«Industrial Democracy» — галоўная праца Сідні і Беатрысы Вэб, заснавальнікаў Фабіянскага таварыства і Лонданскай школы эканомікі. За кнігай стаяць гады вывучэння статутаў, пратаколаў і справаздач сотняў брытанскіх прафсаюзаў. Мы перакладаем першы раздзел — пра тое, як рабочыя XVIII–XIX стагоддзяў будавалі дэмакратыю ў сваіх арганізацыях. Падрадковыя спасылкі на архіўныя крыніцы прапушчаныя.
У мясцовых прафесійных клубах XVIII стагоддзя дэмакратыя выступала ў сваёй найпрасцейшай форме. Як і грамадзяне Уры ці Апенцэля, рабочыя не спяшаліся прызнаваць якую-небудзь іншую ўладу, акрамя «галасоў» усіх, каго справа датычыла. Сябры кожнага цэха, сабраўшыся на агульны сход, самі ўсталёўвалі правілы, ужывалі іх да асобных выпадкаў, галасавалі за выдаткаванне сродкаў і вырашалі, якія дзеянні асобных сяброў патрэбныя дзеля агульнага дабра. Таму першыя статуты былі заклапочаныя перадусім тым, каб забяспечыць парадак і прыстойнасць на гэтых агульных сходах «цэха», або «супольнасці». Дзеля гэтага да старшыні, якога часта абіралі толькі на адзін сход, ставіліся з вялікай павагай і надзялялі яго асаблівымі, хоць і часовымі, паўнамоцтвамі. Так, статут Лонданскага таварыства сартавальнікаў воўны, заснаванага ў 1785 годзе, абвяшчае, «што на кожным сходзе гэтага таварыства абіраецца старшыня, каб пільнаваць правілаў прыстойнасці і добрага парадку; і калі які-небудзь сябра не змоўкне пасля належнага папярэджання старшыні, якое даецца трыма выразнымі ўдарамі па стале, ён плаціць штраф тры пенсы; і калі хто-небудзь падчас спрэчкі перапыніць іншага, які звяртаецца да старшыні, ён плаціць штраф шэсць пенсаў; а калі аштрафаваны адкажа непрыстойнымі словамі, ён плаціць яшчэ шэсць пенсаў; а калі які-небудзь старшыня сам будзе паводзіць сябе так, што ўчыніць гвалт і замяшанне ў таварыстве, або занядбае строгае выкананне гэтага і наступнага артыкулаў, яго адхіляюць і на яго месца абіраюць іншага старшыню. Старшыні падаюцца напоі на яго ўласны выбар, за выключэннем толькі віна». А Артыкулы Таварыства чаляднікаў-шчотачнікаў, у якое нельга было прыняць сябрам нікога, «хто не мае прыхільнасці да цяперашняй Ягонай Вялікасці і пратэстанцкага пераемства трона, а таксама добрага здароўя і добрай рэпутацыі», прадугледжваюць, «што кожнага вечара, калі збіраецца таварыства, з прысутных сяброў абіраецца старшыня для падтрымання парадку; яму належыць шылінг за клопат; сябра, які адмовіцца ад гэтай пасады, штрафуецца на шэсць пенсаў. Калі які-небудзь сябра спрачаецца пра палітыку, лаецца, б’ецца аб заклад, заахвочвае да азартных гульняў або іначай парушае парадак і не змоўкне па загадзе старшыні, ён плаціць штраф адзін шылінг».
Статуты кожнага старога таварыства складаюцца пераважна з мер, што забяспечвалі дзеяздольнасць гэтага агульнага сходу. Палітычныя ці рэлігійныя звады, крамольныя выказванні ці песні, праклёны, лаянка ці непрыстойныя словы, заклады, азартныя гульні або адмова змоўкнуць караліся штрафамі, а разам з тым старанна і падрабязна ўладкоўваўся пачастунак сяброў. Паколькі ўсе клубы збіраліся ў карчме, у пакоі, які гаспадар даваў бясплатна, само сабой разумелася, што кожны павінен выпіць сваю долю. Статуты часта вызначаюць суму, якую трэба выдаткаваць на кожным сходзе: напрыклад, у Таварыстве ўзаемадапамогі ліцейшчыкаў жалеза ў 1809 годзе штомесячны ўнёсак сябра складаў шылінг «у скрыню» і тры пенсы на напоі, «якія выдаткоўваюцца незалежна ад таго, прысутны ён ці не». Шчотачнікі ўстанавілі, «што кожнага вечара сходу кожны сябра атрымлівае талон на кружку а восьмай гадзіне, пінту а дзясятай — і больш нічога». А манчэстэрскія наборшчыкі ў 1826 годзе пастанавілі, «каб тым сябрам гэтага таварыства, якія таго патрабуюць, дазвалялася паліць тытунь падчас працы любога сходу таварыства».
Таму пасля старшыні найважнейшымі службовымі асобамі былі распарадчыкі, або маршалы, — двое ці чацвёра сяброў, якіх звычайна абіралі па чарзе. Іхні абавязак, словамі прадзільшчыкаў бавоўны, палягаў у тым, каб «на кожным сходзе прыносіць усе напоі ў пакой камітэта і па парадку разносіць іх кругам»; а сябрам у некаторых выпадках «забаранялася піць па-за чаргой, за выключэннем службовых асоб за сталом або сябра, які толькі што прыбыў у горад». Скарбніка часта не было зусім: мізэрныя сродкі, калі іх не праядалі гэтак жа хутка, як збіралі, звычайна аддавалі на захоўванне карчмару, у якога збіраўся клуб. Аднак часам мы сустракаем архаічную скрыню з трыма замкамі, такую звычайную ў гільдыях; і ў такіх выпадках сябры па чарзе служылі «ключнікамі», або, як мы сказалі б цяпер, давернікамі. Так, эдынбургскія шаўцы ўстанавілі, што «ключнікі абіраюцца па спісе: першы ключнік — пачынаючы з верху спіса, а малодшы ключнік — з сярэдзіны, і так далей, пакуль спіс не будзе вычарпаны. Калі хто адмовіцца быць ключніком, ён плаціць адзін шылінг і шэсць пенсаў стэрлінгаў». Старадаўняя скрыня Глазгоскага таварыства ўзаемадапамогі вяровачнікаў (заснаванага ў 1824 годзе), багата аздобленая «гербам» таварыства, захоўвалася ў старшыні, якога абіралі штогод. Яшчэ трыццаць гадоў таму захоўваўся звычай у дзень «абрання дыяканаў», гэта значыць у дзень штогадовых выбараў, урачыста пераносіць гэтую скрыню па вуліцах Глазга ў дом новага старшыні працэсіяй вяровачнікаў на чале з дударом, а завяршалася цырымонія банкетам. Вядзенне рахункаў і пісанне лістоў з’явіліся пазней, і калі патрабаваўся пісар або сакратар, яго даводзілася абіраць з невялікай колькасці тых, хто быў здольны да такой працы. Аднак ёсць сведчанні, што першыя сакратары, як і іхнія калегі, служылі толькі кароткі тэрмін і да таго ж займалі становішча, цалкам падначаленае старшыні.
Нават калі даводзілася дапаўняць службовых асоб якім-небудзь камітэтам, гэтыя маладыя дэмакратыі былі настолькі далёкія ад забабоннага пакланення выбарчай урне, што, хоць нам не вядомы ніводны выпадак сапраўднага выбару жэрабем, сяброў камітэта звычайна бралі, як у Таварыстве вытворцаў паравых машын, «па чарзе, у якой іх імёны значацца ў кнігах». «Штраф у адзін шылінг, — гавораць статуты Паўднёвага таварыства дружнага саюза сартавальнікаў воўны, — спаганяецца з кожнага, хто адмовіцца служыць у камітэце або не будзе прыходзіць на яго ўстаноўленыя пасяджэнні, ...і на яго месца выклікаецца наступны па чарзе». Статуты ліверпульскіх карабельных цесляў абвяшчалі, «што камітэт абіраецца па чарзе, у якой сябры значацца ў кнігах; і кожны сябра, які адмовіцца служыць на гэтай пасадзе, плаціць дзесяць шылінгаў і шэсць пенсаў». Яшчэ ў 1843 годзе мы бачым, як вельмі старое Таварыства скурнікаў пастанаўляе, што для гэтай мэты «трэба скласці спіс усіх сяброў у тры слупкі, падзяліўшы іх паводле ўзросту як мага дакладней наступным чынам: старэйшыя, сярэдняга веку і маладыя; каб вопыт старэйшых і цвярозае меркаванне людзей сярэдняга веку кампенсавалі любы недахоп з боку маладых». А ў некаторых выпадках сяброў камітэта нават выбіралі самі службовыя асобы. Так, у старадаўнім таварыстве чаляднікаў-папяровікаў, дзе кожны «Вялікі аддзел» меў свой камітэт з васьмі сяброў, было ўстаноўлена, што «каб запабегчы злоўжыванням, частка камітэта мяняецца кожныя тры месяцы: чацвёра старых сяброў выбываюць і чацвёра новых уваходзяць; таксама абіраецца старшыня для падтрымання добрага парадку, і гэты старшыня разам з пісарам вылучае чатырох новых сяброў, якія прыйдуць на змену чатыром старым».
