«Хінд сварадж» Гандзі напісаў за дзесяць дзён у лістападзе 1909 года на гуджараці, у форме размовы Чытача і Рэдактара, а ў 1910 годзе сам пераклаў на англійскую. У Індыі брытанскія ўлады кнігу забаранілі. Да таго часу Гандзі ўжо некалькі гадоў вёў у Паўднёвай Афрыцы кампанію ненасільнага супраціву супраць законаў, якія дыскрымінавалі індыйцаў.
ЧЫТАЧ: Ці ёсць якія-небудзь гістарычныя сведчанні поспеху таго, што вы назвалі сілай душы або сілай праўды? Здаецца, не было ніводнага выпадку, каб нейкі народ узняўся дзякуючы сіле душы. Я ўсё ж думаю, што ліхадзеі не перастануць чыніць зло без фізічнага пакарання.
РЭДАКТАР: Паэт Тулсідас сказаў: «Корань рэлігіі — спагада, або любоў, як корань цела — эгаізм. Таму, пакуль мы жывыя, не трэба адмаўляцца ад спагады». Мне гэта здаецца навуковай ісцінай. Я веру ў гэта гэтак жа, як у тое, што два плюс два — чатыры. Сіла любові — тое самае, што сіла душы, або сіла праўды. Сведчанні яе дзеяння мы бачым на кожным кроку. Без гэтай сілы сусвет знік бы. Але вы пытаецеся пра гістарычныя сведчанні. Таму трэба ведаць, што такое гісторыя. Адпаведнае слова ў гуджараці азначае: «Так было». Калі гісторыя азначае гэта, то сведчанняў можна прывесці процьму. Але калі яна азначае дзеянні каралёў і імператараў, то ў такой гісторыі не можа быць сведчанняў сілы душы або пасіўнага супраціву. Нельга чакаць срэбнай руды ў алавяным рудніку. Гісторыя, якой мы яе ведаем, — гэта летапіс войнаў свету, і таму ў англічан ёсць прыказка: шчаслівы той народ, у якога няма гісторыі, гэта значыць няма войнаў. Як каралі гулялі, як рабіліся ворагамі адзін аднаму і як забівалі адзін аднаго — усё гэта дакладна запісана ў гісторыі, і калі б толькі гэта і адбывалася на свеце, ён бы даўно скончыўся. Калі б гісторыя сусвету пачалася з войнаў, сёння не засталося б у жывых ніводнага чалавека. Тыя народы, супраць якіх вялі вайну, зніклі — як, напрыклад, тубыльцы Аўстраліі, з якіх прыхадні амаль нікога не пакінулі ў жывых. Заўважце, калі ласка, што гэтыя тубыльцы не карысталіся сілай душы для самаабароны, і не трэба вялікай празорлівасці, каб зразумець, што аўстралійцы падзеляць лёс сваіх ахвяр. «Хто ўзяў меч, ад меча і загіне». У нас жа кажуць, што прафесійныя плыўцы знаходзяць сабе магілу ў вадзе.
Тое, што на свеце дагэтуль жыве гэтулькі людзей, паказвае, што ён трымаецца не на сіле зброі, а на сіле праўды, або любові. Таму самы вялікі і самы неабвержны доказ поспеху гэтай сілы — у тым, што, нягледзячы на ўсе войны на свеце, ён усё яшчэ жыве.
Тысячы, нават дзясяткі тысяч людзей жывуць дзякуючы вельмі дзейнай працы гэтай сілы. Дробныя сваркі мільёнаў сем’яў у іх штодзённым жыцці знікаюць, калі ўступае ў дзеянне гэтая сіла. Сотні народаў жывуць мірна. Гісторыя не заўважае і не можа заўважыць гэтага факту. Гісторыя насамрэч — летапіс кожнага парушэння роўнага дзеяння сілы любові, або душы. Два браты сварацца; адзін з іх каецца і абуджае любоў, што драмала ў ім; абодва зноў пачынаюць жыць у згодзе — і ніхто гэтага не заўважае. Але калі два браты праз умяшанне адвакатаў ці з нейкай іншай прычыны возьмуцца за зброю або пойдуць у суд — а гэта іншая форма праявы грубай сілы, — пра іх учынкі адразу напішуць газеты, пра іх загавораць суседзі, і, магчыма, яны трапяць у гісторыю. І тое, што праўдзіва для сем’яў і грамад, праўдзіва і для народаў. Няма падстаў верыць, што для сем’яў адзін закон, а для народаў — іншы. Такім чынам, гісторыя — гэта летапіс парушэнняў натуральнага ходу рэчаў. Сіла душы, будучы натуральнай, у гісторыі не адзначаецца.
