«НЬЮ-ЁРК ТРЫБ’ЮН» ДЛЯ ЕЎРОПЫ. 29 кастрычніка 1850 г.
Большасць нашых чытачоў, верагодна, упершыню даведаецца з гэтых старонак, што ў Злучаных Штатах, і прытым у найбольш цывілізаванай і асвечанай іх частцы, узнікла арганізаваная агітацыя па новым пытанні — новым не для мысляроў і не для кожнага, хто прынцыпы свабоднага і народнага кіравання не толькі прызнае, але і адчувае, а новым і нават нечуваным як тэма грамадскіх сходаў і практычнага палітычнага дзеяння. Гэтае пытанне — прадастаўленне жанчынам выбарчых правоў; іх дапушчэнне, і паводле закону, і на справе, да роўнасці з грамадзянамі мужчынскага полу ва ўсіх правах — палітычных, грамадзянскіх і сацыяльных.
Здзіўленне, з якім многія сустрэнуць гэтую вестку, яшчэ ўзрасце, калі дадаць, што распачатая агітацыя — гэта не заступніцтва пісьменнікаў і прамоўцаў-мужчын за жанчын, тады як тыя, каму яна нібыта павінна пайсці на карысць, застаюцца абыякавымі або адкрыта варожымі; гэта палітычны рух, практычны паводле сваіх мэт, які вядзецца ў форме, што сведчыць пра намер не адступацца. І гэта рух не толькі за жанчын, але і саміх жанчын. Першым яго публічным праявам, як відаць, стала канвенцыя жанчын, што адбылася ў штаце Агаё вясной 1850 года. Справаздачы пра гэты сход мы не бачылі. 23 і 24 кастрычніка мінулага года ў Вустэры, у Масачусетсе, прайшоў шэраг публічных сходаў пад назвай «Канвенцыя за правы жанчын»; старшынёй яе была жанчына, і амаль усе галоўныя прамоўцы былі жанчыны, — праўда, іх шматлікім гуртам падтрымалі мужчыны, сярод якіх былі некаторыя з найвыбітнейшых лідараў роднаснай справы — вызвалення неграў. Каб весці распачатую справу да наступнага штогадовага сходу, былі прызначаны агульны і чатыры спецыяльныя камітэты.
Паводле справаздачы ў «Нью-Ёрк Трыб’юн», на сходах увесь час прысутнічала больш за тысячу чалавек, і «калі б удалося знайсці большае памяшканне, прыйшлі б яшчэ многія тысячы». Памяшканне, як паведамлялася, было «з самага пачатку перапоўнена ўважлівымі і зацікаўленымі слухачамі». Што да якасці прамоў, то ход канвенцыі вытрымлівае параўнанне на сваю карысць з любым вядомым нам народным рухам — ці то ў нашай краіне, ці то ў Амерыцы. Вельмі рэдка ў красамоўстве публічных сходаў доля пустаслоўя і дэкламацыі бывае такой малой, а доля спакойнага здаровага сэнсу і розуму — такой значнай. Вынік канвенцыі быў ва ўсіх сэнсах абнадзейлівы для тых, хто яе склікаў; і ёй, мабыць, наканавана пакласці пачатак аднаму з найважнейшых рухаў да палітычных і сацыяльных рэформаў, якія з’яўляюцца найлепшай адметнасцю нашага часу.
Што ініцыятары гэтай новай агітацыі абапіраюцца на прынцыпы і не баяцца абвяшчаць іх у самым шырокім аб’ёме, без прыстасавальніцтва і кампрамісаў, будзе відаць з рэзалюцыі, прынятай канвенцыяй, частку якой мы прыводзім:
Пастаноўлена: кожная чалавечая істота, якая дасягнула паўналецця і пэўны час жыве на зямлі краіны і ад якой патрабуецца падпарадкоўвацца закону, мае права голасу пры яго прыняцці; кожная такая асоба, чыя маёмасць або праца абкладаецца падаткамі на ўтрыманне ўрада, мае права на непасрэдны ўдзел у такім кіраванні. Таму
Пастаноўлена: жанчынам належыць выбарчае права і права лічыцца годнымі займаць выбарныя пасады, — і кожная партыя, якая прэтэндуе на тое, каб прадстаўляць гуманнасць, цывілізацыю і прагрэс нашага веку, абавязана напісаць на сваіх сцягах: роўнасць перад законам без розніцы полу і колеру скуры.
Пастаноўлена: грамадзянскія і палітычныя правы не ведаюць полу, і таму слова «мужчынскі» павінна быць выкраслена з канстытуцыі кожнага штата.
Пастаноўлена: паколькі перспектыва пачэснага і карыснага занятку ў далейшым жыцці — найлепшы стымул карыстацца магчымасцямі адукацыі і паколькі найлепшая адукацыя — тая, якую мы даём сабе самі ў змаганні, працы і дысцыпліне жыцця, то немагчыма, каб жанчыны ў поўнай меры скарысталі ўжо дадзенае ім навучанне або каб іх кар’ера аддавала належнае іх здольнасцям, пакуль перад імі не будуць адчынены шляхі да розных грамадзянскіх і прафесійных заняткаў.
Пастаноўлена: кожная спроба даць жанчынам адукацыю, не прызнаўшы за імі іх правоў і не абудзіўшы іх сумлення цяжарам адказнасці, марная і ёсць пустой тратай працы.
Пастаноўлена: маёмасныя законы ў тым, што датычыць сужэнцаў, патрабуюць грунтоўнага перагляду, каб усе правы паміж імі былі роўныя; каб жонка пры жыцці мела роўны кантроль над маёмасцю, набытай іх працай і ахвярамі, і была спадчынніцай свайго мужа роўна ў той самай меры, у якой ён — яе спадчыннік, і мела права пры сваёй смерці распарадзіцца паводле завяшчання такой самай доляй супольнай маёмасці, як і ён.
Ніжэй — кароткі пералік галоўных патрабаванняў:
Адукацыя ў пачатковых і сярэдніх школах, універсітэтах, медыцынскіх, юрыдычных і багаслоўскіх навучальных установах.
Партнёрства ў працы і прыбытках, рызыках і ўзнагародах вытворчай дзейнасці.
Роўная доля ў стварэнні і выкананні законаў — муніцыпальных, штатавых і агульнанацыянальных — праз заканадаўчыя сходы, суды і выканаўчыя ўстановы.
Цяжка было б укласці столькі праўдзівага, справядлівага і разумнага сэнсу ў стыль, так мала разлічаны на тое, каб гэты сэнс прыхільна ўспрынялі, як стыль некаторых з гэтых рэзалюцый. Але якія б пярэчанні ні выклікалі некаторыя выразы, супраць саміх патрабаванняў, на наш погляд, пярэчыць нельга. Як пытанне справядлівасці справа падаецца нам занадта яснай, каб пра яе спрачацца. Як пытанне мэтазгоднасці — чым грунтоўней яе даследаваць, тым мацнейшай яна будзе выглядаць.
Што жанчыны з пункту гледжання асабістага права маюць такія ж падставы, як і мужчыны, дамагацца выбарчага права або месца на лаве прысяжных, наўрад ці хто-небудзь здолее адмаўляць. Ва ўсякім разе, гэтага не могуць адмаўляць Злучаныя Штаты Амерыкі як народ і як супольнасць. Іх дэмакратычныя інстытуты адкрыта грунтуюцца на неад’емным праве кожнага на голас у кіраванні. Іх Дэкларацыя незалежнасці, складзеная людзьмі, якія і дагэтуль застаюцца для іх вялікімі аўтарытэтамі ў канстытуцыйных пытаннях, — дакумент, які з самага пачатку быў і цяпер застаецца прызнаным падмуркам іх дзяржаўнага ладу, — пачынаецца з такога выразнага сцверджання:
«Мы лічым відавочнымі наступныя ісціны: што ўсе людзі створаны роўнымі; што Стварыцель надзяліў іх пэўнымі неад’емнымі правамі; што сярод іх — жыццё, свабода і імкненне да шчасця; што дзеля забеспячэння гэтых правоў людзі ўстанаўліваюць урады, якія атрымліваюць свае справядлівыя паўнамоцтвы са згоды тых, кім кіруюць».
Мы не мяркуем, што хоць адзін амерыканскі дэмакрат стане ўхіляцца ад сілы гэтых слоў з дапамогай несумленнай або невуцкай выкрутасы, быццам «men» — «людзі» (па-англійску гэтае слова азначае і «мужчыны») — у гэтым памятным дакуменце абазначае не чалавечыя істоты, а толькі адзін пол; быццам «жыццё, свабода і імкненне да шчасця» — «неад’емныя правы» толькі адной паловы чалавечага роду; і быццам пад «тымі, кім кіруюць», чыя згода абвешчана адзінай крыніцай справядлівай улады, разумеецца толькі тая палова чалавецтва, якая ў дачыненні да другой дагэтуль брала на сябе ролю тых, хто кіруе. Супярэчнасць паміж прынцыпам і практыкай нельга зняць ніякімі тлумачэннямі. Падобнае адступленне ад асноўных палажэнняў свайго палітычнага веравызнання амерыканцы дапусцілі і ў абуральным выпадку з неграмі; і ганебнасць гэтага яны цяпер вучацца ўсведамляць. Пасля змагання, якое многімі сваімі эпізодамі заслугоўвае назвы гераічнага, абаліцыяністы цяпер настолькі моцныя колькасцю і ўплывам, што трымаюць у сваіх руках раўнавагу паміж партыямі ў Злучаных Штатах. Было цалкам дарэчы, што людзі, чые імёны назаўсёды будуць звязаны з выкараненнем арыстакратыі колеру скуры з дэмакратычнай глебы Амерыкі, апынуліся сярод ініцыятараў — для Амерыкі і для ўсяго астатняга свету — першага калектыўнага пратэсту супраць арыстакратыі полу; адрознення такога ж выпадковага, як колер скуры, і гэтак жа недарэчнага ва ўсіх пытаннях кіравання.