Такім чынам, ранні прафесійны клуб быў дэмакратыяй найбольш зачаткавага тыпу, вольнай як ад сталых, адасобленых ад астатніх службовых асоб, так і ад выканаўчага савета ці прадстаўнічага сходу. Агульны сход імкнуўся сам весці ўсе справы і неахвотна дэлегаваў якія-небудзь са сваіх функцый службовым асобам або камітэтам. Калі ўжо нельга было пазбегнуць такога дэлегавання, звярталіся да ратацыі і кароткіх тэрмінаў службы, «каб запабегчы злоўжыванням» або празмернаму ўплыву асобных сяброў. У гэтым найранейшым тыпе прафсаюзнай дэмакратыі мы, па сутнасці, знаходзім самую дзіцячую веру не толькі ў тое, што «ўсе людзі роўныя», але і ў тое, што «справы, якія датычаць усіх, павінны вырашаць усе».
Відавочна, што такая форма дэмакратыі была сумяшчальная толькі з найменшым магчымым аб’ёмам спраў. Але, на нашу думку, ад гэтага простага ідэалу ўпершыню адышлі не столькі праз рост фінансавых і канцылярскіх спраў саюзаў, колькі праз патрабаванні іхняй барацьбы з працадаўцамі. Юрыдычны і грамадскі пераслед, якому падвяргаліся сябры прафсаюзаў прынамсі да 1824 года, рабіў сакрэтнасць і хуткасць абсалютна неабходнымі для паспяховых дзеянняў; і таму ва ўсе крытычныя моманты мы бачым, як кіраўніцтва справамі пераходзіць з рук агульнага сходу ў рукі адказнага, хоць і не прадстаўнічага, камітэта. Так, лонданскія краўцы, чые баявыя аб’яднанні паміж 1720 і 1834 гадамі неаднаразова прыцягвалі ўвагу парламента, фактычна мелі дзве канстытуцыі: адну для міру і адну для вайны. У спакойныя часы таварыства складалася з невялікіх аўтаномных агульных сходаў апісанага вышэй кшталту пры трыццаці «дамах выкліку» ў Лондане і Вестмінстэры. Ваенная ж арганізацыя, як яе апісаў у 1818 годзе Фрэнсіс Плэйс, была зусім іншай: «Кожны дом выкліку мае свайго дэпутата, якога ў асаблівых выпадках абіраюць нейкай маўклівай згодай, часта так, што пераважная большасць нават не ведае, каго абралі. Дэпутаты складаюць камітэт, а яны, у сваю чаргу, падобным спосабам абіраюць вельмі невялікі камітэт, якому ў вельмі асаблівых выпадках належыць уся ўлада, ад якога зыходзяць усе загады і чые распараджэнні выконваюцца беспярэчна; і ніколі не было вядома, каб іхнія распараджэнні выходзілі за межы таго, чаго патрабавалі абставіны, або каб яны хоць крыху адхіліліся ад мэты, дзеля якой, як разумелася, іх прызначылі. Арганізацыя сапраўды настолькі дасканалая і так добра ўвасобленая ў жыццё, што ніколі не было чуваць ніякіх скаргаў; уся справа, здаецца, вядзецца з такой прастатой і з такой пэўнасцю, што асноўная маса чаляднікаў хутчэй пагаджаецца з ёю, чым неяк у ёй удзельнічае». Зноў жа, працяглыя судовыя справы шатландскіх ручных ткачоў, што скончыліся вялікай барацьбой, калі 30 000 ткацкіх станкоў ад Карлайла да Абердзіна спыніліся ў адзін дзень (10 лістапада 1812 года), вёў аўтакратычны камітэт з пяці чалавек, які засядаў у Глазга і перыядычна склікаў з усіх акруг дэлегатаў, а тыя вязлі сваім выбаршчыкам загады, што выконваліся беспярэчна. Да адмены законаў супраць аб’яднанняў у 1824 годзе працадаўцы ва ўсіх арганізаваных рамёствах горка скардзіліся на гэтыя «самазваныя» камітэты і раз-пораз спрабавалі разагнаць іх судовым пераследам за аб’яднанне або змову. Гэтай пастаяннай небяспецы пераследу можна прыпісаць пэўную таямнічасць, якая ахінае сапраўдны ўлад гэтых трыбуналаў; але іх з’яўленне на сцэне кожны раз, калі надзвычайныя абставіны патрабавалі рашучых дзеянняў, было непазбежным вынікам таго, што клубы не стварылі ніякай статутнай улады прадстаўнічага характару.
Дагэтуль мы разглядалі пераважна прафесійныя клубы, абмежаваныя асобнымі гарадамі ці акругамі. Калі ў якім-небудзь рамястве гэтыя мясцовыя клубы аб’ядноўваліся ў федэратыўны саюз або калі адзін з іх прымаў сяброў у іншых гарадах, кіраванне праз агульны сход «цэха», або ўсіх сяброў, рабілася немагчымым. Сёння здаецца, што на гэтым этапе нейкія прадстаўнічыя інстытуты былі непазбежныя. Але паказальна, як павольна, неахвотна і няпоўна сябры прафсаюзаў уключалі ў свае канстытуцыі тое, што часта лічаць адмыслова англасаксонскай формай дэмакратыі, — абраны прадстаўнічы сход, які прызначае пастаянную выканаўчую ўладу і кантралюе яе. Да цяперашняга пакалення ніводзін прафсаюз не будаваў сваёй канстытуцыі паводле гэтай мадэлі. Праўда, у раннія часы мы чуем пра сходы дэлегатаў ад мясцовых клубаў, каб прыняць або змяніць «артыкулы» свайго аб’яднання. Менавіта так у 1827 годзе ў Лондане сабралася «дэпутацыя» ад дзевяці мясцовых таварыстваў цесляроў, каб заснаваць Таварыства ўзаемадапамогі рабочых будаўнічых цесляроў і сталяроў, і падобныя сходы штогод праводзіліся, каб перагледзець статут і ўпарадкаваць фінансы гэтай федэрацыі. Цалкам натуральным развіццём было б, каб такі прадстаўнічы з’езд прызначыў пастаянны камітэт і выканаўчых службовых асоб, якія дзейнічалі б ад імя ўсяго цэха. Але калі паміж 1824 і 1840 гадамі вялікія агульнанацыянальныя таварыствы таго пакалення ўсталявалі свае канстытуцыі, з’езд выбраных прадстаўнікоў або зусім не знайшоў у іх месца, або склікаўся толькі праз доўгія прамежкі часу і для строга абмежаваных мэтаў. Ні ў адным выпадку мы не бачым, каб ён дзейнічаў як пастаянны вярхоўны сход. Прафсаюз адказаў на патрэбы дэмакратыі, што пашыралася, некалькімі адметнымі эксперыментамі ў канстытуцыйнай творчасці.