ЧЫТАЧ: З вашых слоў ясна, што прыкладаў такога пасіўнага супраціву ў гісторыі не знайсці. Гэты пасіўны супраціў трэба зразумець глыбей. Таму лепей будзе, калі вы раскажаце пра яго падрабязней.
РЭДАКТАР: Пасіўны супраціў — гэта спосаб дамагацца сваіх правоў праз асабістыя пакуты; ён процілеглы супраціву са зброяй. Калі я адмаўляюся рабіць тое, што агіднае майму сумленню, я карыстаюся сілай душы. Напрыклад, цяперашні ўрад прыняў закон, які датычыць мяне; ён мне не падабаецца; калі я гвалтам прымушаю ўрад скасаваць гэты закон, я ўжываю тое, што можна назваць сілай цела. Калі ж я не падпарадкоўваюся закону і прымаю пакаранне за яго парушэнне, я карыстаюся сілай душы. Гэта вымагае ахвяраваць сабой.
Кожны прызнае, што ахвяраваць сабой непараўнальна вышэй, чым ахвяраваць іншымі. Больш за тое, калі гэтую сілу ўжываюць у несправядлівай справе, пакутуе толькі той, хто яе ўжывае. Ён не прымушае іншых пакутаваць за свае памылкі. Людзі і раней рабілі шмат такога, што пасля аказвалася памылковым. Ніхто не можа сцвярджаць, што ён абсалютна мае рацыю або што тая ці іншая рэч няправільная толькі таму, што ён так думае; але для яго яна няправільная, пакуль такое яго абдуманае меркаванне. Таму яму і належыць не рабіць таго, што, як ён ведае, няправільна, і цярпець наступствы, якімі б яны ні былі. Вось ключ да ўжывання сілы душы.
ЧЫТАЧ: Дык вы, значыць, не зважалі б на законы — гэта ж чыстай вады нелаяльнасць. Нас заўсёды лічылі законапаслухмяным народам. Здаецца, вы ідзяце нават далей за экстрэмістаў. Яны кажуць, што мы павінны падпарадкоўвацца прынятым законам, але калі законы дрэнныя, мы павінны выгнаць заканадаўцаў, хоць бы і сілай.
РЭДАКТАР: Іду я далей за іх ці не — для нас абодвух гэта не мае ніякага значэння. Мы проста хочам высветліць, што правільна, і дзейнічаць адпаведна. Сапраўдны сэнс сцвярджэння, што мы законапаслухмяны народ, у тым, што мы прыхільнікі пасіўнага супраціву. Калі нам не падабаюцца нейкія законы, мы не разбіваем галовы заканадаўцам, а пакутуем і не падпарадкоўваемся гэтым законам. Думка, што мы павінны падпарадкоўвацца законам, добрыя яны ці дрэнныя, — навамодная выдумка. Раней нічога такога не было. Людзі не зважалі на законы, якія ім не падабаліся, і цярпелі пакаранні за іх парушэнне. Падпарадкоўвацца законам, агідным нашаму сумленню, — значыць ісці супраць сваёй мужнасці. Такое вучэнне супярэчыць рэлігіі і азначае рабства. Калі б урад запатрабаваў, каб мы хадзілі зусім без адзення, ці сталі б мы так рабіць? Каб я быў прыхільнікам пасіўнага супраціву, я сказаў бы ім, што не хачу мець з іх законам нічога агульнага. Але мы так забыліся на сябе і сталі такімі пакорлівымі, што нас не турбуе ніякі прыніжальны закон.
