнаскурых рабоў. Жанчынам вашай краіны вы пакінулі — мужчыны ўсіх цывілізаваных краін пакінулі жанчынам — самім здабываць сабе выратаванне. І вось так мы, жанчыны Англіі, гэта і робім. Чалавечае жыццё для нас свяшчэннае, але мы кажам: калі якое-небудзь жыццё і давядзецца ахвяраваць, дык гэта будзе наша. Самі мы гэтага не зробім, але мы паставім ворага ў такое становішча, калі яму давядзецца выбіраць: даць нам свабоду ці даць нам смерць.
Дык вось, адабраеце вы нас ці не, вы павінны бачыць, што мы паставілі пытанне выбарчага права для жанчын у такое становішча, калі яно стала першараднай важнасці, калі яго больш нельга ігнараваць. Нават самы загартаваны палітык завагаецца, перш чым непасрэдна ўзяць на сябе адказнасць за ахвяраванне жыццямі жанчын, у чыім гонары і ў чыёй сур’ёзнасці намераў няма ніякіх сумненняў. Такое палітычнае становішча, як я выкладаю яго вам сёння.
А цяпер дазвольце мне сказаць сёе-тое пра тое, што да гэтага прывяло, бо вы павінны разумець: толькі самыя моцныя матывы маглі падштурхнуць жанчын да таго, што мы зрабілі. Жыццё мілае ўсім нам. Кожная чалавечая істота любіць жыццё і любіць радавацца ўсяму добраму і шчасліваму, што дае жыццё. І ўсё ж у Англіі склаўся такі парадак рэчаў, што не дзве і не тры жанчыны, а тысячы жанчын цалкам гатовыя сустрэцца з тымі жахлівымі выпрабаваннямі, якія я спрабавала выкласці вам без усялякай запальчывасці і перабольшання.
Што ж, я магла б правесці два ці тры вечары, расказваючы пра становішча жанчын у прамысловасці, пра юрыдычнае становішча жанчын, пра сацыяльнае становішча жанчын. Я хачу вельмі коратка сказаць некалькі слоў пра ўсё гэта. Перш за ўсё — пра становішча работніцы. Адно з таго, што надае сілу нашай агітацыі, — гэта тое, што жанчыны, якія бяруць у ёй актыўны ўдзел, не найбяднейшыя жанчыны і не замучаныя працай жанчыны; гэта жанчыны, якіх лічаць шчасліўкамі, жанчыны, у якіх няма асаблівай асабістай крыўды. Гэтыя жанчыны ўзяліся за барацьбу і дзеля сябе, праўда, бо хочуць быць свабоднымі, але галоўным чынам дзеля жанчын, якім пашчасціла менш, чым ім. Работніцы Вялікабрытаніі маюць сярэдні заробак — зважце, не мінімальны, а сярэдні — менш за два долары на тыдзень. Падумайце, што было б у любой краіне, калі б мужчынам у прамысловасці гэтай краіны даводзілася існаваць на такі заробак. Тысячы і тысячы гэтых жанчын — а ў маёй краіне больш за пяць мільёнаў жанчын працуюць за заробак — тысячы гэтых жанчын маюць на ўтрыманні іншых людзей. Гэта жанчыны з дзецьмі на ўтрыманні, пакінутыя жонкі з дзецьмі на ўтрыманні або жонкі з хворымі мужамі; гэта незамужнія маці або незамужнія жанчыны, на ўтрыманні якіх старыя бацькі, малодшыя браты і сёстры ці хворыя сваякі. Іх сярэдні даход — калі ўзяць высокакваліфікаваную настаўніцу і ўсярэдніць яе заробак з заробкам некваліфікаванай надомніцы — сярэдні даход менш за два долары на тыдзень. Ужо адно гэта тлумачыць вельмі рашучае паўстанне за лепшыя ўмовы. А калі вы ведаеце, што ўрад — самы буйны працадаўца сярод усіх працадаўцаў і падае прыватным працадаўцам жахліва дрэнны прыклад тым, як ён плаціць жанчынам, — вось вам яшчэ адно тлумачэнне. Ва ўрадавых ведамствах увесь час эканомяць, замяняючы мужчынскую працу жаночай, і кожны раз, калі наймаюць жанчын, заробкі зніжаюць. Такое становішча ў прамысловасці. Расказваць пра надомніц, якіх эксплуатуюць у патагонных майстэрнях, заняло б занадта шмат часу, але ёсць жанчыны — нават жанчыны з утрыманцамі, — якія могуць зарабіць толькі тры ці чатыры шылінгі на тыдзень; тысячы такіх жанчын, і пры тым, што жыццё даражэе, ім даводзіцца плаціць у нашых вялікіх гарадах непамерную арэнду за адзін пакой, так што ў адным пакоі жывуць некалькі сем’яў: яны не могуць дазволіць сабе нават асобнага пакоя. Вось і ўсё пра становішча ў прамысловасці.