Патрабаванне жанчынамі грамадзянскай і палітычнай роўнасці непераадольна звяртаецца не толькі да амерыканскай дэмакратыі, але і да тых радыкалаў і чартыстаў на Брытанскіх астравах і дэмакратаў на кантыненце, якія дамагаюцца так званага ўсеагульнага выбарчага права як неад’емнага права, у якім ім несправядліва і прыгнятальна адмаўляюць. Бо з якой праўдай ці з якой разумнасцю можна было б называць выбарчае права ўсеагульным, пакуль палова чалавечага роду застаецца ад яго адлучанай? Абвяшчаць, што голас у кіраванні — права ўсіх, а патрабаваць яго толькі для часткі — а менавіта для той, да якой належыць сам патрабавальнік, — значыць адмовіцца нават ад відамусі прынцыповасці. Чартыст, які адмаўляе жанчынам у выбарчым праве, — чартыст толькі таму, што ён не лорд; ён з тых ураўняльнікаў, што хочуць ураўноўваць толькі ўніз — да самога сябе.
Нават тыя, хто не лічыць голас у кіраванні справай асабістага права і не вызнае прынцыпаў, якія патрабуюць пашырыць яго на ўсіх, звычайна маюць традыцыйныя максімы палітычнай справядлівасці, з якімі немагчыма пагадзіць выключэнне ўсіх жанчын з агульных правоў грамадзянства. Аксіёма англійскай свабоды абвяшчае, што падаткаабкладанне і прадстаўніцтва павінны мець аднолькавы абсяг. Нават пры законах, якія аддаюць маёмасць жонкі мужу, ёсць шмат незамужніх жанчын, якія плацяць падаткі. Адна з асноўных дактрын брытанскай канстытуцыі — што кожнага павінны судзіць роўныя яму; аднак жанчын, калі іх судзяць, судзяць суддзі-мужчыны і прысяжныя-мужчыны. Іншаземцам закон дае прывілей патрабаваць, каб палову прысяжных складалі іх суайчыннікі; жанчынам — не. Пакінуўшы ўбаку прыватныя максімы, якія выражаюць хутчэй мясцовыя і нацыянальныя, чым універсальныя ўяўленні, — прызнаны загад справядлівасці ў тым, каб не рабіць прыніжальных адрозненняў без неабходнасці. Ва ўсім прэзумпцыя павінна быць на баку роўнасці. Трэба прывесці падставу, чаму нешта павінна быць дазволена аднаму чалавеку і забаронена другому. Але калі тое, што забаронена, ахоплівае амаль усё, што найбольш цэняць тыя, каму гэта дазволена, і пазбаўленне чаго яны адчулі б як найцяжэйшую абразу; калі не толькі палітычная свабода, але і асабістая свабода дзеяння — прэрагатыва адной касты; калі нават у працоўнай дзейнасці амаль усе заняткі, якія патрабуюць вышэйшых здольнасцей у важнай галіне, якія вядуць да славы, багацця ці хаця б да грашовай незалежнасці, абгароджаныя як выключнае ўладанне пануючай часткі, а для залежнага класа адчынены амаль толькі тыя дзверы, міма якіх з пагардай праходзяць усе, хто можа ўвайсці куды-небудзь яшчэ, — тады ўбогія меркаванні карысці, якія вылучаюцца ў апраўданне такога груба аднабаковага парадку, нават калі б яны былі сапраўднымі, не змаглі б зрабіць яго чым-небудзь іншым, як яскравай несправядлівасцю. Між тым мы цвёрда перакананыя, што падзел чалавецтва на дзве касты, адна з якіх народжана панаваць над другой, не толькі не мэтазгодны, але і ў гэтым выпадку, як і ва ўсіх іншых, з’яўляецца безумоўным злом; крыніцай сапсавання і дэмаралізацыі як для прывілеяванага класа, так і для тых, чыім коштам ён карыстаецца сваімі прывілеямі; што ён не прыносіць ніводнага з тых даброт, якія звычайна яму прыпісваюць, і, пакуль існуе, застаецца амаль непераадольнай перашкодай для любога сапраўды жыццёвага паляпшэння як характару, так і сацыяльнага становішча чалавечага роду.
Менавіта гэтыя палажэнні мы і маем намер цяпер абараніць. Але перш чым да іх перайсці, мы паспрабуем развеяць папярэднія пярэчанні, якія ў галовах людзей, для каго гэтая тэма новая, звычайна перашкаджаюць яе сапраўднаму і сумленнаму разгляду. Галоўная з гэтых перашкод — і самая грозная — звычай. Жанчыны ніколі не мелі роўных правоў з мужчынамі. Дамаганне на іх карысць агульных правоў чалавецтва лічыцца загадзя выключаным усеагульнай практыкай. Гэты наймацнейшы з забабонаў — забабон супраць новага і невядомага — у такую эпоху пераменаў, як цяперашняя, праўда, страціў шмат сваёй сілы; калі б не страціў, было б мала надзеі яго адолець. На трох чвэрцях населенага свету нават сёння адказ «так было заўсёды» спыняе ўсякую дыскусію. Але сучасныя еўрапейцы і іх амерыканскія родзічы ганарацца тым, што ведаюць і робяць многае, чаго не ведалі і не рабілі іх продкі; і, мабыць, самая бясспрэчная перавага цяперашняга часу над мінулымі ў тым, што звычка ўжо не такі тыран над меркаваннямі і спосабамі дзеяння, якім была раней, і што пакланенне звычаю — ідалапаклонства, якое прыходзіць у заняпад. Незвычайная думка на тэму, што закранае найважнейшыя інтарэсы жыцця, усё яшчэ палохае, калі яе выказваюць упершыню; але калі толькі трымаць яе перад розумам, пакуль не міне ўражанне дзіўнасці, яна дабіваецца, каб яе выслухалі і разгледзелі гэтак жа рацыянальна, як розум слухача звык разглядаць любую іншую тэму.
У дадзеным выпадку забабон звычаю, несумненна, на баку несправядлівасці. Праўда, вялікія мысляры розных часоў, ад Платона да Кандарсэ, а таксама некаторыя з найвыбітнейшых імёнаў нашай эпохі, рашуча выступалі ў абарону роўнасці жанчын. Былі і добраахвотныя суполкі, рэлігійныя або свецкія, найбольш вядомая з якіх — Таварыства сяброў, што гэты прынцып прызнавалі. Але не было ніводнай палітычнай супольнасці або нацыі, дзе жанчыны паводле закону і звычаю не знаходзіліся б у стане палітычнай і грамадзянскай непаўнапраўнасці. У старажытным свеце той самы факт, з такой самай слушнасцю, прыводзіўся на карысць рабства. Яго можна было прыводзіць на карысць змякчанай формы рабства — прыгону — на працягу ўсяго Сярэднявечча. Яго вылучалі супраць свабоды гаспадарчай дзейнасці, свабоды сумлення, свабоды друку; ніводную з гэтых свабод не лічылі сумяшчальнай з добраўпарадкаванай дзяржавай, пакуль яны не даказалі сваёй магчымасці, рэальна існуючы як факты. Тое, што пэўны інстытут або практыка звычайныя, не дае падставы меркаваць, што яны добрыя, калі іх існаванню можна знайсці іншую дастатковую прычыну. Няцяжка зразумець, чаму падпарадкаванне жанчын стала звычаем. Ніякага іншага тлумачэння, апроч фізічнай сілы, не трэба.
Тое, што фізічна слабейшых зрабілі юрыдычна ніжэйшымі, цалкам адпавядае таму, як кіраваўся свет. Да зусім нядаўняга часу панаванне фізічнай сілы было агульным законам чалавечых спраў. На працягу ўсёй гісторыі нацыі, расы, класы, якія аказваліся найдужэйшымі — ці то мускуламі, ці то багаццем, ці то вайсковай дысцыплінай, — заваёўвалі астатніх і трымалі іх у падпарадкаванні. Калі нават у найбольш развітых народаў закон мяча нарэшце асуджаецца як нягодны, то толькі пачынаючы з абылганага васямнаццатага стагоддзя. Заваёўніцкія войны спыніліся толькі тады, як пачаліся дэмакратычныя рэвалюцыі. Свет яшчэ вельмі малады і толькі-толькі пачаў скідаць з сябе несправядлівасць. Ён толькі цяпер пазбаўляецца рабства неграў. Ён толькі цяпер пазбаўляецца манархічнага дэспатызму. Ён толькі цяпер пазбаўляецца спадчыннай феадальнай знаці. Ён толькі цяпер пазбаўляецца абмежаванняў у правах з прычыны веравызнання. Ён толькі пачынае лічыць грамадзянамі каго-небудзь, акрамя багатых і прывілеяванай часткі сярэдняга класа. Ці можна здзіўляцца, што для жанчын ён яшчэ не зрабіў гэтулькі ж? Так, як грамадства было ўладкавана аж да апошніх некалькіх пакаленняў, няроўнасць была самым яго падмуркам; аб’яднанняў, заснаваных на роўных правах, амаль не існавала; быць роўнымі значыла быць ворагамі; два чалавекі наўрад ці маглі ў чым-небудзь супрацоўнічаць або знаходзіцца ў якіх-небудзь прыязных адносінах без таго, каб закон не ўстанавіў, што адзін з іх стаіць вышэй за другога. Чалавецтва вырасла з гэтага стану, і цяпер усё імкнецца замяніць панаванне наймацнейшага справядлівай роўнасцю як агульным прынцыпам чалавечых адносін. Але адносіны паміж мужчынамі і жанчынамі — з усіх адносін самыя блізкія і інтымныя і звязаныя з найбольшай колькасцю моцных пачуццяў — непазбежна мусілі апошнімі скінуць старое правіла і прыняць новае: бо чым мацнейшае пачуццё, тым больш упарта яно чапляецца за формы і абставіны, з якімі звязалася хоць бы і выпадкова.