Першым крокам на шляху ад свабоднага саюза асобных мясцовых клубаў да агульнанацыянальнай арганізацыі было вызначэнне сядзібы кіраўніцтва, або «кіроўнага аддзялення». На сяброў, што жылі ў адным горадзе, ускладалася адказнасць за вядзенне бягучых спраў усяго таварыства, а таксама свайго ўласнага аддзялення. Адпаведна, службовыя асобы і камітэт аддзялення ў гэтым горадзе станавіліся цэнтральнай уладай. І тут таксама галоўная ідэя заключалася не столькі ў тым, каб мець кіраўніцтва, якое прадстаўляла б таварыства, колькі ў тым, каб кожная частка па чарзе карысталася прывілеямі і несла цяжар кіравання. Таму сядзіба кіраўніцтва заўсёды мянялася праз кароткія прамежкі часу, часта па чарзе. Так, статут вытворцаў паравых машын 1826 года прадугледжвае, што «цэнтральнае аддзяленне таварыства мае знаходзіцца пачаргова ў розных аддзяленнях гэтага таварыства, у тым парадку, у якім яны значацца ў кнігах, пачынаючы з аддзялення № 1, і сакратар цэнтральнага аддзялення пасля зводкі рахункаў за мінулы год павінен пераслаць кнігі наступнаму цэнтральнаму аддзяленню таварыства». У іншых выпадках сядзіба кіраўніцтва перыядычна вызначалася галасаваннем усіх сяброў, якія, відаць, звычайна вельмі схіляліся да таго, каб пераносіць яе з горада ў горад. Прычына бачна з наступнай заявы адной з ложаў ліцейшчыкаў: «Якая, пытаемся мы, была ў гэтых адносінах гісторыя амаль кожнага прафесійнага таварыства? Ды такая, што калі якое-небудзь аддзяленне ці частка яго занадта доўга трымала ў руках кіроўную ўладу, яно рабілася нядбайным да інтарэсаў таварыства, спрабавала прысвоіць сабе бескантрольныя паўнамоцтвы і нязменна сваёй нядбаласцю шырока адчыняла дзверы для раскрадання, махлярства і ашуканства».
Установа «кіроўнага аддзялення» мела тую перавагу, што гэта быў найтанейшы механізм цэнтральнага кіравання, які толькі можна было прыдумаць. Дзякуючы яму агульнанацыянальны саюз атрымліваў свой выканаўчы камітэт з выдаткамі не большымі, чым у невялікага мясцовага таварыства. І пакуль функцыя агульнанацыянальнага выканаўчага органа абмяжоўвалася роляй цэнтра сувязі паміж практычна аўтаномнымі мясцовымі аддзяленнямі, ніякіх змен у гэтым механізме не патрабавалася. Абавязкі сакратара, як і абавязкі яго камітэта, не выходзілі за межы магчымасцяў звычайных рамеснікаў, якія працавалі па сваім рамястве і аддавалі службовым справам толькі вечары. Але з памнажэннем аддзяленняў і стварэннем цэнтральнага фонду сакратарская праца агульнанацыянальнага саюза неўзабаве стала забіраць увесь час аднаго службоўца, якому, такім чынам, давялося прызначыць жалаванне. Паколькі жалаванне выплачвалася з агульнага фонду, права прызначэння беспярэчна перайшло ад сходу аддзялення да «галасоў» усіх сяброў. Так генеральны сакратар апынуўся ў выключным становішчы: адзіны сярод службовых асоб саюза, ён выбіраўся ўсімі сябрамі. Між тым вярхоўнай уладай па-ранейшаму заставаліся «галасы». Кожная прапанова, не прадугледжаная першапачатковымі «артыкуламі», а таксама ўсе пытанні міру і вайны выносіліся на галасаванне сяброў. Але і гэта было не ўсё. Кожнае аддзяленне на сваім агульным сходзе патрабавала права выносіць на галасаванне ўсяго таварыства якую заўгодна прапанову. І таму амаль у кожным прафсаюзе, які наогул мае хоць якую гісторыю, мы знаходзім надзвычай павучальны шэраг эксперыментаў з выкарыстаннем рэферэндуму, са злоўжываннем ім і з яго межамі.
Такой была тыповая канстытуцыя прафсаюза мінулага пакалення. У нешматлікіх выпадках яна захавалася амаль нязменнай да сённяшняга дня, гэтак жа як яе папярэдніца — архаічны мясцовы клуб, якім кіруе агульны сход, — дагэтуль мае сваіх прадстаўнікоў у свеце прафсаюзаў. Але ўсюды, дзе стары прафсаюз захаваў сваю жыццяздольнасць, яго канстытуцыя паступова змянялася, а наймацнейшыя з сучасных саюзаў былі ўтвораны па іншым узоры. Разгляд гэтага эвалюцыйнага працэсу дасць нам адчуць пераходны характар існых канстытуцыйных формаў і падкажа каштоўныя ідэі для вырашэння — ужо ў шырэйшым полі — праблемы, як спалучыць эфектыўнае кіраванне з народным кантролем.
Мы ўжо адзначалі, што, пераходзячы ад мясцовай да агульнанацыянальнай арганізацыі, прафсаюз неўпрыкмет для сябе пакінуў ззаду ідэал першапачатковай дэмакратыі. Вылучэнне аднаго чалавека для канцылярскай працы знішчыла магчымасць роўнай і аднолькавай службы ўсіх сяброў і заклала падмурак асобнага кіроўнага класа. Ад практыкі, паводле якой сябры павінны былі выконваць абавязкі па чарзе, моўчкі адмовіліся. Аднойчы выбраны на сваю пасаду, генеральны сакратар мог упэўнена разлічваць на штогадовае перавыбранне, калі толькі не выяўляў відавочнай непрыдатнасці або грубай некампетэнтнасці. Праводзячы ўвесь дзень за канторскай працай, ён хутка набываў прафесійнае ўмельства, зусім недасяжнае для яго таварышаў за варштатам або ля горна. І нават калі хто-небудзь з іншых сяброў меў прыродныя здольнасці, роўныя набытаму майстэрству дзеючай службовай асобы або вышэйшыя за яго, у агульнанацыянальнай арганізацыі не было магчымасці зрабіць гэтыя якасці вядомымі. Генеральны сакратар, наадварот, увесь час рабіў сваё імя і сваю асобу вядомымі тысячам сяброў праз друкаваныя цыркуляры і фінансавыя справаздачы, якія сталі адзінай сувяззю паміж раскіданымі аддзяленнямі і давалі наглядны доказ яго здольнасці спраўляцца са звычайнай працай на пасадзе. Таму з кожным павелічэннем колькасці сяброў таварыства, з кожным пашырэннем ці ўскладненнем яго фінансавай сістэмы або цэхавай палітыкі становішча платнай службовай асобы рабілася ўсё больш трывалым. Самі генеральныя сакратары мяняліся разам з развіццём сваёй пасады. Звычайны рамеснік ужо не мог добра спраўляцца з гэтай працай, і пэўная папярэдняя канторская падрыхтоўка стала амаль неабходнай. Шахцёры, напрыклад, як мы паказалі ў нашым апісанні свету прафсаюзаў, у значнай ступені выбіралі сваіх сакратароў са спецыяльна падрыхтаванай групы — кантралёраў вагі. Рабочыя баваўнянай прамысловасці нават увялі сістэму конкурсных экзаменаў для кандыдатаў на штатныя пасады. У іншых саюзах любы кандыдат, які не даказаў сваёй здольнасці да канторскай працы і цэхавых перамоваў, апынуўся б у вельмі нявыгадным становішчы на выбарах, дзе выбар з кожным днём усё выразней абмяжоўваецца невялікім колам ніжэйшых службовых асоб. Першачарговая неабходнасць эфектыўнага кіравання разам з гэтай сталасцю спрыяла паступоваму вылучэнню службовага кіроўнага класа, які ўсё больш адрозніваецца ад асноўнай масы сяброў характарам, падрыхтоўкай і абавязкамі. Штогадовыя выбары генеральнага сакратара агульным галасаваннем не толькі не прывялі да частай ратацыі пасадаў і роўнай службы ўсіх сяброў, але на справе нязменна давалі такую сталасць знаходжання на пасадзе, якая пераўзыходзіць нават сталасць ангельскага дзяржаўнага чыноўніка. Таму цікава заўважыць, што ў пазнейшых статутах некаторых з найбольш уплывовых сучасных саюзаў фактычная пажыццёвасць службовага апарату маўкліва прызнаецца тым, што з іх зусім выключаны палажэнні пра перавыбранне. Больш за тое, Аб’яднаная асацыяцыя рабочых-прадзільшчыкаў бавоўны заходзіць так далёка, што выразна прадугледжвае ў сваім статуце: генеральны сакратар «застаецца на пасадзе, пакуль яго праца задавальняе».
