Дэкларацыя 1789 года абвясціла правы «чалавека і грамадзяніна». Алімпія дэ Гуж перапісала яе для жанчын — з той самай урачыстай мовай і тымі самымі сямнаццаццю артыкуламі — і дадала заклік, які і сёння гучыць як маніфест.
Маці, дочкі, сёстры, прадстаўніцы нацыі, патрабуюць, каб іх было ўстаноўлена ў якасці Нацыянальнага сходу. Улічваючы, што няведанне, забыццё або пагарда да правоў жанчыны з’яўляюцца адзінымі прычынамі грамадскіх няшчасцяў і сапсаванасці ўрадаў, яны вырашылі выкласці ва ўрачыстай дэкларацыі натуральныя, неадчужальныя і святыя правы жанчыны, каб гэтая дэкларацыя, пастаянна прысутная перад усімі членамі грамадскага цела, няспынна нагадвала ім іх правы і абавязкі; каб дзеянні ўлады жанчын і дзеянні ўлады мужчын, якія можна ў любы момант параўнаць з мэтай кожнай палітычнай установы, больш паважаліся; каб патрабаванні грамадзянак, абгрунтаваныя адныне на простых і бясспрэчных прынцыпах, заўсёды служылі захаванню канстытуцыі, добрых нораваў і агульнаму шчасцю.
Адпаведна з гэтым пол, які пераўзыходзіць прыгажосцю, як і мужнасцю, у мацярынскіх пакутах, прызнае і абвяшчае ў прысутнасці і пад заступніцтвам Найвышэйшай Істоты наступныя правы жанчыны і грамадзянкі.
Артыкул 1. Жанчына нараджаецца свабоднай і застаецца роўнай мужчыну ў правах. Грамадскія адрозненні могуць грунтавацца толькі на агульнай карысці.
Артыкул 2. Мэта кожнага палітычнага саюза — захаванне натуральных і неад’емных правоў жанчыны і мужчыны: гэтыя правы — свабода, уласнасць, бяспека і перадусім супраціў прыгнёту.
Артыкул 3. Аснова ўсякага суверэнітэту па сутнасці знаходзіцца ў нацыі, якая ёсць не што іншае, як аб’яднанне жанчыны і мужчыны: ніякі орган, ніякая асоба не можа ажыццяўляць уладу, якая выразна з яе не паходзіць.
Артыкул 4. Свабода і справядлівасць палягаюць у тым, каб аддаваць усё, што належыць іншаму; такім чынам, ажыццяўленне натуральных правоў жанчыны не мае іншых межаў, акрамя вечнай тыраніі, якую супрацьпастаўляе ёй мужчына; гэтыя межы павінны быць пераўтвораны законамі прыроды і розуму.
Артыкул 5. Законы прыроды і розуму забараняюць усе дзеянні, шкодныя для грамадства: нічому, што не забаронена гэтымі мудрымі і боскімі законамі, нельга перашкаджаць, і нікога нельга прымусіць рабіць тое, чаго яны не загадваюць.
Артыкул 6. Закон павінен быць выяўленнем агульнай волі; усе грамадзянкі і грамадзяне павінны асабіста або праз сваіх прадстаўнікоў удзельнічаць у яго стварэнні; ён павінен быць аднолькавым для ўсіх: усе грамадзянкі і ўсе грамадзяне, будучы роўнымі перад ім, павінны мець роўны доступ да ўсіх ганаровых званняў, пасад і публічных службаў адпаведна са сваімі здольнасцямі і без іншых адрозненняў, акрамя адрозненняў у іх цнотах і талентах.
Артыкул 7. Ніводная жанчына не з’яўляецца выключэннем; яе абвінавачваюць, арыштоўваюць і трымаюць пад вартай у выпадках, вызначаных законам. Жанчыны, як і мужчыны, падпарадкоўваюцца гэтаму суроваму закону.
Артыкул 8. Закон павінен устанаўліваць толькі пакаранні, строга і відавочна неабходныя, і нікога нельга пакараць інакш, як на падставе закона, устаноўленага і абнародаванага да ўчынення злачынства і законна ўжытага да жанчын.
Артыкул 9. Калі жанчына прызнана вінаватай, закон ужывае да яе ўсю сваю суровасць.
Артыкул 10. Нікога нельга праследаваць за яго погляды, нават асноватворныя; жанчына мае права ўзыходзіць на эшафот; яна павінна мець роўным чынам і права ўзыходзіць на трыбуну, калі толькі яе выказванні не парушаюць грамадскага парадку, устаноўленага законам.
Артыкул 11. Свабоднае выказванне думак і поглядаў — адно з найкаштоўнейшых правоў жанчыны, бо гэтая свабода забяспечвае законнае прызнанне дзяцей іх бацькамі. Таму кожная грамадзянка можа свабодна сказаць: «Я маці дзіцяці, якое належыць вам», — і ніякая варварская прадузятасць не прымусіць яе хаваць праўду; яна толькі адказвае за злоўжыванне гэтай свабодай у выпадках, вызначаных законам.