Калі забабон, які хоць неяк трымаецца на пачуццях, апыняецца перад непрыемнай неабходнасцю прыводзіць доказы, ён лічыць, што зрабіў дастаткова, калі яшчэ раз сцвердзіў тое самае, што аспрэчваецца, у выразах, якія апелююць да ранейшага пачуцця. Так, многія лічаць, што дастаткова апраўдалі абмежаванне сферы дзейнасці жанчын, калі сказалі, што заняткі, ад якіх жанчыны адлучаныя, нежаноцкія і што належная сфера жанчын — не палітыка і не публічнасць, а прыватнае і хатняе жыццё.
Мы не прызнаём ні за якой часткай чалавечага роду права вырашаць за іншую яго частку, як і ні за якім індывідам — за іншага індывіда, што з’яўляецца, а што не з’яўляецца іх «належнай сферай». Належная сфера для ўсіх людзей — найшырэйшая і найвышэйшая, якой яны здольныя дасягнуць. Якая яна, немагчыма ўстанавіць без поўнай свабоды выбару. Таму прамоўцы на канвенцыі ў Амерыцы зрабілі мудра і правільна, калі адмовіліся разглядаць пытанне пра асаблівыя здольнасці жанчын або мужчын ці пра межы, у якіх той ці іншы занятак можна лічыць больш прыдатным для адных ці для другіх. Яны справядліва сцвярджаюць, што на гэтыя пытанні можна задавальняюча адказаць толькі пры поўнай свабодзе. Няхай кожны занятак будзе адкрыты для ўсіх, без перавагі каму-небудзь і без перашкод каму-небудзь, — і заняткі пяройдуць у рукі тых мужчын або жанчын, якія на вопыце аказваюцца найбольш здольнымі годна імі займацца. Не трэба баяцца, што жанчыны адбяруць у мужчын які-небудзь занятак, які мужчыны выконваюць лепш за іх. Кожны — і мужчына, і жанчына — дакажа свае здольнасці адзіным спосабам, якім здольнасці можна даказаць, — праз спробу; і свет атрымае карысць ад найлепшых здольнасцей усіх сваіх жыхароў. Але ўмешвацца загадзя, усталёўваючы адвольную мяжу, і абвяшчаць, што, якімі б ні былі геній, талент, энергія або сіла розуму асобы пэўнага полу ці класа, гэтыя здольнасці не павінны праяўляцца або павінны праяўляцца толькі ў нямногіх з тых шматлікіх спосабаў, якімі іншым дазволена ўжываць свае, — гэта не толькі несправядлівасць у дачыненні да асобы і шкода для грамадства, якое губляе тое, без чаго яму цяжка абысціся, але і найдзейнейшы спосаб забяспечыць, каб у полу ці класе, скаваным такім чынам, тых якасцей, якім не дазволена праяўляцца, не існавала зусім.
Мы пойдзем за вельмі слушным прыкладам канвенцыі і не будзем уваходзіць у пытанне пра меркаваныя адрозненні фізічных або разумовых якасцей паміж поламі — не таму, што нам няма чаго сказаць, а таму, што маем сказаць занадта шмат; каб хоць колькі-небудзь прыстойна абмеркаваць адно гэтае пытанне, спатрэбілася б уся прастора, якую мы можам аддаць усёй тэме. Але калі тыя, хто сцвярджае, што «належная сфера» жанчын — хатняя, маюць на ўвазе, што жанчыны не паказалі сябе прыдатнымі ні да якой іншай, то такое сцвярджанне выдае вялікае няведанне жыцця і гісторыі. Жанчыны выяўлялі прыдатнасць да найвышэйшых грамадскіх функцый роўна ў той меры, у якой іх да гэтых функцый дапускалі. Праз дзіўную анамалію, хоць яны не могуць займаць нават найніжэйшых дзяржаўных пасад, у некаторых краінах іх дапускаюць да найвышэйшай з усіх — каралеўскай; і калі ёсць якая-небудзь функцыя, да якой яны выявілі відавочнае пакліканне, дык гэта менавіта панаванне. Не звяртаючыся да старажытнай гісторыі, мы дарэмна шукалі б больш здольных або больш цвёрдых уладароў, чым Лізавета; чым Ізабела Кастыльская; чым Марыя Тэрэзія; чым Кацярына Расійская; чым Бланка, маці Людовіка IX Французскага; чым Жана д’Альбрэ, маці Генрыха IV. Мала якія каралі, вядомыя гісторыі, змагаліся з больш цяжкімі абставінамі або перамагалі іх больш трыумфальна, чым гэтыя жанчыны. Нават у паўварварскай Азіі прынцэсы, якіх ніколі не бачыў ніводзін мужчына, апроч членаў іх уласнай сям’і, і якія ніколі не размаўлялі з мужчынамі інакш як з-за заслоны, будучы рэгенткамі ў час непаўналецця сваіх сыноў, далі многія з найбліскучэйшых прыкладаў справядлівага і энергічнага кіравання. У Сярэднявеччы, калі адлегласць паміж вышэйшымі і ніжэйшымі саслоўямі была большая, чым нават паміж жанчынамі і мужчынамі, і калі жанчыны прывілеяванага саслоўя, як бы ні цярпелі яны тыранію з боку мужчын таго самага саслоўя, стаялі ніжэй за іх на меншай адлегласці, чым хто-небудзь іншы, і часта ў іх адсутнасць заступалі іх у іх функцыях і ўладзе, — шматлікія гераічныя гаспадыні замкаў, такія як Жана дэ Манфор або вялікая графіня Дэрбі, яшчэ нават у часы Карла I, вызначыліся не толькі палітычнымі, але і вайсковымі здольнасцямі. У стагоддзі непасрэдна перад Рэфармацыяй і пасля яе жанчыны каралеўскіх родаў — як дыпламаткі, як правіцельніцы правінцый або як давераныя дарадчыцы каралёў — не саступалі першым дзяржаўным дзеячам свайго часу; а Камбрэйскі дагавор, які даў Еўропе мір, быў выпрацаваны на перамовах, дзе больш ніхто не прысутнічаў, цёткай імператара Карла V і маці Францыска I.
Што ж да прыдатнасці жанчын да палітыкі, то тут не можа быць ніякага пытання; спрэчка хутчэй пойдзе пра прыдатнасць палітыкі для жанчын. Калі довады, якія прыводзяць, каб выключыць жанчын з дзейнага жыцця ва ўсіх яго вышэйшых галінах, зняць з іх убор дэкламацыйных фраз і звесці да простага выказвання сэнсу, то іх, здаецца, па сутнасці тры: несумяшчальнасць дзейнага жыцця з мацярынствам і з клопатамі пра хатнюю гаспадарку; па-другое, нібыта ўласцівае яму ўздзеянне, ад якога чэрствее характар; і па-трэцяе, немэтазгоднасць таго, каб яшчэ больш узмацняць і без таго празмерны ціск канкурэнцыі ў кожным відзе прафесійнай ці даходнай працы.
Першаму, доваду ад мацярынства, звычайна надаюць найбольшую вагу, хоць (наўрад ці трэба гэта казаць) гэтая прычына, калі яна ўвогуле прычына, можа датычыцца толькі маці. Няма ні патрэбы, ні справядлівасці ў тым, каб ставіць жанчынам абавязковую ўмову быць альбо маці, альбо нікім; альбо, калі яны аднойчы сталі маці, не быць нікім іншым на працягу ўсяго астатняга жыцця. Ні жанчынам, ні мужчынам не патрэбны закон, які выключаў бы іх з якога-небудзь занятку, калі яны ўзяліся за іншы, з ім несумяшчальны. Ніхто не прапануе выключыць мужчынскі пол з парламента на той падставе, што мужчына можа быць салдатам ці маракам на дзейнай службе або купцом, чыя справа патрабуе ўсяго яго часу і ўсіх яго сіл. Дзевяць дзясятых заняткаў мужчын фактычна выключаюць іх з грамадскага жыцця гэтак жа дзейсна, як калі б іх выключыў закон; але гэта не падстава ўводзіць законы, каб выключыць хоць бы гэтыя дзевяць дзясятых, а тым больш астатнюю дзясятую. Сутнасць справы для жанчын тая ж, што і для мужчын. Няма патрэбы ўстанаўліваць законам, што жанчына не можа адначасова займацца будзённымі справамі гаспадаркі ці выхавання дзяцей і працаваць па прафесіі або быць абранай у парламент. Там, дзе несумяшчальнасць сапраўдная, яна сама дасць сабе рады; але вялікая несправядлівасць — рабіць несумяшчальнасць падставай для выключэння тых, у чыім выпадку яе няма. А такіх, калі б яны мелі свабоду выбару, была б вельмі вялікая частка. — Довад ад мацярынства пакідае сваіх прыхільнікаў без падтрымкі, калі гаворка ідзе пра незамужніх жанчын — вялікую і ўсё большую групу насельніцтва; гэтая з’ява, не лішне будзе заўважыць, спрыяючы змяншэнню празмернай канкурэнцыі, выкліканай колькасцю людзей, здольная вельмі паспрыяць дабрабыту ўсіх. Няма ніякай унутранай прычыны ці неабходнасці ў тым, каб усе жанчыны добраахвотна выбіралі прысвяціць сваё жыццё адной жывёльнай функцыі і яе наступствам. Многія жанчыны з’яўляюцца жонкамі і маці толькі таму, што перад імі не адкрыта ніякай іншай кар’еры, няма ніякага іншага прыкладання для іх пачуццяў ці іх дзейнасці. Кожнае паляпшэнне іх адукацыі і пашырэнне іх здольнасцей — усё, што робіць іх больш падрыхтаванымі да якога-небудзь іншага ладу жыцця, — павялічвае колькасць тых, для каго адмова ў выбары ёсць крыўда і прыгнёт. Сцвярджаць, што жанчын трэба выключыць з дзейнага жыцця, бо мацярынства робіць іх для яго непрыдатнымі, — значыць на справе сцвярджаць, што ім трэба забараніць усякую іншую кар’еру, каб мацярынства засталося іх адзіным прыбежышчам.