Далей — юрыдычнае становішча. Шлюбныя законы нашай краіны прыводзяць у шэрагі ваяўнічых сотні і сотні жанчын, бо мы не можам дамагчыся рэформы — той рэформы, якой хочуць жанчыны, — нашых шлюбных законаў. Перш за ўсё, паводле англійскага закона дзяўчына лічыцца прыдатнай да шлюбу з дванаццаці гадоў. Калі мяне судзілі, у якасці сведкі прывялі маленькую дзяўчынку — маленькую дзяўчынку, якая знайшла нешта каля дома канцлера казначэйства, які знішчылі нейкія жанчыны, — і вось гэтую маленькую дзяўчынку выставілі сведкай. Казалі, што гэта жахліва — прывесці дванаццацігадовую дзяўчынку і паставіць яе на месца для сведак у судзе. Я пагадзілася, але звярнула ўвагу суддзі і прысяжных на тое, што адна з прычын, чаму жанчыны паўсталі, у тым, што гэтую маленькую дзяўчынку, чыя галава ледзь выглядала з-за бар’ера месца для сведак, законы яе краіны лічаць дастаткова дарослай, каб узяць на сябе жахлівую адказнасць жонкі і маці, і жанчыны не могуць гэтага змяніць: ніводзін палітык не хацеў нас слухаць, калі мы прасілі змяніць шлюбны закон у гэтым пункце.
Далей — становішча жонкі. Вельмі часта кажуць, што кожная жанчына, якая хоча выбарчага права, хоча яго таму, што яе напаткала расчараванне, таму, што яе не выбралі ў жонкі. Што ж, магу вас запэўніць: калі б большасць жанчын вывучала законы, перш чым вырашыць выйсці замуж, вельмі многія жанчыны сур’ёзна задумаліся б, ці варта, ці не занадта высокая цана. Бо паводле англійскага закона жанчына можа ўсё жыццё працаваць на мужа і сям’ю, можа працаваць у справе мужа, можа дапамагаць яму павялічваць сямейны даход, і калі ў канцы доўгага жыцця ён захоча забраць да апошняга пені грошы, якія гэтая жанчына дапамагла зарабіць, у яе і яе дзяцей — ён можа гэта зрабіць, і ніякай управы на яго ў яе няма. У канцы доўгага, цяжкага жыцця яна можа апынуцца разам з дзецьмі зусім без граша, бо муж вырашыў адпісаць грошы ў завяшчанні не ёй. Так што, як бачыце, з юрыдычнага пункту гледжання стаць жонкай у маёй краіне — не такі ўжо вялікі выйгрыш. З гэтым звязана вельмі шмат рызык.
Далей — вазьміце яе як маці. Калі ў дзіцяці двух бацькоў ёсць нейкая маёмасць, атрыманая ў спадчыну ад сваякоў, і гэтае дзіця памірае, не дасягнуўшы ўзросту, калі можна скласці завяшчанне, або не склаўшы завяшчання, то адзіны, хто атрымлівае маёмасць дзіцяці ў спадчыну, — гэта бацька дзіцяці; маці як спадкаемцы свайго дзіцяці не існуе ўвогуле. І пакуль бацька жывы, яна не толькі не можа атрымаць спадчыну ад свайго дзіцяці, але і не мае ніякага голасу ў вырашэнні лёсу свайго дзіцяці. Яе муж можа аддаць дзіця на выхаванне некуды ў іншае месца або можа прывесці ў дом каго захоча, каб выхоўваць дзіця. Ён адзін вырашае, у якіх умовах будзе жыць гэтае дзіця; ён вырашае, як яго выхоўваць; ён можа нават вырашыць, якую веру яно будзе вызнаваць, і ні на адно з гэтых рашэнняў згоды маці не пытаюцца. Жанчыны спрабуюць гэта змяніць, спрабавалі пакаленнямі, але не могуць, бо ў заканадаўчых сходаў няма часу выслухоўваць меркаванні і жаданні людзей, у якіх няма права голасу.