Тым часам як усё гэтак спрыяла ўзвышэнню платнай службовай асобы, выканаўчы камітэт, пад кіраўніцтва якога яе было пастаўлена, складаўся з людзей, што працавалі па сваім рамястве, і таму захоўваў сваю ўнутраную слабасць. Хоць ён і змяняўся ў неістотных дэталях, амаль ва ўсіх старых таварыствах яго па-ранейшаму выбірала толькі адна геаграфічная частка сяброў. Спачатку кожнае аддзяленне па чарзе служыла сядзібай кіраўніцтва. Неўзабаве гэта саступіла месца сістэме, пры якой кіроўнае аддзяленне выбіралася з ліку найбольш значных цэнтраў цэха. Больш за тое, хоць імкненне перыядычна пераносіць сядзібу гэтай улады доўга давала пра сябе знаць і ў некаторых цэхах трымаецца дагэтуль, рост службовага апарату і неабходнасць мець памяшканне на нейкай даўгатэрміновай арэндзе фактычна зрабілі штаб-кватэру нерухомай, нават калі гэтая змена не была выразна запісана ў статуце. Так, Таварыства ўзаемадапамогі ліцейшчыкаў трымае сваю галоўную кантору ў Лондане з 1846 года, а Таварыства ўзаемадапамогі рабочых-каменшчыкаў — з 1883 года. Аб’яднанае таварыства кацельшчыкаў, якое доўга вандравала з порта ў порт, застаецца ў Ньюкасле з 1880 года і канчаткова вырашыла гэтае пытанне ў 1888 годзе, пабудаваўшы сабе палацавую кантору на ўласным участку. І тут таксама глыбока ўкаранёнае імкненне прафсаюзных дэмакратаў забяспечыць кожнай частцы роўную і аднолькавую долю ў кіраванні таварыствам мусіла адступіць перад неабходнасцю мець эфектыўнае кіраванне. Перастаўшы быць рухомым, выканаўчы камітэт страціў нават той маральны ўплыў на генеральнага сакратара, які надавала яму выразнае і нядаўняе даручэнне ад астатняй часткі таварыства. Платная службовая асоба, выбраная галасамі ўсіх сяброў, фактычна магла прэтэндаваць на большыя прадстаўнічыя паўнамоцтвы, чым камітэт, чые выканаўчыя функцыі залежалі толькі ад таго выпадку, што кантора таварыства была пабудавана ў тым горадзе, дзе якраз працавалі сябры камітэта. Больш за тое, у некаторых таварыствах ідэя ратацыі пасадаў захавалася настолькі, што сяброў камітэта выбіралі на кароткі тэрмін і без права на перавыбранне. Такія недасведчаныя і выпадкова сабраныя камітэты стомленых рабочых фізічнай працы, якія збіраліся толькі вечарамі, звычайна аказваліся няздольнымі супрацьстаяць або нават крытыкаваць любую практычную прапанову, якую мог вылучыць сталы, падрыхтаваны прафесіянал, якім яны нібыта павінны былі кіраваць і якога павінны былі кантраляваць.
Пры такім слабым выканаўчым камітэце найбольш відавочнай стрымкай для пераважнай улады платных службовых асоб была элементарная прылада — пісаная канстытуцыя. Звычайны рабочы, не маючы ні вопыту, ні ўяўлення, наіўна думаў, што выканаўчае кіраванне вялікай агульнанацыянальнай арганізацыяй можна звесці да механічнага выканання друкаваных правілаў. Адсюль пастаяннае ўскладненне статутаў розных таварыстваў у марнай спробе нічога не пакінуць на меркаванне службовых асоб або камітэтаў. Неад’емнай часткай веры гэтых першапачатковых дэмакратаў было тое, што цяжкую і карпатлівую працу па складанні і змяненні гэтых правілаў нельга даручаць нейкай асобнай асобе або асобам, а павінна выконваць яе «грамада» або «цэх», сабраныя на агульны сход.
Калі таварыства пашыралася з горада ў горад і сход усіх сяброў рабіўся немагчымым, «артыкулы», як мы ўжо згадвалі, усталёўваў сход дэлегатаў, і ён жа праводзіў любы іх перагляд. Адпаведна, у раннай гісторыі такіх таварыстваў, як ліцейшчыкі, каменшчыкі, цесляры, вытворцы экіпажаў і вытворцы паравых машын, мы знаходзім частыя сходы дэлегатаў ад розных аддзяленняў, якім даручалася дапаўняць або пераглядаць даволі папярэднія правілы, на якіх было заснавана таварыства. Але было б сур’ёзнай памылкай лічыць гэтыя сходы «парламентамі» з поўнай уладай вызначаць палітыку, якой мае прытрымлівацца таварыства. Дэлегаты збіраліся толькі для канкрэтных і строга абмежаваных мэтаў. Ды і гэтыя мэты не пакідаліся на іх уласны розсуд. Ва ўсіх вядомых нам выпадках дэлегаты былі абавязаны вырашаць у адпаведнасці з галасаваннем, ужо праведзеным у іх аддзяленнях. У многіх таварыствах дэлегат быў толькі сродкам, праз які механічна перадаваліся «галасы» сяброў. Так, Таварыства ўзаемадапамогі рабочых-каменшчыкаў, у той час найбуйнейшы і наймацнейшы прафсаюз, паміж 1834 і 1839 гадамі праводзіла штогадовыя сходы дэлегатаў з адзінай мэтай — перагледзець свой статут. Наколькі абмежаванай была ўлада гэтага сходу, можна меркаваць з наступнага ўрыўка са звароту цэнтральнага выканаўчага органа: «Паколькі дэлегаты неўзабаве збяруцца, Вялікі камітэт прапануе ўсім ложам наступныя рэзалюцыі адносна паводзін дэлегатаў. Відавочна, што абавязак дэлегатаў — галасаваць паводле інструкцый большасці сваіх выбаршчыкаў, і таму яны не павінны прапаноўваць ніякіх мер, калі тыя не рэкамендаваны ложамі або акругамі, якія яны прадстаўляюць. Каб гэтага дасягнуць, мы прапануем наступныя рэзалюцыі: кожная ложа павінна даць сваім дэлегатам пісьмовыя інструкцыі, як галасаваць па кожным пытанні, якое яна разгледзела, і ніводзін дэлегат не павінен галасаваць насуперак сваім інструкцыям, а калі пры праверцы інструкцый выявіцца, што за якую-небудзь меру ёсць большасць, яна павінна быць прынята без абмеркавання». Сход дэлегатаў 1838 года пагадзіўся з гэтым поглядам. Усе ложы павінны былі за два месяцы да сходу дэлегатаў дасылаць рэзалюцыі пра змены статута; іх належала друкаваць у «Двухтыднёвай справаздачы» і абмяркоўваць у кожнай ложы; затым дэлегат атрымліваў інструкцыю пра думку сяброў, вызначаную большасцю галасоў; і толькі калі па якім-небудзь пункце не было выразнай большасці, дэлегат мог галасаваць на свой розсуд. Але нават такое абмежаванне не адпавядала ўяўленню каменшчыкаў пра дэмакратыю. У 1837 годзе ліверпульская ложа запатрабавала, каб «усе змены, унесеныя ў нашы законы на вялікім сходзе дэлегатаў», былі разасланы ўсім ложам «на разгляд нашага таварыства, перш чым іх надрукуюць». Цэнтральны выканаўчы орган мякка выказаўся супраць такога парадку, спасылаючыся на тое, што пры такіх умовах змяненне і прыняцце законаў займалі б увесь час таварыства аж да наступнага сходу дэлегатаў. Аднак гэтае патрабаванне падхапілі іншыя аддзяленняў, і ўжо ў 1844 годзе мы бачым усталяваную практыку: любую патрэбную папраўку ў правілы ўносілі, проста змяшчаючы прапанову ў «Двухтыднёвай справаздачы» і складваючы галасы, пададзеныя на сходзе кожнай ложы. Падобная змена адбылася і ў іншых буйных таварыствах — у ліцейшчыкаў, вытворцаў паравых машын і каретнікаў. Пераважная большасць сяброў не бачыла ніякай карысці ў тым, каб несці вельмі значныя выдаткі, аплачваючы дэлегатам праезд дыліжансам да цэнтральнага горада і ўтрымліваючы іх там з разліку шэсць шылінгаў у дзень, калі ўвядзенне аднапенсавай пошты дало магчымасць рассылаць двухтыднёвы або штомесячны цыркуляр, праз які іхнія галасы па любой асобнай прапанове можна было сабраць хутка і танна. Сход дэлегатаў фактычна саступіў месца рэферэндуму.