Але, па-другое, сцвярджаюць, што даць жанчынам такую ж свабоду заняткаў, як і мужчынам, значыла б шкодна павялічыць натоўп канкурэнтаў, якія і так запрудзілі шляхі амаль да ўсіх відаў працы і збіваюць яе аплату. Трэба заўважыць, што гэты довад не дасягае палітычнага пытання. Ён не дае ніякага апраўдання таму, каб адмаўляць жанчынам у правах грамадзянства. Выбарчага права, месца на лаве прысяжных, допуску ў заканадаўчы орган і на дзяржаўныя пасады ён не закранае. Ён датычыць толькі прамысловага боку справы. Дык прызнаем жа за ім, з эканамічнага пункту гледжання, усю яго сілу; дапусцім, што адкрыццё жанчынам заняткаў, цяпер манапалізаваных мужчынамі, мела б схільнасць, як і ліквідацыя іншых манаполій, зніжаць узровень аплаты ў гэтых занятках, — і разгледзім, якая велічыня гэтага ліхога наступства і што служыць яму кампенсацыяй. Найгоршае, што калі-небудзь сцвярджалі, — і гэта значна горш за тое, што можа здзейсніцца ў рэчаіснасці, — гэта тое, што калі б жанчыны канкурыравалі з мужчынамі, мужчына і жанчына разам не маглі б зарабіць больш, чым цяпер зарабляе адзін мужчына. Прымем гэтае дапушчэнне, самае неспрыяльнае з магчымых: агульны даход абодвух застаўся б такім, як і раней, а жанчына была б узнятая са становішча служанкі да становішча партнёркі. Нават калі б пры цяперашнім стане рэчаў кожная жанчына мела права на ўтрыманне ад якога-небудзь мужчыны, наколькі ж бясконца лепей, каб частка даходу была заробкам жанчыны, хай бы агульная сума ад гэтага павялічылася і нязначна, чым каб яна была вымушана стаяць убаку, дзеля таго каб мужчыны былі адзінымі здабытчыкамі і адзінымі распарадчыкамі зробленага. Нават пры цяперашніх законах пра маёмасць жанчын з жанчынай, якая істотна ўкладаецца ва ўтрыманне сям’і, нельга абыходзіцца гэтак жа пагардліва-тыранічна, як з той, якая, колькі б ні гаравала хатняй парабчанкай, залежыць ад мужчыны ў сродках да існавання. Што ж да зніжэння заробкаў праз узмацненне канкурэнцыі, то з часам знойдуцца сродкі і супраць гэтага. Паліятывы можна было б ужыць адразу: напрыклад, больш строга не дапускаць дзяцей да прамысловай працы ў тыя гады, калі яны павінны працаваць толькі дзеля таго, каб умацаваць цела і розум для далейшага жыцця. Дзеці непазбежна залежныя і знаходзяцца пад уладай іншых; і іх праца, якая ідзе не на іх саміх, а на выгаду бацькоў, — належны прадмет заканадаўчага рэгулявання. Што ж да будучыні, мы не верым ні ў тое, што неразважлівае размнажэнне і выкліканая ім празмерная цяжкасць здабыць сродкі да існавання будуць доўжыцца заўсёды, ні ў тое, што падзел чалавецтва на капіталістаў і наёмных рабочых і рэгуляванне ўзнагароды рабочых галоўным чынам попытам і прапановай будуць назаўсёды ці нават яшчэ надоўга заставацца правілам свету. Але пакуль канкурэнцыя — агульны закон чалавечага жыцця, выключаць палову канкурэнтаў — тыранія. Усе, хто дасягнуў узросту, калі чалавек сам распараджаецца сабой, маюць роўнае права на тое, каб ім дазвалялі прадаваць любы від карыснай працы, на які яны здольныя, за тую цану, якую за яго дадуць.
Трэцяе пярэчанне супраць допуску жанчын у палітычнае ці прафесійнае жыццё — нібыта ўласцівая яму здольнасць рабіць чалавека чэрствым — належыць ужо мінулай эпосе і наўрад ці зразумелае людзям цяперашняга часу. — Аднак яшчэ ёсць людзі, якія кажуць, што свет і яго заняткі робяць мужчын эгаістычнымі і бяздушнымі; што барацьба, суперніцтва і сутычкі ў справах і ў палітыцы робяць іх жорсткімі і непрыязнымі; што калі адна палова роду чалавечага непазбежна мусіць аддавацца гэтым рэчам, то тым больш неабходна, каб другая палова заставалася ад іх вольнай; што ўберагчы жанчын ад дрэннага ўплыву свету — адзіная магчымасць не даць мужчынам цалкам яму паддацца.
Гэты довад быў бы праўдападобны, калі свет яшчэ жыў у эпоху гвалту; калі жыццё было поўнае фізічнай барацьбы і кожны мужчына мусіў сам помсціць за крыўды, свае ці чужыя, мячом або сілай сваёй рукі. Жанчыны, як і святары, вызваленыя ад такіх абавязкаў і ад часткі звязаных з імі небяспек, магчыма, і мелі дзякуючы гэтаму змогу аказваць дабратворны ўплыў. Але пры цяперашнім стане чалавечага жыцця мы не ведаем, дзе шукаць тыя ўплывы, ад якіх чэрствее чалавек, якім падуладныя мужчыны і ад якіх цяпер вольныя жанчыны. Сёння асобным людзям рэдка даводзіцца змагацца сам-насам, нават мірнай зброяй; асабістая варожасць і суперніцтва мала што важаць у жыццёвых справах; не варожая воля асобных людзей, а агульны ціск абставін — вось перашкода, якой мужчынам цяпер даводзіцца даваць адпор. Гэты ціск, калі ён празмерны, ломіць дух, скоўвае і атручвае пачуцці, але жанчын не менш, чым мужчын, бо яны, безумоўна, пакутуюць ад яго ліха не менш. Сваркі і непрыязнасць усё яшчэ ёсць, але крыніцы іх змяніліся. Феадальны ўладар некалі бачыў свайго найлютейшага ворага ў магутным суседзе, міністр ці прыдворны — у суперніку, які дамагаўся той жа пасады; але супрацьлегласць інтарэсаў у дзейным жыцці як прычына асабістай варожасці ўжо адышла ў мінулае; сённяшняя варожасць нараджаецца не з вялікага, а з дробязяў, больш з таго, што людзі кажуць адно пра аднаго, чым з таго, што яны робяць; і калі ёсць нянавісць, злосць і ўсялякая няміласэрнасць, то сярод жанчын іх ніяк не менш, чым сярод мужчын. Пры цяперашнім стане цывілізацыі ідэю ўберагчы жанчын ад уплываў свету, ад якіх чэрствее чалавек, можна было б ажыццявіць толькі адным спосабам — цалкам адгарадзіўшы іх ад грамадства. Звычайныя абавязкі звычайнага жыцця, як яно цяпер уладкавана, несумяшчальныя ні з якой іншай мяккасцю ў жанчынах, апроч слабасці. Напэўна ж, слабы розум у слабым целе неўзабаве перастане нават лічыцца чымсьці прывабным ці мілым.
Але, па праўдзе кажучы, ніводзін з гэтых доводаў і меркаванняў не закранае асноў справы. Сапраўднае пытанне ў тым, ці правільна і ці мэтазгодна, каб адна палова чалавечага роду праходзіла праз жыццё ў стане вымушанага падпарадкавання другой палове. Калі найлепшы стан чалавечага грамадства — гэта падзел на дзве часткі, з якіх адна складаецца з асоб, што маюць волю і самастойнае існаванне, а другая — з пакорлівых спадарожніц гэтых асоб, прыпісаных кожная да аднаго з іх, каб гадаваць яго дзяцей і рабіць яму прыемным яго дом; калі такое месца адведзена жанчынам, — то гэта ўсяго толькі дабрыня: выхоўваць іх для гэтага; прывучаць іх верыць, што найбольшае шчасце, якое можа іх напаткаць, — быць выбранай якім-небудзь мужчынам для гэтай мэты; і што ўсякая іншая кар’ера, якую свет лічыць шчаслівай ці пачэснай, зачыненая для іх законам не грамадскіх інстытутаў, а прыроды і лёсу.