Артыкул 12. Гарантыя правоў жанчыны і грамадзянкі патрабуе вялікай карысці; гэтая гарантыя павінна быць устаноўлена на карысць усіх, а не дзеля асабістай выгады тых, каму яна даручана.
Артыкул 13. На ўтрыманне грамадскай сілы і на выдаткі адміністрацыі ўнёскі жанчыны і мужчыны роўныя; яна мае долю ва ўсіх павіннасцях, ва ўсіх цяжкіх працах; значыць, яна павінна мець такую самую долю і ў размеркаванні месцаў, пасад, абавязкаў, ганаровых званняў і промыслаў.
Артыкул 14. Грамадзянкі і грамадзяне маюць права самі або праз сваіх прадстаўнікоў устанаўліваць неабходнасць грамадскага ўнёску. Грамадзянкі могуць пагадзіцца з ім толькі пры ўмове прызнання роўнага падзелу не толькі ў маёмасці, але і ў дзяржаўным кіраванні, а таксама права вызначаць памер, базу, спосаб спагнання і тэрмін дзеяння падатку.
Артыкул 15. Сукупнасць жанчын, аб’яднаная дзеля ўнёскаў з сукупнасцю мужчын, мае права патрабаваць ад кожнай службовай асобы справаздачы аб яе кіраванні.
Артыкул 16. Кожнае грамадства, у якім не забяспечана гарантыя правоў і не ўстаноўлены падзел улад, не мае канстытуцыі; канстытуцыя несапраўдная, калі большасць асоб, якія складаюць нацыю, не ўдзельнічала ў яе складанні.
Артыкул 17. Уласнасць належыць усім полам, разам ці паасобку; для кожнага яна — непарушнае і святое права; нікога нельга пазбавіць яе як сапраўднай спадчыны прыроды, акрамя выпадкаў, калі гэтага відавочна патрабуе грамадская неабходнасць, законна ўстаноўленая, і пры ўмове справядлівай і папярэдняй кампенсацыі.
Постамбула
Жанчына, абудзіся; набат розуму чуваць ва ўсім сусвеце; спазнай свае правы. Магутнае царства прыроды ўжо не акружана прадузятасцямі, фанатызмам, забабонамі і хлуснёй. Паходня праўды разагнала ўсе хмары глупства і ўзурпацыі. Мужчына-раб памножыў свае сілы, яму спатрэбілася звярнуцца да тваіх, каб разбіць свае кайданы. Стаўшы свабодным, ён стаў несправядлівым да сваёй спадарожніцы. О жанчыны! Жанчыны, калі вы перастанеце быць сляпымі? Якія выгоды вы атрымалі ад рэвалюцыі? Больш выразную пагарду, больш відавочную зняважлівасць. У стагоддзі сапсаванасці вы панавалі толькі над слабасцю мужчын. Ваша ўлада разбурана; што ж вам застаецца? Пераконанасць у несправядлівасцях мужчыны. Патрабаванне вашай спадчыны, заснаванае на мудрых пастановах прыроды; чаго вам баяцца ў такой цудоўнай справе? Дасціпнага слова Заканадаўцы з вяселля ў Кане? Ці баіцеся вы, што нашы французскія заканадаўцы, выпраўляльнікі гэтай маралі, якая доўга трымалася на галінах палітыкі, але ўжо не на часе, паўтораць вам: «Жанчыны, што агульнага паміж вамі і намі?» «Усё», — маглі б вы адказаць. Калі б яны ўпарта, у сваёй слабасці, ставілі гэтую непаслядоўнасць у супярэчнасць са сваімі прынцыпамі, мужна супрацьпастаўце сілу розуму марным прэтэнзіям на вышэйшасць; аб’яднайцеся пад сцягамі філасофіі; праявіце ўсю энергію свайго характару, і вы хутка ўбачыце, што гэтыя пыхлівыя — не раболепныя паклоннікі, якія поўзаюць ля вашых ног, а людзі, якія з гонарам дзеляць з вамі скарбы Найвышэйшай Істоты. Якія б перашкоды перад вамі ні ставілі, у вашай уладзе іх пераадолець; варта вам толькі захацець. Пяройдзем цяпер да жахлівай карціны таго, чым вы былі ў грамадстве; і паколькі зараз ідзе гаворка пра нацыянальнае выхаванне, паглядзім, ці будуць нашы мудрыя заканадаўцы разважліва думаць пра выхаванне жанчын.
Жанчыны зрабілі больш зла, чым дабра. Прымус і прытворства былі іх доляй. Тое, што адабрала ў іх сіла, вярнула ім хітрасць; яны звярталіся да ўсіх рэсурсаў сваіх чараў, і нават самы беззаганны не мог ім супрацьстаяць. Яд, сталь — усё ім падпарадкоўвалася; яны загадвалі злачынству, як і цноце. Асабліва французскі ўрад на працягу стагоддзяў залежаў ад начнога кіравання жанчын; кабінет не меў ніякіх таямніц ад іх нясціпласці; пасольства, камандаванне, міністэрства, старшынства, пантыфікат, кардынальства — словам, усё, што характарызуе глупства мужчын, свецкае і святое, усё было падпарадкавана прагнасці і славалюбству гэтага полу, некалі вартага пагарды і шанаванага, а пасля рэвалюцыі — вартага пашаны і пагарджанага.