Чалавек, які ўсвядоміў сваю мужнасць, які баіцца толькі Бога, не будзе баяцца нікога іншага. Створаныя людзьмі законы неабавязкова яго звязваюць. Нават урад не чакае ад нас нічога падобнага. Ён не кажа: «Вы павінны зрабіць тое і тое», а кажа: «Калі вы гэтага не зробіце, мы вас пакараем». Мы так нізка ўпалі, што ўяўляем, нібыта рабіць тое, што прадпісвае закон, — наш абавязак і наша рэлігія. Варта толькі чалавеку зразумець, што падпарадкоўвацца несправядлівым законам нямужна, — і нічыя тыранія яго не заняволіць. Вось ключ да ўлады над сабой, або самакіравання.
Верыць, што рашэнне большасці абавязвае меншасць, — гэта забабон і бязбожная справа. Можна прывесці шмат прыкладаў, калі рашэнні большасці аказваліся памылковымі, а рашэнні меншасці — правільнымі. Усе рэформы пачыналіся з ініцыятывы меншасцей, якія выступалі супраць большасці. Калі ў разбойніцкай зграі абавязкова ўмець рабаваць, ці павінен набожны чалавек прыняць гэты абавязак? Пакуль існуе забабон, што людзі павінны падпарадкоўвацца несправядлівым законам, будзе існаваць і іх рабства. І знішчыць такі забабон можа толькі прыхільнік пасіўнага супраціву.
Ужываць грубую сілу, ужываць порах — значыць ісці супраць пасіўнага супраціву, бо гэта азначае, што мы хочам сілай прымусіць праціўніка рабіць тое, чаго хочам мы, але не хоча ён. А калі такое ўжыванне сілы апраўданае, то і ён, безумоўна, мае права рабіць тое ж самае з намі. І тады мы ніколі не дойдзем згоды. Мы, як сляпы конь, што ходзіць па крузе вакол млына, можам толькі ўяўляць, быццам рухаемся наперад. У тых, хто лічыць, што не абавязаны падпарадкоўвацца законам, агідным іх сумленню, ёсць толькі адзін сродак — пасіўны супраціў. Любы іншы непазбежна прывядзе да бяды.
ЧЫТАЧ: З вашых слоў я выводжу, што пасіўны супраціў — выдатная зброя слабых, але калі яны стануць моцнымі, то могуць узяцца за зброю.
РЭДАКТАР: Гэта грубае невуцтва. Пасіўны супраціў, гэта значыць сіла душы, не мае сабе роўных. Ён мацнейшы за сілу зброі. Як жа тады можна лічыць яго толькі зброяй слабых? Прыхільнікам фізічнай сілы чужая тая адвага, якая патрэбная таму, хто чыніць пасіўны супраціў. Ці верыце вы, што баязлівец можа калі-небудзь не падпарадкавацца закону, які яму не падабаецца? Экстрэмістаў лічаць прыхільнікамі грубай сілы. Чаму ж тады яны гавораць пра падпарадкаванне законам? Я іх не вінавачу. Нічога іншага яны сказаць не могуць. Калі ім удасца выгнаць англічан і яны самі стануць кіраўнікамі, яны захочуць, каб і вы, і я падпарадкоўваліся іх законам. І гэта цалкам адпавядае іх натуры. Але прыхільнік пасіўнага супраціву скажа, што не падпарадкуецца закону, які супярэчыць яго сумленню, нават калі яго разнясе на кавалкі перад жарлом гарматы.
Як вы думаеце? Дзе патрэбна адвага — каб разрываць іншых на кавалкі, стоячы за гарматай, ці каб з усмешкай падысці да гарматы і даць разарваць сябе на кавалкі? Хто сапраўдны воін — той, хто заўсёды трымае смерць побач, як сардэчнага сябра, ці той, хто распараджаецца смерцю іншых? Паверце мне: чалавек, пазбаўлены адвагі і мужнасці, ніколі не зможа быць прыхільнікам пасіўнага супраціву.