Пад тэрмінам «рэферэндум» сучасны даследчык палітычных інстытутаў разумее вынясенне на галасаванне ўсяго народа любой меры, абмеркаванай прадстаўнічым сходам. Іншым развіццём таго самага прынцыпу з’яўляецца так званая ініцыятыва, гэта значыць права часткі грамадства патрабаваць, каб яе прапановы былі вынесены на галасаванне ўсіх выбаршчыкаў. Паколькі прадстаўнічага сходу ў ранніх статутах прафсаюзаў не было зусім, і рэферэндум, і ініцыятыва набылі ў іх самую грубую форму. Любое новае правіла або папраўку да правіла, любую прапанаваную лінію палітыкі ці асобнае яе прымяненне можна было адразу вынесці на галасаванне ўсіх сяброў. І такі зварот да сяброў не быў прывілеем аднаго толькі цэнтральнага выканаўчага органа. Любое аддзяленне магло гэтаксама вынесці любую прапанову на галасаванне праз афіцыйны цыркуляр таварыства. І як бы недасканала ні было сфармулявана пытанне, як бы мала ні адпавядаў вынік правілам таварыства і ранейшай практыцы, адказ, дадзены галасаваннем сяброў, быў канчатковы і адразу набываў сілу. Тыя, хто лічыць, што чыстая дэмакратыя азначае непасрэднае вырашэнне масай народа кожнага пытання, як толькі яно паўстае, знойдуць гэты ідэал увасобленым без усякіх стрымак і абмежаванняў у гісторыі буйнейшых прафсаюзаў паміж 1834 і 1870 гадамі. Вынік быў красамоўны і вельмі павучальны ў палітычным сэнсе. Кожны раз, калі прафсаюз жыў бурлівым жыццём, мы найперш бачым шалёную лавіну прапаноў. Кожнае актыўнае аддзяленне мела нейкае новае правіла, каб яго прапанаваць, і кожны нумар афіцыйнага цыркуляра поўніўся сырымі і часта супярэчлівымі праектамі паправак. Выканаўчаму камітэту Таварыства каретнікаў Злучанага Каралеўства, напрыклад, давялося адначасова вынесці на галасаванне ў адным цыркуляры не менш як сорак чатыры прапановы. Цяжка даць хоць колькі-небудзь адэкватнае ўяўленне пра разнастайнасць, а часам і недарэчнасць гэтых прапаноў. Возьмем толькі тыя, што засведчаны ў летапісе каменшчыкаў за 1838–1839 гады: адно аддзяленне прапануе, каб усё таварыства перайшло на пагадзінную аплату, другое — каб пасаду генеральнага сакратара выставіць на таргі, прычым «найтаннейшы будзе лічыцца абраным на гэтую важную пасаду». Сход дэлегатаў выносіць на галасаванне сяброў лёсавызначальнае пытанне, ці дазволіць цэнтральнаму выканаўчаму органу «па кубку элю кожнаму на вечар», а цэнтральны выканаўчы орган ладзіць галасаванне, ці не навязаць усім ірландскім аддзяленням гомруль. Сябры, баючыся будучага парламенцкага расследавання, галасуюць за скасаванне ўсіх «рэгалій, абрадаў пасвячэння і паролей», але адхіляюць прапанову ньюкаслскай ложы скараціць працоўны дзень «як адзіны спосаб ударыць па корані ўсіх нашых крыўдаў». Цэнтральны выканаўчы орган вымушаны пратэставаць супраць «бесперапыннага неспакою, у якім таварыства трымаюць апошнія дзесяць месяцаў шматлікія рэзалюцыі і папраўкі да законаў, што могуць толькі падарваць павагу і да законаў, і да таварыства». Калі іншыя прафсаюзы даходзяць да той самай стадыі развіцця, мы бачым падобны вынік. «Відавочна, — скардзіцца выканаўчы камітэт Таварыства ўзаемадапамогі ліцейшчыкаў, — што на нас найшла сапраўдная манія прапаноў. Адно аддзяленне ўносіць прапановы толькі таму, што гэта робіць другое; адсюль і недарэчныя, смехатворныя прапановы, якія ўносяцца». Найбольш згубна гэтая сістэма дзейнічала ў тым, што датычылася памераў унёскаў і дапамог. Не дзіва, што большасць рабочых не здолела ўцяміць патрэбу ў парадзе знаўцаў па гэтых пытаннях або што яны не зважалі ні на якія актуарныя меркаванні. Адпаведна, мы бачым, што сябры заўсёды неахвотна верылі, што ўнёскі трэба павысіць, і звычайна ахвотна прыслухоўваліся да любой прапановы пашырыць дапамогі, — і гэтая народная схільнасць давяла многія таварыствы да банкруцтва. Яшчэ больш разбуральнай па сваіх наступствах была схільнасць абскарджваць праз галасаванне сяброў рашэнне выканаўчага органа аб тым, што пэўныя асобы не маюць права на тыя ці іншыя дапамогі. У Таварыстве каретнікаў Злучанага Каралеўства, напрыклад, выканаўчы камітэт горка скардзіцца, што няма ніякага сэнсу трымацца правілаў і цвёрда адмаўляць у дапамозе па няшчасным выпадку тым, хто проста хварэе: амаль заўсёды зварот заяўніка да сяброў таварыства, падмацаваны красамоўнымі цыркулярамі ад ягоных прыяцеляў, заканчваўся адменай рашэння. Таварыства ўзаемадапамогі ліцейшчыкаў за адзін толькі год правяло не менш як дзевятнаццаць галасаванняў, амаль усе — па дробязях выплаты дапамог. А выканаўчаму органу каменшчыкаў ужо ў раннюю пару давялося пратэставаць супраць пашыранай практыкі, калі аддзяленні перад галасаваннем рассылалі па ўсім таварыстве цыркуляры ў падтрымку сваіх патрабаванняў выправіць тое, што яны лічылі асабістымі крыўдамі.
Недахопы вольнага звароту да рэферэндуму неўзабаве сталі відавочныя для разважлівых прафсаюзнікаў. Да гонару большасці сяброў, дзікія і недарэчныя прапановы амаль заўсёды адхіляліся; а ў многіх таварыствах такі самы лёс звычайна напаткоўваў любую прапанову, што зыходзіла не ад адказнага выканаўчага органа. Вынікам стала фактычная адмова ад ініцыятывы. Аддзяленням надакучыла дасылаць наверх прапановы, якія нязменна праваліваліся. Але права ўсёй грамады сяброў самой вырашаць кожнае пытанне, як толькі яно паўстане, было занадта цесна звязана з іхнім уяўленнем пра дэмакратыю, каб яго можна было наўпрост скасаваць ці нават адкрыта крытыкаваць. Там, дзе гэтая практыка не заглухла проста ад стомы, ад яе ціха пазбаўляліся іншымі спосабамі. У адным таварыстве за другім цэнтральны выканаўчы орган і генеральны сакратар — людзі, якія непасрэдна сутыкаліся з праблемамі кіравання, — моўчкі скіроўвалі ўвесь свой уплыў супраць практыкі звароту да галасавання сяброў. Так, выканаўчы камітэт Таварыства каретнікаў Злучанага Каралеўства рашуча выступіў супраць звычкі сяброў адмяняць яго рашэнні аб прызначэнні дапамог паводле правілаў. Выканаўчы камітэт патрабаваў сабе выключнага права вырашаць, хто мае права на дапамогу паводле правілаў, і не дазваляў незадаволеным заяўнікам абскарджваць рашэнні праз афіцыйны цыркуляр. Гэта выклікала вялікае і ўсё новае і новае незадавальненне; але выканаўчы камітэт цвёрда трымаўся сваёй пазіцыі і ўрэшце яе адстаяў. Калі ў 1868 годзе трынаццаць аддзяленняў Таварыства рабочых-муляраў прапанавалі знізіць узрост выхаду на пенсію і скараціць канцылярскія выдаткі, генеральны сакратар наўпрост адмовіўся выносіць такія немэтазгодныя прапановы на галасаванне сяброў, спаслаўшыся на тое, што пытанне можна будзе разгледзець на наступным сходзе дэлегатаў. Наступным крокам стала абмежаванне колькасці магчымасцяў звяртацца да сяброў па любых пытаннях наогул. Выканаўчы камітэт каретнікаў абвясціў, што надалей прапановы будуць выносіцца на галасаванне толькі ў гадавой справаздачы, а не штоквартальна, як дагэтуль, і праз некалькі гадоў гэтае абмежаванне было замацавана ў правілах. Яшчэ больш дзейсным аказалася ўвядзенне правіла, якое ўскладала выдаткі на правядзенне галасавання на аддзяленне, што яго ініцыявала, калі таварыства выказвалася супраць прапановы. Іншы прыём — скарыстаць нагоду грунтоўнага перагляду правілаў, каб абвясціць, што на пэўны тэрмін ніякія прапановы аб іх змене разглядацца не будуць: на адзін год, пастанавіў Агульны саюз цесляроў у 1863 годзе; на тры гады, абвясцілі Аб’яднаны саюз пераплётчыкаў у 1869 годзе і Таварыства ўзаемадапамогі рабочых-каменшчыкаў у 1878 годзе; на дзесяць гадоў, загадала Таварыства рабочых-муляраў у 1889 годзе. Нарэшце, рэферэндум і зусім скасоўваецца ў тым, што датычыць прыняцця або змены правілаў. У 1866 годзе сход дэлегатаў Аб’яднанага таварыства цесляроў пастанавіў, што выканаўчы камітэт «не павінен праводзіць галасаванне сяброў наконт якой-небудзь змены або дапаўнення правілаў, хіба толькі ў выпадках вялікай неабходнасці, і тады толькі з дазволу Генеральнай рады». У 1878 годзе самі каменшчыкі, якія сорак гадоў перад тым з такім запалам галасавалі па кожным пытанні наогул, прынялі правіла, што даручала справу перагляду адмыслова абранаму камітэту.