Далей — калі ўзнікае пытанне, як людзям выйсці са шлюбу, калі яны няшчасныя, паводле законаў аб разводзе. Англійскі закон аб разводзе — самы ганебны закон аб разводзе ў цывілізаваным свеце. Магчыма, ёсць некалькі штатаў у Амерыцы і, здаецца, у Канадзе, дзе дзейнічае такі самы закон, але англійскі закон аб разводзе сам па сабе такое кляймо для жанчын, такое прыніжэнне жанчын, такое запрашэнне да амаральнасці для жанатага мужчыны, што, на маю думку, ужо адзін гэты закон аб разводзе апраўдаў бы паўстанне жанчын. У законе замацаваныя няроўныя нормы маралі ў шлюбе, і закон заахвочвае жанатага мужчыну думаць, што ён можа колькі заўгодна разоў парушаць шлюбную вернасць; тады як калі супраць жонкі дакажуць адзін выпадак здрады, муж можа пазбавіцца ад яе праз развод, забраць у яе дзяцей і зрабіць яе выгнанніцай. Жанчыны, якія пакаленнямі патрабуюць роўнага закона аб разводзе, не могуць дамагчыся ніякай увагі. Цяпер у нас працавала каралеўская камісія па пытаннях разводу, і ў нас ёсць яе даклад, але ў жанчын няма ніякай гарантыі, што паводле новага закона яны атрымаюць справядлівасць, пакуль заканадаўцаў выбіраюць мужчыны з мужчын, а гэтыя мужчыны, хутчэй за ўсё, замацуюць у заканадаўстве маральныя погляды мужчын, а не маральныя погляды жанчын.
Мы павінны глядзець фактам у твар. Ваяўнічы рух за выбарчае права для жанчын у пэўнай ступені прывёў да таго, што жанчыны навучыліся глядзець фактам у твар; яны пазбавіліся сентыментальнасці; яны глядзяць на сапраўдныя факты. І калі праціўнікі выбарчага права для жанчын гавораць пра рыцарства, калі яны гавораць пра тое, каб ставіць жанчын на п’едэсталы і берагчы іх ад усіх цяжкасцей і небяспек жыцця, мы глядзім на факты жыцця, як мы іх бачым, і кажам: «У жанчын ёсць усе падставы не давяраць такім рэчам, усе падставы быць незадаволенымі; мы хочам ведаць праўду, якой бы дрэннай яна ні была, і мы глядзім гэтай праўдзе ў твар, бо толькі праз веданне праўды можна калі-небудзь прыйсці да чагосьці лепшага». Мы поўныя рашучасці дамагчыся, каб на гэтыя рэчы паглядзелі адкрыта і разабраліся з імі, і абсалютна смешна казаць жанчынам, што яны могуць спакойна давяраць свае інтарэсы мужчынам, якія ўжо замацавалі ў заканадаўстве сваёй краіны такія няроўныя для двух полаў нормы маралі, якія мы знаходзім сёння ў зводзе законаў Англіі.
Калі засядала камісія па разводзе, паказанні давалі самыя розныя людзі, і жанчынам давялося прачытаць у газетах паказанні чалавека, якога іншыя мужчыны выбралі старшынёй суда па разводах, — суддзі, чыім абавязкам было вырашаць, што такое жорсткасць паводле закона, і вырашаць, ці павінны жанчыны і далей заставацца прывязанымі да сваіх мужоў ці не. Што ж ён сказаў? Мне прыемна думаць, што ён больш не мае магчымасці ўвасабляць свае ідэі ў жыццё: цяпер ён упрыгожвае сабой Палату лордаў. Але ён яшчэ быў суддзёй суда па разводах, калі сказаў, што, на яго думку, мудрая жонка — гэта жанчына, якая заплюшчвае вочы на маральныя заганы мужа. І вось гэта быў чалавек, жанчыны на гэтым сходзе, які гадамі вырашаў, што такое жорсткасць паводле закона і што жанчыны павінны трываць ці не трываць у адносінах мужа і жонкі.
Што ж, ці дзіўна, што ўсё гэта робіць нас яшчэ больш ваяўнічымі? Мне здаецца, што як толькі вы паглядзіце на рэчы з пункту гледжання жанчыны, як толькі вы перастанеце слухаць палітыкаў, як толькі перастанеце глядзець на факты жыцця праз мужчынскія акуляры, а паглядзіце на іх праз свае ўласныя, — кожны дзень вы будзеце знаходзіць новыя прыклады таго, наколькі жанчынам неабходна адмовіцца і далей чакаць выбарчага права.