Аднак вось што я прызнаю: нават чалавек, слабы целам, здольны чыніць такі супраціў. Адзін чалавек можа чыніць яго гэтак жа, як і мільёны. І мужчыны, і жанчыны могуць да яго звяртацца. Для яго не трэба вышкольваць войска; не трэба ніякага джыу-джыцу. Патрэбная толькі ўлада над розумам, і калі яна дасягнутая, чалавек становіцца вольным, як цар лесу, і адзін яго позірк спапяляе ворага.
Пасіўны супраціў — меч, што сячэ на ўсе бакі; ім можна карыстацца як заўгодна; ён дабраслаўляе і таго, хто ім карыстаецца, і таго, супраць каго ён скіраваны. Не праліўшы ні кроплі крыві, ён дае далёкасяжныя вынікі. Ён ніколі не іржавее, і яго немагчыма ўкрасці. Спаборніцтва паміж прыхільнікамі пасіўнага супраціву не вычэрпвае сіл. Меч пасіўнага супраціву не мае патрэбы ў ножнах. Сапраўды дзіўна, што вы лічыце такую зброю толькі зброяй слабых.
ЧЫТАЧ: Вы сказалі, што пасіўны супраціў — адметная рыса Індыі. Хіба ў Індыі ніколі не ўжывалі гармат?
РЭДАКТАР: Відаць, на вашу думку, Індыя — гэта нямногія яе князі. Для мяне ж яна — гэта яе незлічоныя мільёны, ад якіх залежыць існаванне і яе князёў, і нас саміх.
Каралі заўсёды будуць ужываць сваю каралеўскую зброю. Ужываць сілу ў іх у крыві. Яны хочуць загадваць, але тым, каму даводзіцца выконваць загады, гарматы не патрэбныя, а такіх на ўсім свеце большасць. Ім трэба навучыцца альбо сіле цела, альбо сіле душы. Там, дзе яны навучаюцца першай, і кіраўнікі, і падуладныя становяцца падобнымі да вар’ятаў; а там, дзе яны навучаюцца сіле душы, загады кіраўнікоў не сягаюць далей за вастрыё іх мячоў, бо сапраўдныя людзі не зважаюць на несправядлівыя загады. Сялян ніколі не скаралі мячом і ніколі не скораць. Яны не ўмеюць карыстацца мячом і не палохаюцца, калі ім карыстаюцца іншыя. Вялікі той народ, які кладзе галаву на смерць, як на падушку. Тыя, хто кідае выклік смерці, вольныя ад усякага страху. Для тых, хто знаходзіцца ў палоне падманлівых чараў грубай сілы, гэтая карціна не перабольшаная. Справа ў тым, што ў Індыі народ у цэлым звычайна ўжываў пасіўны супраціў ва ўсіх сферах жыцця. Мы перастаём супрацоўнічаць са сваімі кіраўнікамі, калі яны выклікаюць наша незадавальненне. Гэта і ёсць пасіўны супраціў.
Памятаю выпадак, калі ў адным невялікім княстве вяскоўцы пакрыўдзіліся на нейкі загад, выдадзены князем. Яны адразу ж пачалі пакідаць вёску. Князь занепакоіўся, папрасіў прабачэння ў сваіх падданых і адмяніў загад. Шмат такіх прыкладаў можна знайсці ў Індыі. Сапраўднае самакіраванне магчымае толькі там, дзе пасіўны супраціў — кіроўная сіла народа. Любая іншая ўлада — чужая ўлада.
ЧЫТАЧ: Дык вы скажаце, што нам зусім не трэба развіваць цела?
РЭДАКТАР: Нічога падобнага я, вядома, не скажу. Цяжка стаць прыхільнікам пасіўнага супраціву, калі цела не загартаванае. Як правіла, розум, што жыве ў целе, аслабленым ад распешчанасці, таксама слабы, а дзе няма сілы розуму, не можа быць і сілы душы. Нам давядзецца ўмацаваць сваё цела, пазбыўшыся дзіцячых шлюбаў і раскошнага жыцця. Калі б я папрасіў чалавека з зусім падарваным целам стаць перад жарлом гарматы, я выставіў бы сябе пасмешышчам.