Такім чынам, мы бачым, што паўстагоддзя практычнага досведу ініцыятывы і рэферэндуму прывялі не да пашырэння іх, а да ўсё больш строгага абмежавання іх прымянення. Спроба забяспечыць удзел кожнага сябра ў кіраванні сваім таварыствам, як высветлілася, вядзе да нестабільнасці заканадаўства, небяспечнай хісткасці фінансаў і агульнай слабасці кіравання. Вынікам стала ранняя адмова ад ініцыятывы — або праз адмысловае правіла, або пад упартым уплывам выканаўчага органа. Гэта прывяло да далейшага зрушэння раўнавагі сіл у статутах прафсаюзаў. Калі права выносіць пытанні на галасаванне фактычна засталося толькі за выканаўчым органам, рэферэндум перастаў даваць сябрам які-небудзь дзейсны кантроль. Калі выканаўчы орган мог выбіраць, якія пытанні выносіць, калі іх ставіць і ў якую форму іх апранаць, то рэферэндум, зусім не ўраўнаважваючы выканаўчы орган, хутка аказаўся велізарным узмацненнем яго ўлады. Любую змену, якой жадаў выканаўчы орган, можна было выкласці ў найбольш прывабных словах і падмацаваць пераканаўчымі аргументамі, што амаль нязменна забяспечвала яе прыняцце значнай большасцю. Такім чынам, любой пастанове выканаўчага органа можна было пры патрэбе надаць магутную маральную падтрымку плебісцыту. Спадзяванне прафсаюзных дэмакратаў на рэферэндум на справе прывяло да фактычнага адхілення шырокай масы сяброў ад усякага рэальнага ўдзелу ў кіраванні. А калі ўзгадаць фактычнае падпарадкаванне выканаўчага камітэта яго платнай пастаяннай службовай асобе, лёгка зразумець, што канчатковым вынікам такога рэферэндуму, які мы апісалі, было далейшае ўмацаванне ўплыву генеральнага сакратара, які складаў прапановы, пісаў аргументы на іх карысць і рэдагаваў афіцыйны цыркуляр — адзіны сродак сувязі з сябрамі.
Такім чынам, мы бачым, што амаль усе чыннікі ў прафсаюзнай арганізацыі спрыялі ўзвелічэнню і ўмацаванню ўлады генеральнага сакратара. Калі б дэмакратыя не магла прапанаваць іншых сродкаў народнага кантролю, апрача масавага сходу, штогадовых выбараў службовых асоб, ініцыятывы і рэферэндуму, то гісторыя прафсаюзаў цалкам ясна паказвае, што адзін толькі ціск адміністрацыйных патрэб непазбежна прывёў бы да таго, што шырокая маса грамадзян страціла б усякі дзейсны кантроль над кіраваннем. Няцяжка было б назваць уплывовыя прафсаюзы нашых дзён, якія, маючы толькі адну пастаянную службовую асобу, не пайшлі далей за стадыю, па сутнасці, асабістай дыктатуры. Але здараецца так, што тое самае развіццё прафсаюза і яго спраў, якое, як мы бачылі, павялічвае ўплыў генеральнага сакратара, выклікае да жыцця новую стрымку для яго асабістай улады. Калі мы разгледзім статут банка ці акцыянернай кампаніі або любой іншай арганізацыі, створанай не рабочым класам, то амаль нязменна ўбачым правіла, паводле якога галоўных выканаўчых службовых асоб прызначаюць не ўсе сябры, а кіруючы камітэт, і гэтыя службовыя асобы маюць свабоду рук, калі не абсалютную ўладу, у выбары і звальненні сваіх падначаленых. Любы іншы парадак, як сцвярджаецца, сур’ёзна пашкодзіў бы эфектыўнай працы арганізацыі. Калі б прафсаюзы пайшлі гэтым шляхам, генеральны сакратар валодаў бы абсалютнай уладай. Але рабочыя арганізацыі ў Англіі амаль без выключэння ўпарта трымаліся непасрэдных выбараў усіх службовых асоб усёй масай сяброў. Ці ідзе гаворка пра пасаду памочніка сакратара ў галоўнай канторы, ці пра акруговага дэлегата, які мае дзейнічаць у адной частцы краіны, — сябры раўніва пакідалі прызначэнне ў сваіх руках. Таму ў буйнейшых прафесійных таварыствах нашага часу генеральны сакратар стаіць на чале не штату паслухмяных падначаленых, якія абавязаны яму пасадай і павышэннем, а шэрагу асобна абраных функцыянераў, кожны з якіх атрымаў сваю пасаду непасрэдна ад усіх сяброў. Так любая спроба асабістай дыктатуры хутка спыняецца. Большая небяспека ў тым, што трэнні і асабістае суперніцтва могуць празмерна аслабіць кіраванне. Але звычайна ўсё завяршаецца цесным саюзам усіх платных службовых асоб, якія вядуць справы таварыства так, як лічаць найлепшым. Такім чынам, замест асабістай дыктатуры мы маем шчыльна згуртаваную і практычна непераадольную бюракратыю.
Пры статуце такога тыпу прафсаюз можа дасягнуць высокай ступені эфектыўнасці. Аб’яднанае таварыства кацельшчыкаў і будаўнікоў жалезных суднаў (заснаванае ў 1832 годзе; колькасць сяброў у снежні 1896 года — 40 776), напрыклад, па агульным прызнанні, адно з наймагутнейшых і найлепш кіраваных англійскіх прафесійных таварыстваў. Апошнія дваццаць гадоў, і ў добрыя, і ў ліхія часы, яно бесперапынна квітнела. Ужо шмат гадоў яно пануе ва ўсіх суднабудаўнічых партах і цяпер аб’ядноўвае практычна ўсіх будаўнікоў жалезных суднаў у Злучаным Каралеўстве. Як страхавая кампанія яно здолела нават у найгоршыя гады галіны, схільнай да найвастрэйшых крызісаў, выплачваць незвычайна разнастайныя і шчодрыя дапамогі. Нягледзячы на такія шчодрыя дапамогі, яно сабрала рэзервовы фонд не менш як 175 560 фунтаў стэрлінгаў. І гэты дабрабыт быў дасягнуты зусім не коштам занядбання баявога боку прафсаюзнага руху. Наадварот, таварыства мае славу саюза, які кантралюе ўмовы працы сваіх сяброў больш строга, чым любы іншы. Ні ў адным цэху, напрыклад, мы не знойдзем больш строгага і больш паўсюдна ўведзенага абмежавання колькасці вучняў або больш цвёрдай адмовы працаваць разам з тымі, хто не ўваходзіць у прафсаюз. І, як мы апісваем у іншым месцы, ніводнае таварыства не заключала і не прымушала выконваць больш паспяхова дэталёвыя агульнанацыянальныя пагадненні, што дзейнічаюць у кожным порце каралеўства. Больш за тое, гэтая энергічная і паспяховая палітыка ў справах цэха спалучалася з выразным устрыманнем ад забастовак — і гэта тлумачыцца не толькі фінансавай моцай і дасканалай згуртаванасцю таварыства, але і безагаворачным паслушэнствам, якога патрабуюць ад яго сяброў, і шырокімі дысцыплінарнымі паўнамоцтвамі, якімі надзелены і якія ажыццяўляе цэнтральны выканаўчы орган.