Далей — апошняя праява, апошняя прычына ваяўнічасці: тое, што за апошнія некалькі гадоў мы парушылі вялікую змову маўчання вакол маральных пытанняў і пытання сацыяльных хвароб. Я хачу выказаць сваю ўдзячнасць жанчынам — такім, як лэдзі, што старшынюе ў нас сёння, — і многім лекарам Злучаных Штатаў за тое, што яны ўзялі на сябе ініцыятыву ў гэтым кірунку. Яшчэ раней, чым некаторыя суфражысткі набраліся мужнасці хаця б вывучыць гэтае пытанне, гэтыя людзі загаварылі ўголас; медыцынская супольнасць Амерыкі пракладвала шлях, і дзякуючы доктару Прынсу Мароў і іншым мужчынам, чые імёны мы шануем, мы нарэшце пачынаем даведвацца сапраўдныя факты. Мы ведаем вось што: якія б ні былі жаданні жанчын, іх абавязак дзеля самога чалавечага роду, каб выратаваць гэты род, — настойваць, каб да пытання маральнага здароўя нацыі падыходзілі з пункту гледжання жанчын і каб вырашалі яго жанчыны ў супрацоўніцтве з мужчынамі. Наша справа — паказаць, наколькі цесна звязаны жахлівы стан грамадскага здароўя і палітычнае прыніжэнне жанчын. Гэтыя дзве рэчы ідуць поруч. Апошнім часам я чытаю шмат артыкулаў вельмі глыбокіх мысляроў і бачу, што, калі пра гэта пішуць мужчыны, нават лепшыя з мужчын, яны так ці інакш абыходзяць сапраўдную праблему — становішча жанчын.
Мы, жанчыны, вельмі ясна бачым, што адзіны спосаб справіцца з гэтым — падняць становішча жанчын: спачатку палітычнае, потым прамысловае і сацыяльнае становішча жанчын. Трэба, каб жанчыны лічыліся гэтак жа, як мужчыны; трэба, каб была адна, роўная мараль, і адзіны спосаб замацаваць яе — даць жанчынам палітычную ўладу, каб гэтая роўная мараль была запісаная ў законах краіны. Гэта адзіны спосаб. Не ведаю, ці дастаткова ўсведамляюць гэта мужчыны, але мы, жанчыны, усведамляем: мы ўсведамляем гэта ўсё больш і больш, і таму жанчыны набраліся мужнасці гаварыць пра гэтае пытанне адкрыта. Перш за ўсё мы адчуваем, што самае важнае — каб жанчыны пра гэта ведалі. Дзесяць гадоў таму ні жанчына, ні мужчына не змаглі б адкрыта гаварыць пра гэтае пытанне з любой трыбуны, бо жанчын вучылі, што яны павінны заплюшчваць вочы на ўсе гэтыя рэчы; жанчын вучылі, што яны павінны не заўважаць нават таго, што вялікая частка іх полу жыве ў прыніжэнні і па-за законам. Калі пра гэта ім і было вядома, ім цьмяна казалі, што гэта дзеля таго, каб жыццё астатніх жанчын было ў бяспецы; ім казалі, што гэта неабходнае ліха; ім казалі, што гэта нешта такое, чаго добрая жанчына не разумее і пра што яна не павінна нічога ведаць. Усяму гэтаму цяпер канец. Жанчыны адмаўляюцца — мужчыны на гэтым сходзе, — нават калі б гэта было праўдай, адмаўляюцца, каб іх жыццё рабілі бяспечным коштам іх сясцёр. Жанчыны поўныя рашучасці. Немалая частка супраціву выбарчаму праву для жанчын ідзе ад самых найгоршых элементаў грамадства, якія разумеюць, што як толькі жанчыны атрымаюць выбарчае права, вельмі многім месцам, якія сёння церпяць, давядзецца знікнуць. Магчыма, для многіх мужчын гэта цяжкія словы — што давядзецца стрымліваць сябе і што мараль павінна быць роўнай, — але лепшыя мужчыны цяпер, навукоўцы ўсіх краін, падтрымліваюць пункт гледжання жанчын.