Калі ж мы пытаемся, чаму існаванне адной паловы роду павінна быць толькі дапаможным пры існаванні другой, — чаму кожная жанчына павінна быць простым дадаткам да мужчыны, якой не дазволена мець уласных інтарэсаў, каб у яе думках нішто не магло спаборнічаць з яго інтарэсамі і яго ўцехамі, — дык адзіная прычына, якую можна назваць, — гэта тое, што мужчынам так падабаецца. Ім прыемна, каб мужчыны жылі дзеля саміх сябе, а жанчыны — дзеля мужчын; і тыя якасці і паводзіны падданых, што прыемныя ўладарам, апошнім надоўга ўдаецца прымусіць саміх падданых лічыць уласцівымі ім цнотамі. Гельвецыя шмат ганілі за сцвярджэнне, што пад цнотамі людзі звычайна маюць на ўвазе якасці, карысныя або выгадныя ім самім. Наколькі праўдзіва гэта сказана пра чалавецтва ўвогуле і як дзіўна лёгка ўяўленні пра цноту, пушчаныя ў абыход магутнымі, падхопліваюцца і ўбіраюцца тымі, хто знаходзіцца пад іх уладай, сведчыць тое, як свет некалі быў перакананы, што найвышэйшая цнота падданых — вернасць каралям, і як ён дагэтуль перакананы, што галоўная цнота жаноцтва — вернасць мужчынам. Пры намінальным прызнанні агульнага для абодвух маральнага кодэкса на практыцы сваволя і самасцвярджэнне складаюць узор таго, што называюць мужчынскімі цнотамі, тады як самаадрачэнне, цярплівасць, пакора і падпарадкаванне ўладзе — калі толькі супраціў не дыктуецца іншымі інтарэсамі, чым іх уласныя, — агульнай згодай адзначаныя як найперш тыя абавязкі і хараство, якіх патрабуюць ад жанчын. А сэнс усяго гэтага толькі ў тым, што ўлада робіць сябе цэнтрам маральнага абавязку і што мужчыну падабаецца мець сваю волю, але не падабаецца, каб яго хатняя спадарожніца мела волю, адрозную ад яго.
Мы далёкія ад таго, каб сцвярджаць, нібыта ў наш новы і цывілізаваны час з боку мацнейшага не прызнаецца ніякай узаемнасці абавязкаў. Такое сцвярджэнне было б вельмі далёкае ад праўды. Але нават гэтая ўзаемнасць, якая пазбавіла тыранію — прынамсі ў вышэйшых і сярэдніх класах — яе агідных рысаў, у спалучэнні з першапачатковым злом залежнага становішча жанчын у сваю чаргу спарадзіла сур’ёзнае ліха.
Спачатку, як і цяпер у плямёнаў, якія дагэтуль жывуць у першабытным стане, жанчыны былі і ёсць рабынямі мужчын дзеля цяжкай працы. Уся цяжкая фізічная праца ўскладаецца на іх. Аўстралійскі дзікун гультаюе, пакуль жанчыны з цяжкасцю выкопваюць карэнні, якімі ён жывіцца. Амерыканскі індзеец, забіўшы аленя, пакідае яго і пасылае жанчыну, каб тая прынесла яго дадому. На крыху больш развітой ступені, як у Азіі, жанчыны былі і ёсць рабынямі мужчын дзеля пачуццёвых уцех. У Еўропе рана на змену прыйшло трэцяе, больш мяккае панаванне, што трымалася не на пабоях і не на замках і засаўках, а на руплівым унушэнні; у гэтыя адносіны таксама ўсё больш уваходзілі пачуцці дабрыні і ўяўленні пра абавязак — такі, які вышэйшы мае перад ніжэйшымі, што знаходзяцца пад яго апекай. Але многія стагоддзі гэта не станавілася адносінамі таварыства, хоць бы і паміж няроўнымі; жыццё дваіх ішло паасобку. Жонка была часткай хатняй абстаноўкі, часткай таго прыстанку, куды мужчына вяртаўся са справаў ці з забаў. Яго заняткі праходзілі, як і цяпер, сярод мужчын; яго ўцехі і захапленні таксама большай часткай праходзілі сярод мужчын — сярод роўных яму. Ён быў патрыярхам і дэспатам у чатырох сценах, і безадказная ўлада рабіла сваё, больш ці менш у залежнасці ад яго нораву, — рабіла яго ўладным, патрабавальным, самазакаханым, калі не капрызна ці брутальна тыранічным. Але калі маральная частка яго натуры і пакутавала, то інтэлектуальная ці дзейная яе частка зусім не абавязкова пакутавала ў той самай меры. Ён мог мець столькі сілы розуму і энергіі характару, колькі дазваляла яму натура і колькі дапускалі абставіны яго часу. Ён мог напісаць «Страчаны рай» або выйграць бітву пры Марэнга. Такім было становішча грэкаў і рымлян, ды і людзей новага часу аж да нядаўняга. Іх адносіны з хатнімі падначаленымі займалі толькі куточак іх жыцця, хай сабе і дарагі ім. Іх выхаванне як мужчын, фармаванне іх характару і здольнасцей залежала галоўным чынам ад зусім іншага кшталту ўплываў.
Цяпер усё інакш. Ход удасканалення ўсклаў на ўсіх, хто мае ўладу, і ў тым ліку хатнюю ўладу, большае і ўсё мацнейшае пачуццё адпаведнага абавязку. Ніводзін мужчына сёння не думае, што жонка не мае ніякага права на яго ўчынкі, апроч таго, якое ён сам захоча ёй даць. Усе мужчыны, у каго ёсць хоць нейкае сумленне, лічаць, што абавязак перад жонкамі — адзін з самых непарушных іх абавязкаў. І ён не мысліцца як адна толькі абарона, у якой пры цяперашнім стане цывілізацыі жанчыны амаль перасталі мець патрэбу; ён уключае клопат пра іх шчасце і ўвагу да іх жаданняў, нярэдка з ахвяраваннем дзеля іх сваімі ўласнымі. Улада мужоў дасягнула той ступені, на якой некалі была ўлада каралёў, калі грамадская думка яшчэ не ставіла пад сумнеў законнасць самавольнай улады, але ў тэорыі і да пэўнай ступені на практыцы асуджала эгаістычнае карыстанне ёю. Гэтае ўдасканаленне маральных пачуццяў чалавецтва і ўзмоцненае адчуванне таго, якую ўвагу кожны мужчына павінен праяўляць да тых, каму няма на каго спадзявацца, апроч яго, спрыялі таму, што дом усё больш становіцца цэнтрам інтарэсаў, а хатнія абставіны і хатняе кола — усё большай часткай жыцця, яго заняткаў і ўцех. Гэтую схільнасць узмацнілі змены ў густах і норавах, якімі так прыкметна вылучаліся апошнія два-тры пакаленні. Яшчэ ў недалёкія часы мужчыны шукалі ўзрушэнняў і запаўнялі свой час бурнымі фізічнымі практыкаваннямі, шумнымі гулянкамі і нястрыманасцю. Цяпер ва ўсіх класах, апроч самых бедных, яны страцілі схільнасць да гэтага і ўвогуле да грубейшых уцех; цяпер у іх наўрад ці ёсць іншыя густы, апроч тых, што агульныя ў іх з жанчынамі, і ўпершыню ў свеце мужчыны і жанчыны сапраўды сталі спадарожнікамі. Надзвычай дабратворная змена, калі б гэта было таварыства роўных; але паколькі гэта таварыства няроўных, яно спараджае тое, што заўважылі добрыя назіральнікі, хоць і не ўбачылі яго прычыны, — паступовы заняпад мужчын у тым, што дагэтуль лічылася вартасцямі. Тыя, хто так клапоціцца, каб жанчыны не сталі мужчынамі, не бачаць, што мужчыны становяцца тым, чым, паводле іх рашэння, павінны быць жанчыны, — упадаюць у тую кволасць, якую яны так доўга выхоўвалі ў сваіх спадарожніцах. Тыя, чые жыцці звязаныя, схільныя ўпадабняцца адно аднаму характарам. Пры цяперашняй цеснай блізкасці паміж поламі мужчыны не могуць захаваць мужнасць, калі яе не набудуць жанчыны.