Эфектыўнасць і ўплыў гэтага выдатнага саюза, несумненна, у значнай ступені тлумачацца выгадным стратэгічным становішчам, якое склалася дзякуючы незвычайнаму росту жалезнага суднабудавання. Аднак цікава заўважыць, які дасканалы прыклад ён дае статута, што захоўвае ўсе рысы найгрубейшай дэмакратыі, але на справе ператвараецца ў бюракратыю, дзе дзейсны народны кантроль зведзены да мінімуму. Фармальны статут Таварыства кацельшчыкаў дагэтуль утрымлівае ўсе тыповыя рысы ранняга прафсаюза. Выканаўчая ўлада ў гэтым вялікім агульнанацыянальным таварыстве належыць камітэту, склад якога ўвесь час мяняецца: яго сябры, абраныя адной акругай, служаць толькі дванаццаць месяцаў, а потым на працягу трох гадоў не могуць быць абраныя зноў. Усе платныя службовыя асобы абіраюцца паасобку ўсімі сябрамі і займаюць свае пасады толькі на вызначаны тэрмін ад двух да пяці гадоў. Хоць прадугледжана магчымасць склікаць сход дэлегатаў, калі таварыства гэтага пажадае, усе правілы, у тым ліку памеры ўнёскаў і дапамог, можна змяніць агульным галасаваннем; і нават калі сход дэлегатаў збіраецца, яго папраўкі мусяць выносіцца на галасаванне аддзяленняў на масавых сходах. Больш за тое, любое аддзяленне можа патрабаваць, каб любая прапанова наогул была вынесена на такое самае агульнае галасаванне. Адным словам, таварыства дагэтуль захоўвае форму прафсаюзнай дэмакратыі найгрубейшага тыпу.
Але хоць выканаўчы камітэт, сход аддзялення і рэферэндум займаюць асноўную частку правілаў таварыства, усю палітыку даўно вызначае і ўсім кіраваннем займаецца выключна неафіцыйны кабінет пастаянных службовых асоб, пра які друкаваны статут нічога не ведае. Дваццаць гадоў таму таварыству пашчасціла абраць генеральным сакратаром містэра Роберта Найта — чалавека выдатных здольнасцяў і моцнага характару, які з таго часу застаецца нязменным прэм’ерам гэтага маленькага каралеўства. За час яго доўгага валадарання вакол яго вырас штат маладзейшых службовых асоб, якія, хоць і былі абраныя кожны паасобку за ўласныя заслугі, ніяк не маглі спаборнічаць са сваім кіраўніком за адданасць сяброў. Гэтых акруговых дэлегатаў намінальна абіраюць толькі на два гады, гэтак жа як самога генеральнага сакратара — толькі на пяць гадоў. Але з прычын, якія мы прыводзім у іншым месцы, усе гэтыя службовыя асобы займаюць свае пасады практычна гэтак жа трывала, як суддзя. Бясспрэчная перавага містэра Найта ў майстэрстве прафсаюзнай палітыкі разам з нязменнай падтрымкай выканаўчага камітэта дазволілі яму стварыць з намінальна незалежных акруговых дэлегатаў фактычны кабінет, які выступае то як рада дарадцаў па важных пытаннях палітыкі, то як міністры, што ажыццяўляюць кожны ў сваёй сферы тое, што самі вырашылі на нарадзе. Мяркуючы па пісаным статуце таварыства, можна было б падумаць, што ўсе тыя агульнанацыянальныя дагаворы і дэталёвыя калектыўныя пагадненні з аб’яднаннямі працадаўцаў, якія выклікалі захапленне даследчыкаў эканомікі, нараджаліся на вячэрніх пасяджэннях маленькага ньюкаслскага камітэта рабочых — абшыўшчыкаў і клепальшчыкаў. Але непрадстаўнічы характар гэтага камітэта, кароткі тэрмін службы яго сяброў і фактычная ратацыя пасадаў не даюць выканаўчаму камітэту, склад якога ўвесь час мяняецца, мець хоць які-небудзь дзейсны ўплыў нават на звычайныя бягучыя справы такога вялікага таварыства. Складаныя перамовы, звязаныя з агульнанацыянальнымі пагадненнямі, яму зусім не па сілах. На справе ж адбываецца вось што: пры любым важным пытанні палітыкі містэр Найт склікае сваіх акруговых дэлегатаў на нараду ў Лондан ці Манчэстэр, каб разам з імі ўзгадніць і нават весці тыя адказныя перамовы, якія ньюкаслскі выканаўчы камітэт потым фармальна зацвярджае. І хоць непасрэдна выплатай дапамог займаюцца камітэты аддзяленняў, поўная цэнтралізацыя сродкаў і вярхоўная дысцыплінарная ўлада, нададзеная выканаўчаму камітэту, робяць гэты камітэт, а дакладней генеральнага сакратара, гэткім жа гаспадаром у фінансавых справах, як і ў палітыцы цэха. Адзінай рэальнай магчымасцю дзейсна выявіць народную волю застаецца вынясенне пытанняў на агульнае галасаванне аддзяленняў, сабраных на масавыя сходы. Няма патрэбы тлумачыць, што рэферэндум такога кшталту, які выносіцца праз афіцыйны цыркуляр у той фармулёўцы, якую абярэ генеральны сакратар, і падмацоўваецца ўплывам пастаяннага штату ў кожнай акрузе, становіцца толькі спосабам навязаць афіцыйны пункт гледжання ўсёй масе сяброў. Фактычна генеральны сакратар і яго неафіцыйны кабінет да змен 1895 года мелі неабмежаваную ўладу.
У выпадку кацельшчыкаў кіраванне праз неафіцыйны кабінет платных службовых асоб да гэтага часу было вельмі паспяховае. Аднак відавочна, што менш здольнаму дзяржаўнаму дзеячу, чым містэр Найт, было б вельмі цяжка згуртаваць у адзіны кабінет групу акруговых службовых асоб, кожная з якіх паасобку адказвае перад усім таварыствам і намінальна падпарадкоўваецца толькі свайму акруговаму камітэту. Пры такіх абставінах любыя асабістыя трэнні або нелаяльнасць лёгка маглі б паралізаваць усю цэхавую палітыку, ад якой залежыць дабрабыт таварыства. Больш за тое, хоць пры сумленным і ўмелым кіраванні містэра Найта адсутнасць якой-небудзь наглядальнай улады не адчувалася, нельга не прызнаць хібай тое, што статут не прадугледжвае ніякага практычнага кантролю над прадажным, нядбайным або некампетэнтным генеральным сакратаром. Адзіныя, хто мае магчымасць дзейсна крытыкаваць кіраванне таварыствам, — гэта самі платныя службовыя асобы, якім, натуральна, наўрад ці захочацца рызыкаваць сваімі пасадамі, звяртаючыся супраць свайго службовага начальніка да ненадзейнага суду агульнага галасавання. Нарэшце, гэты статут, пры ўсёй яго паказной дэмакратычнай форме, насамрэч забяспечвае звычайнаму ліставіку ці клепальшчыку мала, а то і зусім ніякага, актыўнага ўдзелу ў цэнтральным кіраванні сваім прафсаюзам; яму не даецца сапраўднай магчымасці выказаць сваю думку, і ад яго розуму не патрабуецца складаць якую б там ні было думку наогул. Карацей кажучы, катлабудаўнікі, пакуль яны задавольваліся такой формай кіравання, забяспечвалі сабе эфектыўнае адміністраванне цаной страты ўсяго выхаваўчага ўплыву і ўсіх палітычных гарантый дэмакратыі.