Трыццаць гадоў таму ў Англіі цудоўная жанчына на імя Джазефіна Батлер змагалася за тое, каб усталяваць аднолькавы маральны кодэкс для абодвух полаў. Яна змагалася ўсё жыццё; у яе кідалі камяні; на яе ўлюлюкалі; яе сходы разганялі; яе жыццё было ў сапраўднай небяспецы. І ўсё ж гэтая жанчына не адступілася і дамаглася адмены пэўных законаў пра прастытуцыю, якія ганьбілі звод законаў нашай краіны. У тыя дні лекары былі супраць яе; амаль усе былі супраць яе. Мужчынам казалі, што для іх здароўя неабходна, каб у нас быў няроўны маральны кодэкс. Цяпер з усім гэтым скончана, і найлепшыя лекары і найлепшыя навукоўцы згаджаюцца з жанчынамі; яны згаджаюцца з жанчынамі, што гэта цалкам магчыма — і неабходна дзеля самога чалавечага роду, — каб быў усталяваны гэты роўны маральны кодэкс. Што ж, гэта, напэўна, цяжка; магчыма, гэта будзе цяжка на працягу пакаленняў; але гэта прыйдзе, і прыйдзе гэта з жаночага руху, бо сёння жанчыны, якія атрымалі адукацыю, якія атрымалі медыцынскую падрыхтоўку і юрыдычную падрыхтоўку, расказваюць пра гэтае пытанне свайму полу. І гэтаму аказваюць немалы супраціў з нечаканых бакоў: нават людзі, якія самі прызначылі сябе вартавымі грамадскай маралі, выступаюць супраць таго, каб гэтыя факты расказваліся.
Адна з самых дзіўных рэчаў, з якімі я сутыкнулася за многія гады, — гэта тое, што зусім нядаўна ў Нью-Ёрку на продаж выставілі нумары нашай газеты «The Suffragette» з артыкуламі маёй дачкі, у якіх цытуюцца меркаванні лекараў з усяго свету па гэтым пытанні і на гэтыя цытаты яна абапіраецца як на канстатацыю фактаў, — і была зроблена спроба, часова паспяховая, забараніць продаж гэтай газеты, таму што ў ёй былі гэтыя артыкулы, якія кажуць праўду. І кніга, у якой гэтыя артыкулы сабраныя разам, з прадмовай пра тое, чаму гэтая кніга была напісана, таксама падверглася нападу з боку таго самазванага вартаўніка грамадскай маралі, містэра Комстака, якога падтрымалі пэўныя кругі амерыканскай прэсы. Што ж, гэтая кніга сёння тут: гэтая кніга тут прадаецца. Гэтая кніга напісана не для людзей майго ўзросту, не для людзей, якія, калі і былі нейкія небяспекі, ужо або пазбеглі іх, або ад іх пацярпелі: гэтая кніга напісана для моладзі. Гэтая кніга напісана, каб жанчыны ведалі. Навошта замыкаць стайню, калі каня ўжо звялі? Лягчэй засцерагчы, чым вылечыць. Гэтая кніга напісана, каб пераканаць усіх у небяспецы, каб паказаць простыя факты і пераканаць разважлівых людзей, што толькі праз вызваленне жанчын, толькі праз узвышэнне жанчын можна калі-небудзь па-сапраўднаму змагацца з гэтай бядой. Мы, жанчыны, пакаленнямі спрабавалі выправіць частку гэтага зла; у нас былі нашы таварыствы ратавання; мы рабілі ўсялякія намаганні; мы бралі да сябе бедных няшчасных дзяцей, што з’явіліся на свет праз гэты няроўны маральны кодэкс для мужчын і жанчын, — і што ж? Справы толькі моцна пагоршыліся; мы драпалі па паверхні, замест таго каб выразаць корань зла. Усё гэта змянілася. Сёння ў маёй краіне жанчыны працуюць, ахвяруюць і пакутуюць, каб заваяваць палітычныя правы для свайго полу, каб мы маглі дамагчыся лепшых законаў і лепшага выканання законаў.