Наўрад ці ёсць становішча, менш спрыяльнае для захавання ўзвышанасці характару ці сілы інтэлекту, чым жыць у таварыстве і пераважна шукаць спачування тых, хто ніжэйшы па разумовых здольнасцях. Чаму мы ў жыцці ўвесь час бачым столькі інтэлектуальных і маральных абяцанняў, за якімі ідуць такія мізэрныя здзяйсненні, як не таму, што той, хто да чагосьці імкнуўся, параўноўваў сябе толькі з тымі, хто ніжэй за яго, і не шукаў удасканалення ці стымулу ў тым, каб мерацца з роўнымі сабе ці вышэйшымі? Пры цяперашнім стане грамадскага жыцця гэта становіцца агульным становішчам мужчын. Яны ўсё менш дбаюць пра якое-небудзь спачуванне і ўсё менш падлягаюць якім-небудзь асабістым уплывам, апроч тых, што ідуць з-пад хатняга даху. Каб нас не зразумелі няправільна, неабходна выразна адмежавацца ад думкі, што жанчыны нават цяпер ніжэйшыя за мужчын інтэлектам. Ёсць жанчыны, роўныя інтэлектам любому з мужчын, якія калі-небудзь жылі; а калі параўнаць звычайных жанчын са звычайнымі мужчынамі, то разнастайныя, хоць і дробныя, справы, з якіх складаюцца заняткі жанчын, патрабуюць, мабыць, не менш разумовых здольнасцей, чым аднастайная руціна тых заняткаў, якімі звыкла заняты пераважная большасць мужчын. Не праз нешта ў саміх здольнасцях, а праз дробныя прадметы і інтарэсы, на якіх толькі яны і практыкуюцца, таварыства жанчын, такіх, якімі іх робяць цяперашнія абставіны, так часта аказвае раз’ядальны ўплыў на высокія здольнасці і памкненні мужчын. Калі адзін з дваіх нічога не ведае і не дбае пра вялікія ідэі і мэты, што надаюць жыццю годнасць, ці пра якія-небудзь яго практычныя справы, апроч асабістых інтарэсаў і асабістай пыхі, то яе свядомы, а яшчэ больш несвядомы ўплыў, за выключэннем рэдкіх выпадкаў, адсуне ў яго розуме на другі план, калі не загасіць зусім, тыя інтарэсы, якіх яна не можа ці не хоча падзяляць. Тут наш довад прыводзіць нас да сутыкнення з тымі, каго можна назваць памяркоўнымі рэфарматарамі адукацыі жанчын, — з тым гатункам людзей, што ў кожным вялікім пытанні становяцца ўпоперак шляху ўдасканалення; з тымі, хто хацеў бы захаваць старыя дрэнныя прынцыпы, змякчаючы іх наступствы. Яны кажуць, што жанчыны павінны быць не рабынямі і не служанкамі, а спадарожніцамі і што іх трэба выхоўваць для гэтай ролі (яны не кажуць, што мужчын трэба выхоўваць, каб яны былі спадарожнікамі жанчын). Але паколькі неадукаваныя жанчыны — непрыдатныя спадарожніцы для адукаваных мужчын, а мужчына, якога цікавяць рэчы, што ляжаць вышэй і далей за сямейнае кола, жадае, каб яго спадарожніца падзяляла з ім гэтую цікавасць, — дык яны і кажуць: няхай жанчыны развіваюць свой розум і густ, набываюць агульныя веды, займаюцца паэзіяй, мастацтвам, нават какетнічаюць з навукай, а некаторыя ў сваёй шчодрасці заходзяць так далёка, што кажуць: няхай знаёмяцца і з палітыкай, — не як з заняткам, а настолькі, каб адчуваць цікавасць да гэтых прадметаў і быць здольнымі пагаварыць пра іх з мужам ці хоць бы разумець і ўбіраць яго мудрасць. Яму, несумненна, гэта вельмі прыемна, але, на жаль, зусім не спрыяе ўдасканаленню. Менавіта таму, што мужчыны маюць інтэлектуальныя зносіны толькі з тымі, каму могуць дыктаваць свой закон, так мала іх працягвае расці ў мудрасці далей за першыя прыступкі. Самыя выдатныя людзі перастаюць удасканальвацца, калі водзяцца толькі з вучнямі. Калі яны перараслі тых, хто бліжэй за ўсё іх атачае, то, калі хочуць расці далей, мусяць шукаць сабе таварыства іншых, роўных ім ростам. Разумовае таварыства, якое ўдасканальвае, — гэта зносіны паміж дзейнымі розумамі, а не простае судакрананне дзейнага розуму з пасіўным. Гэтай неацэннай перавагай карыстаюцца і цяпер, калі па рэдкім шчаслівым выпадку злучаюцца мужчына моцнага розуму і жанчына моцнага розуму; і яна выпадала б куды часцей, калі б адукацыя прыкладала столькі ж намаганняў, каб фармаваць жанчын моцнага розуму, колькі яна прыкладае, каб не даць ім сфармавацца. Сучасныя спосабы адукацыі жанчын, якія лічацца ўдасканаленымі і асветленымі, на словах адракаюцца ад адукацыі дзеля аднаго паказу і заяўляюць, што імкнуцца да грунтоўнага навучання, але разумеюць пад гэтым выразам павярхоўныя звесткі пра грунтоўныя прадметы. За выключэннем свецкіх уменняў, пра якія цяпер звычайна лічаць, што калі ўжо ім вучыць, то вучыць добра, жанчын нічому не вучаць грунтоўна. Толькі невялікія часткі таго, чаму спрабуюць грунтоўна навучыць хлопчыкаў, — вось і ўсё, чаму збіраюцца ці жадаюць навучыць жанчын. Разумныя істоты стварае сіла думкі; стымулы, якія абуджаюць гэтую сілу, — цікавасць і годнасць самой думкі і поле для яе практычнага прымянення. Абодва гэтыя рухавікі адсечаныя для тых, каму з маленства кажуць, што думка і ўсе яе вышэйшыя прымяненні — справа іншых людзей, а іхняя справа — быць прыемнымі іншым людзям. Высокія разумовыя здольнасці ў жанчын будуць толькі выключнай выпадковасцю, пакуль перад імі не будзе адкрыта кожная кар’ера і пакуль іх, гэтак жа як і мужчын, не будуць выхоўваць для саміх сябе і для свету — а не адзін пол для другога.
Гаворачы пра тое, як уплывае ніжэйшае становішча жанчын у спалучэнні з цяперашнім уладкаваннем шлюбнага жыцця, мы дагэтуль мелі на ўвазе толькі найбольш спрыяльныя выпадкі — тыя, у якіх ёсць хоць нейкае сапраўднае набліжэнне да таго саюзу і зліцця характараў і жыццяў, якое тэорыя гэтых адносін лічыць сваім ідэалам. Але калі паглядзець на пераважную большасць выпадкаў, то ўплыў юрыдычна ніжэйшага становішча жанчын на характар і жанчын, і мужчын давядзецца маляваць значна змрачнейшымі фарбамі. Мы не гаворым тут ні пра грубыя жорсткасці, ні пра права мужчыны забіраць заробак жанчыны або прымушаць яе жыць з ім супраць яе волі. Мы не звяртаемся да таго, каму трэба даказваць, што гэта трэба выправіць. Мы бяром сярэднія выпадкі, у якіх няма ні поўнага яднання, ні поўнага разладу пачуццяў і характараў, і сцвярджаем, што ў такіх выпадках залежнасць з боку жанчыны дэмаралізуе характар абодвух.
Пашыраная думка такая: што б там ні было з інтэлектуальным уплывам жанчын на мужчын, маральны іх уплыў амаль заўсёды дабратворны. Нам часта кажуць, што ён — галоўная процівага эгаізму. Як бы там ні было з асабістым уплывам, уплыў самога становішча ў найвышэйшай ступені спрыяе эгаізму. Самы нікчэмны з мужчын, той, хто нідзе больш не здольны набыць ні ўплыву, ні павагі, знаходзіць адно месца, дзе ён — галава і начальнік. Ёсць адна асоба, часта значна вышэйшая за яго розумам, якая абавязана раіцца з ім і з якой ён раіцца не абавязаны. Ён — і суддзя, і ўлада, і ўладар над іх агульнымі справамі; ён вырашае ўсе спрэчкі паміж імі. Справядлівасць ці сумленне, да якіх яна мусіць звяртацца, — гэта яго справядлівасць і яго сумленне: яму належыць трымаць шалі і ўраўнаважваць іх паміж уласнымі прэтэнзіямі ці жаданнямі і прэтэнзіямі ці жаданнямі другога. Ён цяпер — адзіны ў цывілізаваным жыцці суд, у якім адна і тая ж асоба — і суддзя, і бок у справе. Велікадушны розум у такім становішчы схіляе шалі супраць сябе і дае другому боку не меней, а болей, чым дала б сумленная роўнасць; і тады слабейшы бок можа ператварыць самы факт залежнасці ў прыладу ўлады і, за адсутнасцю справядлівасці, нявелікадушна скарыстацца велікадушнасцю; так што несправядлівая ўлада для тых, хто карыстаецца ёю бескарысліва, робіцца пакутай і цяжарам. Але што бывае, калі гэтую ўладу, без узаемнасці і без адказнасці, атрымліваюць звычайныя мужчыны? Дайце такому мужчыну думку, што ён першы і паводле закона, і паводле грамадскай думкі — што яго справа хацець, а яе — падпарадкоўвацца; абсурдна меркаваць, быццам гэтая думка толькі слізгае па яго розуме, не западаючы ў яго і ніяк не ўплываючы на яго пачуцці і паводзіны. Схільнасць ставіць сябе на першае месца, а іншых у лепшым выпадку на другое, не такая ўжо рэдкая, каб яе не было там, дзе ўсё нібыта знарок уладкавана так, каб ёй патураць. Калі ў мужчыне ёсць хоць трохі сваволі, ён робіцца свядомым ці несвядомым дэспатам у сваёй хаце. Жонка, праўда, часта дамагаецца свайго, але праз якую-небудзь з мноства розных формаў абыходных шляхоў і хітрыкаў.
Такім чынам, гэтае становішча аднолькава разбэшчвае абодвух: у адным яно спараджае заганы ўлады, у другой — заганы хітрасці. Жанчыны пры цяперашнім іх фізічным і маральным стане, маючы мацнейшыя імпульсы, натуральна былі б больш шчырымі і прамымі, чым мужчыны; аднак усе старыя прыказкі і паданні малююць іх хітрымі і крывадушнымі. Чаму? Таму што да сваіх мэтаў яны могуць дайсці толькі абыходнымі сцежкамі. Ва ўсіх краінах, дзе ў жанчын моцныя жаданні і дзейны розум, гэты вынік непазбежны; і калі ў Англіі ён менш кідаецца ў вочы, чым дзе-нідзе ў іншых месцах, то таму, што англійскія жанчыны, за рэдкімі выключэннямі, ужо не маюць ні моцных жаданняў, ні дзейнага розуму.