Сярод добра арганізаваных вугальшчыкоў Поўначы Англіі тэорыя «непасрэднага заканадаўства народа» дагэтуль захоўвае поўную сілу. Так, 19 000 сяброў Нартумберлендскай шахцёрскай асацыяцыі ўзаемнага давер’я (заснаванай у 1863 годзе) вырашаюць кожнае пытанне палітыкі і нават шмат якія чыста адміністрацыйныя дробязі галасаваннем на сходах асобных ложаў; і хоць штоквартальна збіраецца сход дэлегатаў, пра які правіла 1894 года выразна абвяшчае, што ён «збіраецца дзеля таго, каб свабодна і без перашкод абмеркаваць усю праграму», яго функцыя строга абмежаваная выказваннем меркавання, а ўвесь пералік прапаноў потым «вяртаецца ў ложы для галасавання». Выканаўчы камітэт выбіраецца ўсім складам сяброў, а сябры камітэта, якія выбываюць пасля ўсяго шасці месяцаў службы, не могуць быць пераабраныя. Нарэшце, і самі платныя службовыя асобы выбіраюцца ўсёй масай сяброў. Гэтай адсутнасці арганічнай сувязі паміж рознымі часткамі статута даследчык, магчыма, і прыпіша пэўную нестабільнасць палітыкі, якая выяўляецца ў паслядоўных усеагульных галасаваннях. У чэрвені 1894 года сярод усіх сяброў было праведзена галасаванне па пытанні аб далучэнні да Федэрацыі шахцёраў, і станоўчае рашэнне было прынята 6730 галасамі супраць 5807. Але ўжо ў наступным месяцы, калі ложы спыталі, ці гатовыя яны праводзіць добра вядомую палітыку Федэрацыі і патрабаваць адмены зніжэння заробкаў на шаснаццаць адсоткаў, на якое яны пагадзіліся пачынаючы з 1892 года, яны прагаласавалі супраць больш чым два да аднаго і падмацавалі гэта гэтак жа рашучай адмовай уносіць грошы на падтрымку супраціву ў іншых акругах. «Яны ўступілі ў Федэрацыю, ведаючы яе прынцыпы і яе палітыку, і адразу пасля ўступлення адкінулі прынцыпы, якія толькі што прынялі», — так пракаментаваў гэта адзін з сяброў іх уласнага выканаўчага камітэта. Гэтыя непаслядоўныя дзеянні выклікалі шмат спрэчак, і было абвешчана, што адмова нартумберлендцаў падпарадкавацца рашэнню спецыяльнай канферэнцыі, вярхоўнага органа Федэрацыі, несумяшчальная з іх далейшым сяброўствам у арганізацыі. І ўсё ж у ліпені 1894 года яны зноў прагаласавалі, 8445 галасамі супраць 5507, за далучэнне да Федэрацыі, нягледзячы на моцны процілеглы ўплыў свайго выканаўчага камітэта. Службовыя асобы Федэрацыі не без падстаў спыталі, ці можна цяпер разумець паўторную заяву аб уступленні як гатоўнасць прытрымлівацца палітыкі арганізацыі, у якую яны хочуць уступіць. Тады ложы правялі яшчэ адно галасаванне, і прапанова аб далучэнні была адхілена большасцю больш чым пяць да аднаго.
Можна запярэчыць, што ў гэтым выпадку з далучэннем да Федэрацыі шахцёраў спрэчнае пытанне было вельмі складаным і мела вялізнае значэнне для саюза, таму пэўных ваганняў з боку сяброў і варта было чакаць. Аднак мы маглі б прывесці шмат падобных прыкладаў супярэчлівых галасаванняў нартумберлендцаў як па пытаннях палітыкі, так і па пытаннях унутранага кіравання. Мы мяркуем, што іх досвед — толькі яшчэ адзін доказ таго, што, якія б перавагі ні прыпісвалі кіраванню праз рэферэндум, яно мае адзін істотны недахоп: яно не дае выканаўчай уладзе ніякай палітыкі. У выпадку Нартумберлендскага саюза шахцёраў вынікам стала сур’ёзнае аслабленне яго ўплыву, а не раз — і найвялікшая небяспека распаду. На шчасце, саюз карыстаўся паслугамі выканаўчых службовых асоб бездакорнай сумленнасці, выключных здольнасцяў і вялікага досведу. Гэтыя службовыя асобы ўвесь час мелі ўласную, ясна акрэсленую і паслядоўную палітыку, якую неасведамленыя і супярэчлівыя галасаванні сяброў не здолелі ні кантраляваць, ні змяніць.
Няма патрэбы падрабязна выкладаць статут Дарэмскай асацыяцыі шахцёраў (заснаванай у 1869 годзе), бо ў асноўных рысах ён падобны да статута нартумберлендскіх шахцёраў. Але цікава адзначыць, што досвед кіравання праз рэферэндум у Дарэме аказаўся такім самым, як у Нартумберлендзе, і для арганізацыі нават яшчэ больш шкодным. Дарэмская асацыяцыя шахцёраў, нягледзячы на свае 60 000 кампактна згуртаваных сяброў, не мае ніякага значнага ўплыву ў свеце прафсаюзаў і нават выклікае скаргі працадаўцаў на яе «ўнутраную слабасць». Дарэмскія ўладальнікі шахтаў заяўляюць, што, калі савет адмяняе рашэнні выканаўчага камітэта, а галасаванне бюлетэнямі адмяняе рашэнне савета, яны ніколі не ведаюць, ці дасягнулі яны пагаднення і як доўга гэтае пагадненне будуць прымусова выконваць у непакорлівай ложы.
Паказальна, што навейшыя арганізацыі, якія ўзніклі ў тых самых графствах у непасрэдным пераймальніцтве шахцёрскіх саюзаў, даюць усёй масе сяброў значна менш улады. Так, Дарэмская асацыяцыя коксавікоў і чорнарабочых, якая вылучылася з Дарэмскай асацыяцыі шахцёраў у 1874 годзе і ў сваіх правілах паўтарае літаральныя выразы мацярынскай арганізацыі, давярае выбары свайго выканаўчага камітэта і службовых асоб не ўсёй масе сяброў, а вярхоўнаму «савету». Амаль тое ж самае можна сказаць пра Дарэмскую графскую асацыяцыю ўзаемадапамогі шахтавых машыністаў, заснаваную ў 1872 годзе, Дарэмскую асацыяцыю шахтавых механікаў, заснаваную ў 1879 годзе, і (што датычыць выбараў службовых асоб) Нартумберлендскую асацыяцыю ўзаемадапамогі шахтавых наглядчыкаў, заснаваную ў 1887 годзе.
Такім чынам, калі дэмакратыя азначае, што ўсё, што «датычыць усіх, павінна вырашацца ўсімі», і што кожны грамадзянін павінен мець роўную і аднолькавую долю ў кіраванні, гісторыя прафсаюзаў ясна паказвае непазбежны вынік. Кіраванне праз такія механізмы, як ратацыя пасадаў, масавы сход, рэферэндум і ініцыятыва або дэлегат, скаваны імператыўным мандатам, вядзе проста або да неэфектыўнасці і распаду, або да некантралюемага панавання асабістага дыктатара ці бюракратыі спецыялістаў. Цьмяна і амаль неўсвядомлена гэты вывад пасля цэлага стагоддзя эксперыментаў навязаў сябе найбольш развітым цэхам. Старая тэорыя дэмакратыі дагэтуль застаецца сімвалам веры і ўвесь час выходзіць на першы план, калі трэба стварыць нейкую арганізацыю для зусім новых мэтаў; але статуты прафсаюзаў перажылі ціхую рэвалюцыю. Ад старога ідэалу ратацыі пасадаў, калі іх па чарзе займаюць усе сябры, на практыцы адмовіліся. Да агульнага сходу звяртаюцца ўсё радзей, і яго значэнне няўхільна змяншаецца. Ад ініцыятывы і рэферэндуму моўчкі адмовіліся ва ўсіх складаных пытаннях, і паступова іх ужыванне звялося да некалькіх асаблівых пытанняў у надзвычайных абставінах. Дэлегат з кожным годам мае справу з усё больш шматлікімі і складанымі пытаннямі і таму непазбежна схіляецца да большай свабоды, уласцівай прадстаўніку. Нарэшце, у свеце прафсаюзаў з’яўляецца тыпова сучасная форма дэмакратыі — выбарны прадстаўнічы сход, які прызначае выканаўчы камітэт і кантралюе яго, а пад кіраўніцтвам гэтага камітэта працуе пастаянны штат службовых асоб.
Sidney and Beatrice Webb, «Industrial Democracy», London: Longmans, Green and Co., 1897, том I, частка I, раздзел I «Primitive Democracy». Пераклад з англійскай паводле сканаванага выдання на archive.org. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