Я магла б і далей паказваць вам сёння, як у маёй краіне дробныя злачынствы супраць маёмасці, дробныя крадзяжы, дробныя пашкоджанні маёмасці караюцца строжэй, чым любыя злачынствы супраць фізічнай і маральнай недатыкальнасці людзей майго полу. Думаю, я сказала дастаткова, каб вы прынамсі зразумелі: гэтае паўстанне брытанскіх жанчын мае столькі ж апраўдання і столькі ж падстаў, колькі любое паўстанне мужчын, якія ў мінулым імкнуліся да палітычнай свабоды. Мы працуем не дзеля таго, каб атрымаць выбарчае права. Мы ідзём у турму не дзеля таго, каб атрымаць выбарчае права толькі для таго, каб сказаць: у нас ёсць выбарчае права. Мы праходзім праз усё гэта, каб атрымаць выбарчае права, каб з яго дапамогай дамагчыся лепшых умоў не толькі для сябе, але і для ўсяго грамадства.
Мужчыны зрабілі ў гэтым свеце выдатныя рэчы; яны дасягнулі вялікіх поспехаў у інжынерыі; яны выдатна наладзілі арганізацыйную працу. Але яны пацярпелі паражэнне, яны жаласна пацярпелі паражэнне, калі справа дайшла да чалавечых жыццяў. Яны самі прызнаюць сваю няўдачу, бо праблемы, што ставяць у тупік цывілізацыю, сёння абсалютна жахлівыя. Што ж, такое прызначэнне жанчын у жыцці: наша справа — клапаціцца пра чалавечыя істоты, і мы цвёрда вырашылі, што мусім без прамаруджвання прыйсці на выратаванне чалавечага роду. Чалавечы род трэба выратаваць, і выратаваць яго можна толькі праз вызваленне жанчын.
Што ж, дамы і спадары, я хачу сказаць, што вельмі ўдзячная вам за тое, што вы выслухалі мяне сёння; я рада, калі хоць крыху змагла растлумачыць вам сёе-тое пра англійскае становішча. Я хачу сказаць, што я тут не для таго, каб апраўдвацца. Мне нават не надта важна, ці сапраўды вы разумееце, бо калі ты ў руху, які змагаецца, у руху, у які цябе прымусіла ўступіць кожная клетачка твайго быцця, табе патрэбнае не адабрэнне іншых людзей; ты настолькі засяроджаны на сваёй мэце, што збіраешся яе дасягнуць, нават калі б увесь свет узброіўся супраць цябе. Так што я тут сёння не для таго, каб апраўдвацца ці заваяваць вашае адабрэнне. Людзі пыталіся: «Чаму місіс Панкхёрст едзе ў Амерыку? Ці не для таго яна прыехала ў Амерыку, каб падбухторыць амерыканскіх жанчын да ваяўнічасці?» Не, я прыехала ў Амерыку не для таго, каб падбухторваць амерыканскіх жанчын да ваяўнічасці. Я веру, што амерыканскія жанчыны, па меры таго як расце іх рашучасць, як яны ўсведамляюць неабходнасць выбарчага права для свайго полу, самі знойдуць найлепшы спосаб дасягнуць гэтай мэты. Кожная нацыя мусіць сама здабываць сабе выратаванне, і таму амерыканскія жанчыны знойдуць свой уласны шлях і ўмела скарыстаюцца ўласнымі метадамі.
Іншыя пыталіся: «Якое права мае місіс Панкхёрст прыязджаць у Амерыку і прасіць амерыканскіх долараў?» Што ж, думаю, у мяне ёсць тое права, якое ёсць ва ўсіх прыгнечаных, — прасіць практычнага спачування ў тых, хто свабодней за іх. Вашага права звярнуцца да Францыі і папрасіць дапамогі ніхто ніколі не ставіў пад сумнеў. Вы гэта зрабілі, і вы гэтую дапамогу атрымалі. Мужчыны ўсіх нацыянальнасцей прыязджалі ў Амерыку і не ад’язджалі з пустымі рукамі, бо амерыканскае спачуванне распасціралася на народы, што змагаюцца, па ўсім свеце.
У Англіі — калі б вы толькі маглі гэта зразумець — ідзе самая кранальная і самая мужная барацьба, бо людзі, на якіх вы прывыклі глядзець як на слабых і залежных, людзі, якія, як вы заўсёды думалі, шукаюць абароны ў іншых, выпрасталіся і змагаюцца за сябе самі. Жанчыны знайшлі новую павагу да сябе, новую энергію, новую сілу. І я думаю, што з усіх прыгнечаных, якія маглі б прасіць вашага спачування і падтрымкі, жанчыны, што вядуць гэтую барацьбу, нябачаную раней у гісторыі чалавецтва, вядуць гэтую барацьбу ў дваццатым стагоддзі за большую магчымасць развівацца, выказваць сябе і кіраваць сабой, — вельмі нават могуць заслужыць спачуванне і практычную дапамогу амерыканскага народа.