Мы не гаворым цяпер пра выпадкі, калі з абодвух бакоў ёсць нешта вартае называцца моцнай прыхільнасцю. Там, дзе яна ёсць, яна — занадта магутная сіла, каб істотна не змякчыць шкодных уплываў становішча; аднак рэдка знішчае іх цалкам. Значна часцей шкодныя ўплывы аказваюцца мацнейшымі за прыхільнасць і знішчаюць яе. Найвышэйшыя па сваёй якасці трывалыя і шчаслівыя саюзы былі б у сто разоў часцейшыя, чым цяпер, калі б прыхільнасць, якой полы шукаюць адзін у адным, была тым сапраўдным сяброўствам, што існуе толькі паміж роўнымі як у прывілеях, так і ў здольнасцях. Але што да таго, што звычайна называюць прыхільнасцю ў шлюбным жыцці, — звыклага і амаль механічнага пачуцця добразычлівасці і задавальнення ад таварыства адно аднаго, якое звычайна вырастае паміж людзьмі, што пастаянна жывуць разам, калі толькі між імі няма адкрытай непрыязнасці, — то ў ім няма нічога, што абвяргала б шкодны ўплыў няроўных адносін або хоць змякчала б яго. Такія пачуцці часта існуюць паміж султанам і яго фаварыткамі, паміж гаспадаром і яго слугамі; яны — усяго толькі прыклады падатлівасці чалавечай натуры, якая ў пэўнай ступені прыстасоўваецца нават да найгоршых абставін, і найпрасцейшая натура — заўсёды найлягчэй.
Што да ўплыву, які жанчыны асабіста робяць на мужчын, то ён, несумненна, робіць іх менш жорсткімі і грубымі; у больш дзікія часы ён часта быў адзіным змякчальным уплывам, да якога яны былі даступныя. Але сцверджанне, што ўплыў жонкі робіць мужчыну менш эгаістычным, пры цяперашнім стане рэчаў мае ў сабе гэтулькі ж памылкі, колькі праўды. Эгаізму ў адносінах да самой жонкі і да тых, хто ёй дарагі, — да дзяцей, — хоць яму і спрыяе незалежнасць мужчын, уплыў жонкі, несумненна, процістаіць. Але агульнае ўздзеянне на мужа яе характару, пакуль яе інтарэсы засяроджаныя на сям’і, вядзе толькі да таго, што індывідуальны эгаізм змяняецца эгаізмам сямейным, які мае мілы выгляд і надзявае маску абавязку. Як рэдка ўплыў жонкі бывае на баку грамадзянскай цноты; як рэдка ён робіць што-небудзь іншае, апроч таго, што адбівае ахвоту да кожнага прынцыповага намагання, ад якога могуць пацярпець асабістыя інтарэсы або свецкае марнаслаўе сям’і. Грамадзянскі дух, пачуццё абавязку перад агульным дабром — з усіх цнот, пры цяперашняй адукацыі і становішчы жанчын, сустракаецца сярод іх найрадзей; у іх рэдка бывае нават тое, што ў мужчын часта збольшага замяняе грамадзянскі дух, — пачуццё асабістага гонару, звязанае з якім-небудзь грамадскім абавязкам. Не адзін мужчына, якога не схілілі б ні грошы, ні асабістыя ліслівасці, прамяняў свае палітычныя погляды на тытул або на запрашэнні для жонкі; а яшчэ большая колькасць робіцца звычайнымі паляўнічымі за дзіцячымі свецкімі марнасцямі, бо іх цэняць жонкі. Што да поглядаў, то ў каталіцкіх краінах уплыў жонкі — гэта толькі іншая назва ўплыву святара; ён дае ёй у надзеях і пачуццях, звязаных з будучым жыццём, суцяшэнне ў пакутах і расчараваннях, якія складаюць яе звычайную долю ў гэтым. У іншых месцах яна кладзе сваю вагу на шалі альбо найбольш банальных, альбо найбольш знешне ўдачлівых поглядаў: альбо тых, што дазваляюць пазбегнуць асуджэння, альбо тых, што найхутчэй забяспечаць свецкі поспех. У Англіі ўплыў жонкі звычайна на баку неліберальным і антынародным; гэта звычайна выйгрышны бок для асабістага інтарэсу і марнаслаўя; ды і што ёй дэмакратыя лібералізму, у якой яна не мае ніякай долі, — якая пакідае яе той самай парыяй, якой яе знайшла? Сам мужчына, ажаніўшыся, звычайна скочваецца ў кансерватызм; пачынае спачуваць тым, хто трымае ўладу, больш, чым яе ахвярам, і лічыць сваім абавязкам быць на баку ўлады. Што да разумовага развіцця, то, апроч тых вульгарнейшых набыткаў, якія служаць марнаслаўю ці славалюбству, яно звычайна спыняецца ў мужчыны, які жэніцца з жанчынай, што стаіць ніжэй за яго разумова, — хіба толькі ён няшчасны ў шлюбе або робіцца абыякавым. Ад мужчыны дваццаці пяці ці трыццаці гадоў, калі ён ажаніўся, дасведчаны назіральнік рэдка чакае далейшага развіцця розуму або пачуццяў. Рэдка захоўваецца нават ужо дасягнутае. Іскра mens divinior, якая інакш магла б разгарэцца і стаць полымем, рэдка доўга застаецца непагашанай. Бо розум, які прывыкае задавальняцца тым, што ўжо ёсць, — які не імкнецца няспынна наперад, да яшчэ не дасягнутай ступені ўдасканалення, — расслабляецца, пачынае патураць сабе і губляе тую пругкасць і напружанне, што ўтрымліваюць яго хаця б на ўжо дасягнутым узроўні. І няма ў чалавечай натуры факта, які досвед пацвярджаў бы больш нязменна, чым гэты: усе ўплывы таварыства і спагады, якія не падымаюць уверх, цягнуць уніз; калі яны не стымулююць і не ўзвышаюць розум, яны яго апашляюць.
Таму ў інтарэсах не толькі жанчын, але і мужчын, і ўдасканалення чалавецтва ў самым шырокім сэнсе вызваленне жанчын, якім сучасны свет часта хваліцца як ужо здзейсненым і заслугу за якое прыпісваюць то цывілізацыі, то хрысціянству, не можа спыніцца на тым, што ёсць. Калі б было неабходна ці справядліва, каб адна частка чалавецтва заставалася разумова і духоўна развітай толькі напалову, то развіццё другой часткі трэба было б, наколькі магчыма, зрабіць незалежным ад іх уплыву. Замест гэтага яны сталі найбліжэйшымі, і цяпер можна сказаць — адзінымі блізкімі таварышамі тых, ніжэй за каго іх усё ж старанна трымаюць; і іх паднялі якраз настолькі, каб яны маглі цягнуць іншых уніз, да сябе.
Мы абмінулі цэлы натоўп вульгарных пярэчанняў — альбо як не вартых адказу, альбо як ужо абвергнутых агульным ходам нашых разважанняў. Аднак трэба сказаць некалькі слоў пра адзін аргумент, якім у Англіі ахвотна карыстаюцца, каб надаць бескарыслівы выгляд абароне эгаістычных прывілеяў, і які ў вачах ненаглядных і неразважлівых людзей важыць значна больш, чым варты. Жанчыны, кажуць, не жадаюць — не дамагаюцца таго, што называюць іх вызваленнем. Наадварот, яны звычайна адракаюцца ад такіх патрабаванняў, калі іх выстаўляюць ад іхняга імя, і з acharnement накідваюцца на кожную з іх, хто злучае сябе з іх агульнай справай.