Колькі заўваг мушу я зрабіць з нагоды гэтай свайго роду антытэзы! У мяне ёсць толькі момант, каб іх зрабіць, але гэты момант прыкуе ўвагу самых далёкіх нашчадкаў. Пры старым рэжыме ўсё было заганным, усё было вінаватым; але ці нельга было заўважыць паляпшэння рэчаў у самой сутнасці заганаў? Жанчыне трэба было толькі быць прыгожай або мілай; калі яна мела гэтыя дзве перавагі, яна бачыла сто багаццяў ля сваіх ног. Калі яна імі не карысталася, у яе быў дзіўны характар або незвычайная філасофія, якая схіляла яе да пагарды да багацця; тады на яе глядзелі ўжо толькі як на наравістую асобу; самая непрыстойная здабывала сабе павагу золатам; гандаль жанчынамі быў свайго роду промыслам, прынятым у вышэйшым саслоўі, які адныне ўжо не будзе мець уплыву. Калі б ён яшчэ меў уплыў, рэвалюцыя была б страчана, і ў новых адносінах мы заставаліся б сапсаванымі; аднак ці можа розум утаіць ад сябе, што ўсякі іншы шлях да багацця зачынены для жанчыны, якую мужчына купляе, як раба на ўзбярэжжах Афрыкі? Розніца вялікая — гэта вядома. Рабыня загадвае гаспадару; але калі гаспадар дае ёй свабоду без узнагароды і ў тым узросце, калі рабыня страціла ўсе свае чары, што станецца з гэтай няшчаснай? Яна — цацка пагарды; нават дзверы дабрачыннасці для яе зачыненыя; яна бедная і старая, кажуць; чаму ж яна не здолела нажыць сабе багацце? Іншыя, яшчэ больш кранальныя прыклады паўстаюць перад розумам. Маладая асоба без досведу, спакушаная мужчынам, якога яна кахае, пакіне сваіх бацькоў, каб пайсці за ім; няўдзячны кіне яе праз некалькі гадоў, і чым больш яна састарэе з ім, тым больш бесчалавечным будзе яго непастаянства; калі ў яе ёсць дзеці, ён кіне і іх. Калі ён багаты, ён палічыць сябе вызваленым ад абавязку дзяліць сваё багацце са сваімі высакароднымі ахвярамі. Калі нейкае абавязацельства звязвае яго з яго абавязкамі, ён парушыць яго сілу, спадзеючыся ва ўсім на законы. Калі ён жанаты, усякае іншае абавязацельства траціць свае правы. Якія ж законы застаецца яшчэ прыняць, каб выкараніць заганы аж да самага кораня? Закон пра падзел маёмасці паміж мужчынамі і жанчынамі і пра дзяржаўнае кіраванне. Лёгка зразумець, што тая, якая нарадзілася ў багатай сям’і, шмат выйграе ад роўнасці ў падзеле. Але тая, якая нарадзілася ў беднай сям’і, з заслугамі і цнотамі, — якая яе доля? Беднасць і ганьба. Калі яна не вызначаецца якраз у музыцы ці ў жывапісе, яе нельга дапусціць ні да якой грамадскай пасады, нават калі б яна мела для гэтага ўсе здольнасці. Я хачу даць толькі агульнае ўяўленне пра рэчы; я паглыблюся ў іх у новым выданні сваіх палітычных твораў, якое мяркую ў бліжэйшыя дні прапанаваць публіцы, з заўвагамі.
Вяртаюся да свайго тэксту адносна нораваў. Шлюб — магіла даверу і кахання. Замужняя жанчына можа беспакарана даваць мужу байструкоў і багацце, якое ім не належыць. Тая, якая не замужам, мае толькі слабае права: старыя і бесчалавечныя законы адмаўлялі ёй у гэтым праве на імя і на маёмасць бацькі для яе дзяцей, а новых законаў па гэтым пытанні не прынялі. Калі спроба надаць майму полу пачэснае і справядлівае становішча лічыцца ў гэты момант парадоксам з майго боку і спробай дасягнуць немагчымага, я пакідаю мужчынам будучыні славу разгледзець гэтае пытанне; але тым часам яго можна падрыхтаваць праз нацыянальнае выхаванне, праз аднаўленне нораваў і праз шлюбныя дамовы.
Заўвагі аўтаркі
Ад Парыжа да Перу, ад Японіі да Рыма / Найдурнейшая жывёла, на мой погляд, — мужчына.
Пан дэ Бэрні — справа рук мадам дэ Пампадур.
Брашура «Les Droits de la femme. À la reine» выйшла ў Парыжы ў верасні 1791 года. Перакладзены дэкларацыя і постамбула; «Форма грамадскай дамовы мужчыны і жанчыны», якая ідзе далей, не перакладалася. Пераклад з французскай паводле тэксту ў Wikisource. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