Не было ніводнай перамогі амерыканскіх жанчын, якой бы мы не радаваліся. Думаю, калі месяц за месяцам мы чыталі пра новыя штаты, якія дадаліся да спіса штатаў з поўным выбарчым правам для жанчын, мы — тыя, хто ведае, наколькі цяжкая гэтая барацьба, — радаваліся, мабыць, нават больш, чым самі амерыканкі.
Я чула, як на сходзе ў Лондане грымелі воплескі, калі паведамлялі навіну, што ў спіс дадаўся яшчэ адзін штат, — воплескі гучнейшыя і больш палымяныя, чым я калі-небудзь чула на амерыканскім сходзе з нагоды якой бы там ні было перамогі. Чыстая праўда, што тыя, хто вядзе цяжкую бітву, хто многім ахвяруе дзеля перамогі, цэняць перамогі і больш радуюцца, калі перамогі здабыты. Мы ўсім сэрцам радаваліся вашым перамогам. Мы адчуваем, што, магчыма, гэтыя перамогі даліся лягчэй дзякуючы цяжкім часам, якія перажывалі мы, бо ад нашага ваяўнічага руху ў самым эпіцэнтры буры руху за выбарчае права разыходзіліся хвалі, якія дапамаглі абудзіць жанчын ва ўсім свеце. Толькі так і можна растлумачыць гэтую дзіўную з’яву. Дзесяць гадоў таму руху за выбарчае права для жанчын амаль не было. Цяпер нават у Кітаі і Японіі, у Індыі, у Турцыі — паўсюль жанчыны ўздымаюцца і патрабуюць тых больш шырокіх магчымасцей, якія, як таго патрабуюць сучасныя ўмовы, павінны быць у жанчын. І мы, жанчыны, думаем, што мы ў гэтым дапамаглі. Што ж, калі мы хоць неяк дапамаглі, калі, як сёння сказалі са старшынскага месца, мы хоць неяк дапамаглі абудзіць суфражысцкі энтузіязм у Канектыкуце, — ці можаце вы моцна вінаваціць мяне, што я прыязджаю і расказваю вам пра адчайную барацьбу, якую мы вядзём, пра тое, як урад усімі магчымымі спосабамі спрабуе нас зламаць, нават уцягваючы нас у судовыя справы і спрабуючы запалохаць тых, хто нас падтрымлівае, пагражаючы пераследам нават людзям, якія дапамагаюць нам ахвяраваннямі? Ці дзіўна вам, што я прыязджаю ў Амерыку? Вы чыталі пра амерыканскія долары, якія давалі ірландскім парушальнікам закона?
Дык вось я тут. Я прыехала ў перапынку паміж знаходжаннямі ў турме: я прыехала пасля таго, як мяне чатыры разы саджалі паводле «Закона пра ката і мыш», і, напэўна, вярнуся, каб мяне зноў арыштавалі, як толькі я ступлю на брытанскую зямлю. Я прыехала прасіць вас дапамагчы выйграць гэтую барацьбу. Калі мы яе выйграем, гэтую самую цяжкую з усіх барацьбаў, то, вядома ж, у будучыні жанчынам ва ўсім свеце будзе лягчэй выйграць сваю барацьбу, калі прыйдзе іх час. Таму я не прашу прабачэння за тое, што прыехала, і не прашу прабачэння, місіс Хепбёрн, за тое, што пытаю ў гэтай аўдыторыі, ці не захоча хто-небудзь дапамагчы мне павезці з Амерыкі крыху грошай і дадаць іх да тых грошай, якія, я ведаю, нашы жанчыны збіраюць дома коштам адчайных асабістых ахвяр, — каб, калі мы пачнём кампанію наступнага года, перад усеагульнымі выбарамі, якія, хутчэй за ўсё, нас чакаюць у наступным годзе, грашовыя клопаты не былі для нас такімі цяжкімі, якімі былі б, калі б я не знайшла дастаткова сіл і здароўя, каб прыехаць і правесці гэтае даволі цяжкае турнэ па Злучаных Штатах Амерыкі.
Emmeline Pankhurst, «Freedom or Death», прамова ў Хартфардзе (Канектыкут), 13 лістапада 1913 г. Пераклад з англійскай паводле тэксту ў англамоўнай Вікікрыніцы. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