Нават калі дапусціць, што гэты факт праўдзівы ў той найпаўнейшай меры, у якой яго калі-небудзь сцвярджалі, то, калі ён даказвае, што еўрапейскія жанчыны павінны заставацца такімі, як ёсць, роўна тое самае ён даказвае і адносна жанчын азіяцкіх; бо і яны, замест таго каб наракаць на сваю адасобленасць і на абмежаванні, што на іх накладзеныя, ганарацца імі і здзіўляюцца нахабству жанчын, якія прымаюць візіты знаёмых мужчын і паказваюцца на вуліцы без пакрывала. Звычка да падпарадкавання робіць рабскімі душой і мужчын, і жанчын. Велізарнае насельніцтва Азіі не жадае і не цэніць, а магчыма, і не прыняло б палітычнай свабоды, як і лясныя дзікуны — цывілізацыі; але гэта не даказвае, што яны не будуць калі-небудзь у будучыні карыстацца імі. Звычай загартоўвае людзей супраць любога прыніжэння, змярцвяючы тую частку іх натуры, якая магла б яму супраціўляцца. І становішча жанчын у гэтым сэнсе нават асаблівае, бо ніводную іншую ніжэйшую касту, пра якую мы чулі, не вучылі лічыць сваё прыніжэнне сваім гонарам. — Аднак гэты аргумент выдае патаемную свядомасць таго, што нібыта аддаваная жанчынамі перавага свайму залежнаму становішчу — толькі ўяўная і ўзнікае з таго, што ім не даюць ніякага выбару; бо калі гэтая перавага натуральная, то няма ніякай патрэбы навязваць яе законам. Прымаць законы, якія прымушаюць людзей ісці за ўласнай схільнасцю, дагэтуль не лічыў патрэбным ніводзін заканадаўца. Аргумент, што жанчыны не жадаюць ніякіх перамен, — той самы, які спрадвеку вылучалі супраць кожнай прапановы скасаваць якое-небудзь грамадскае зло: «скаргаў няма»; а гэта звычайна няпраўда, калі ж і праўда, то толькі таму, што няма той надзеі на поспех, без якой скарга рэдка даходзіць да вушэй, якія не хочуць яе чуць. Адкуль той, хто пярэчыць, ведае, што жанчыны не жадаюць роўнасці і свабоды? Ён ніколі не ведаў жанчыны, якая не жадала б або не пажадала б іх для сябе асабіста. Было б вельмі наіўна думаць, што калі яны іх жадаюць, то так і скажуць. — Іх становішча падобнае да становішча арандатараў ці парабкаў, якія галасуюць супраць уласных палітычных інтарэсаў, каб дагадзіць сваім землеўладальнікам ці гаспадарам; з тым адзіным у сваім родзе дадаткам, што падпарадкаванне ўнушаюць ім з дзяцінства як асаблівую прывабнасць і хараство іх характару. Іх вучаць думаць, што актыўна адбіваць нават відавочную несправядлівасць, учыненую ім самім, — нешта не надта жаночае і што гэта лепей пакінуць якому-небудзь сябру ці апекуну-мужчыну. Калі іх вінавацяць у бунце супраць чаго-небудзь, што можна назваць грамадскім устанаўленнем, яны навучаны ўспрымаць гэта як закід у цяжкім праступку — прынамсі, супраць прыстойнасцей свайго полу. Каб выказваць погляды на карысць прадастаўлення жанчынам выбарчых правоў, жанчыне патрэбна незвычайная маральная мужнасць, а таксама бескарыслівасць, — ва ўсякім разе, пакуль няма хоць нейкай надзеі гэтага дабіцца. — Выгоды яе асабістага жыцця і пашана да яе ў грамадстве звычайна залежаць ад добрай волі тых, хто мае празмерную ўладу; а для ўладальнікаў улады любая скарга на злоўжыванне ёю, хай якая горкая, — меней адкрыты акт непаслушэнства, чым пратэст супраць самой улады. Заявы жанчын у гэтай справе нагадваюць нам дзяржаўных злачынцаў былых часоў, якія ўжо перад самай карай запэўнівалі ў сваёй любові і адданасці гасудару, з чыйго несправядлівага загаду яны пакутавалі. Самой Грызельдзе можна знайсці роўню ў прамовах, якія Шэкспір уклаў у вусны мужчын — ахвяр каралеўскай сваволі і тыраніі: напрыклад, герцага Бекінгема ў «Генрыху Восьмым» і нават Вулсі. Пішучыя жанчыны, асабліва ў Англіі, паказна адмаўляюцца ад жадання грамадзянскай роўнасці і абвяшчаюць, што цалкам задаволеныя тым месцам, якое ім адводзіць грамадства; і ў гэтым, як і ў многім іншым, яны робяць найшкоднейшы ўплыў на пачуцці і погляды мужчын, якія без ніякай падазронасці прымаюць падхалімскую ўгодлівасць за саступку сіле ісціны і не думаюць пра тое, што асабісты інтарэс гэтых жанчын — вызнаваць якія заўгодна погляды, што, на іх разлік, спадабаюцца мужчынам. Не сярод таленавітых мужчын, якія выйшлі з народа і якім апякуе і ліслівіць арыстакратыя, мы шукаем правадыроў дэмакратычнага руху. Гэтак жа малаверагодна, каб жанчыны, што маюць поспех у літаратуры, паставілі справу жанчын вышэй за пашану, якой самі карыстаюцца ў грамадстве. Яны залежаць ад меркавання мужчын як у сваіх літаратурных, так і ў сваіх жаночых поспехах; а думка пра мужчын у іх такая кепская, што яны ўпэўненыя: не больш чым адзін з дзесяці тысяч не адчувае непрыязнасці і страху перад сілай, шчырасцю або высокім духам у жанчыне. Таму яны клапоцяцца пра тое, каб заслужыць прабачэнне і паблажлівасць за ўсё з гэтых якасцей, што можа праявіцца ў іх творах на іншыя тэмы, і старанна выстаўляюць напаказ сваю пакорлівасць у гэтай, — каб не даць вульгарным мужчынам падставы казаць (а гэтага вульгарным мужчынам нішто не перашкодзіць казаць), што вучонасць робіць жанчын нежаноцкімі і што пісьменніцы, хутчэй за ўсё, дрэнныя жонкі.
Але даволі пра гэта; тым больш што факт, які стаў падставай для гэтага артыкула, робіць немагчымым і далей сцвярджаць, быццам жанчыны (за асобнымі выключэннямі) ўсе згодныя са сваім залежным становішчам. Прынамсі ў Злучаных Штатах ёсць жанчыны, па ўсім відаць, шматлікія і цяпер ужо арганізаваныя, каб уздзейнічаць на грамадскую думку, якія патрабуюць роўнасці ў найпаўнейшым сэнсе гэтага слова і патрабуюць яе, проста і прама звяртаючыся да пачуцця справядлівасці мужчын, а не выпрошваюць яе, нясмела стараючыся не выклікаць іх незадавальнення.
Аднак, як і іншыя народныя рухі, гэты можа быць сур’ёзна затрыманы памылкамі сваіх прыхільнікаў. Калі мераць звычайнай меркай публічных сходаў, прамовы на канвенцыі вылучаюцца перавагай разважлівага пачатку над дэкламатарскім; але ёсць і выключэнні; і ў рэзалюцыі трапілі рэчы, якім немагчыма надаць ніякага разумнага сэнсу. Так, рэзалюцыя, што выкладае патрабаванні, выстаўленыя ад імя жанчын, патрабуючы роўнасці ў адукацыі, у прамысловых занятках і ў палітычных правах, пералічвае далей у якасці чацвёртага пункта нешта пад назвай «грамадскі і духоўны саюз» і «сродак выяўлення найвышэйшых маральных і духоўных уяўленняў пра справядлівасць», з іншым падобным пустаслоўем, якое толькі псуе прастату і разумнасць астатніх патрабаванняў: гэта нагадвае тых, хто бяссільна спрабуе спалучыць намінальную роўнасць мужчын і жанчын з прымусовымі адрозненнямі ў іх прывілеях і функцыях. Жанчынам патрэбныя роўныя правы, роўны доступ да ўсіх грамадскіх прывілеяў; а не асобнае становішча, не нейкае сентыментальнае святарства. Гэтага адзінага справядлівага і разумнага прынцыпу і рэзалюцыі, і прамовы ў большасці сваёй трымаюцца. У іх так мала падобнага да згаданага бязглуздага пункта, што мы падазраём, што ён — справа не тых самых рук, што і большасць іншых рэзалюцый. Сіла гэтай справы — у падтрымцы тых, хто кіруецца розумам і прынцыпам; а спрабаваць зрабіць ёй рэкламу сентыментальнасцямі, абсурднымі з пункту гледжання розуму і несумяшчальнымі з тым прынцыпам, на якім заснаваны рух, — значыць ставіць добрую справу на адзін узровень з дрэннай.
Ёсць прыкметы таго, што і па гэты бок Атлантыкі пойдуць за прыкладам Амерыкі; і першы крок ужо зроблены ў той частцы Англіі, з якой пачынаецца кожны сур’ёзны рух у бок палітычнага прагрэсу, — у прамысловых акругах Поўначы. 13 лютага 1851 года петыцыю жанчын з патрабаваннем выбарчага права, ухваленую на публічным сходзе ў Шэфілдзе, падаў у Палату лордаў граф Карлайл.
Заўвагі аўтаркі
Не можам утрымацца, каб не прывесці выдатны ўрывак на гэтую частку тэмы з аднаго з артыкулаў Сідні Сміта ў «Эдынбургскім аглядзе»: «Шмат сказана пра першапачатковую розніцу ў здольнасцях мужчын і жанчын, быццам жанчыны больш кемлівыя, а мужчыны больш разважлівыя, — быццам жанчыны вызначаюцца тонкасцю асацыяцый, а мужчыны — большай сілай увагі. Усё гэта, прызнаемся, здаецца нам вельмі надуманым. Што ёсць розніца паміж розумам мужчын і жанчын, з якімі мы штодня сустракаемся, заўважае, мусіць, кожны; але, безумоўна, няма такой, якую нельга было б растлумачыць розніцай абставін, у якія іх паставілі, не звяртаючыся да нейкай гіпатэтычнай розніцы ў першапачатковай будове розуму. Пакуль хлопчыкі і дзяўчынкі разам бегаюць па гразі і качаюць абручы, яны абсалютна аднолькавыя. Калі вы схопіце адну палову гэтых стварэнняў і будзеце прывучаць іх да пэўнага кола дзеянняў і поглядаў, а другую палову — да зусім процілеглага, то, вядома, іх розум будзе розніцца ў залежнасці ад таго, які талент прывёў у дзеянне той ці іншы род заняткаў. Няма, безумоўна, ніякай патрэбы ўдавацца ў больш глыбокія ці мудрагелістыя разважанні, каб растлумачыць такую вельмі простую з’яву». — Творы Сідні Сміта, т. 1, с. 200.
Сапраўды жахлівыя вынікі цяперашняга стану закона сярод самых нізоў рабочага насельніцтва відаць з тых выпадкаў агіднага здзеку рабочых са сваіх жонак, якімі поўніцца кожная газета, кожная паліцэйская хроніка. Нягоднікі, якім нельга даверыць найменшую ўладу над якой бы там ні было жывой істотай, маюць за хатнюю рабыню бездапаможную жанчыну. Такіх бясчынстваў не магло б быць, калі б жанчыны і зараблялі частку даходу сям’і, і мелі права ёю валодаць.
Артыкул «Enfranchisement of Women» выйшаў без подпісу ў «Westminster and Foreign Quarterly Review» у ліпені 1851 года. Пераклад з англійскай паводле тэксту ў Wikisource. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