ЧЫТАЧ: Выходзіць, з вашых слоў, што стаць прыхільнікам пасіўнага супраціву — справа няпростая; а калі так, я хацеў бы, каб вы растлумачылі, як чалавек можа ім стаць.
РЭДАКТАР: Стаць прыхільнікам пасіўнага супраціву даволі лёгка, але гэтак жа і цяжка. Я ведаў чатырнаццацігадовага хлопца, які стаў прыхільнікам пасіўнага супраціву; ведаў я і хворых людзей, якія зрабілі тое самае, і ведаў таксама фізічна моцных і ва ўсім астатнім шчаслівых людзей, якія не здолелі ўзяцца за пасіўны супраціў. Пасля вялікага досведу мне здаецца, што тым, хто хоча стаць прыхільнікам пасіўнага супраціву дзеля служэння краіне, трэба захоўваць поўную цнатлівасць, прыняць беднасць, ісці за праўдай і выхоўваць у сабе бясстрашша.
Цнатлівасць — адна з найвялікшых дысцыплін, без якой розум не можа набыць патрэбнай цвёрдасці. Чалавек, які не захоўвае цнатлівасці, губляе вынослівасць, страчвае мужчынскую сілу і робіцца баязлівым. Той, чый розум аддадзены жывёльным жарсцям, не здольны ні на якое вялікае намаганне. Гэта можна даказаць незлічонымі прыкладамі. Натуральна ўзнікае пытанне: што ж тады рабіць жанатаму чалавеку? І ўсё ж яно не павінна ўзнікаць. Тое, што жарсці задавальняюць муж і жонка, не робіць гэта менш жывёльным патураннем. Такое патуранне, акрамя як дзеля працягу роду, строга забаронена. Але прыхільнік пасіўнага супраціву павінен пазбягаць нават гэтага вельмі абмежаванага патурання, бо ён не можа жадаць нашчадкаў. Такім чынам, жанаты чалавек можа захоўваць поўную цнатлівасць. Гэтую тэму немагчыма разгледзець падрабязней. Узнікае некалькі пытанняў: як павесці жонку за сабой? Якія ў яе правы? — і іншыя падобныя пытанні. Аднак тыя, хто хоча ўдзельнічаць у вялікай справе, павінны разгадаць гэтыя загадкі.
Як патрэбная цнатлівасць, гэтак жа патрэбная і беднасць. Імкненне да грошай і пасіўны супраціў наўрад ці могуць ісці разам. Ад тых, у каго ёсць грошы, не чакаюць, што яны іх выкінуць, але чакаюць, што яны будуць да іх абыякавыя. Яны павінны быць гатовыя хутчэй страціць усё да апошняй капейкі, чым адмовіцца ад пасіўнага супраціву.
Падчас нашай гутаркі пасіўны супраціў быў названы сілай праўды. Таму праўды трэба абавязкова трымацца, і трымацца любой цаной. У сувязі з гэтым узнікаюць адцягненыя пытанні — напрыклад, ці не можа чалавек схлусіць, каб выратаваць жыццё, і г. д., — але такія пытанні ўзнікаюць толькі ў тых, хто хоча апраўдаць хлусню. Тыя, хто хоча заўсёды ісці за праўдай, не трапляюць у такую дылему, а калі і трапляюць, то ўсё адно застаюцца ўбароненымі ад фальшывага становішча.
Пасіўны супраціў не можа зрабіць ні кроку без бясстрашша. Ісці шляхам пасіўнага супраціву могуць толькі тыя, хто вольны ад страху — за сваю маёмасць, за фальшывы гонар, за сваякоў, перад урадам, перад калецтвам, перад смерцю.
Не трэба адмаўляцца ад гэтых зарокаў, думаючы, што яны цяжкія. Прырода ўклала ў чалавечыя грудзі здольнасць спраўляцца з любой цяжкасцю ці пакутай, якая можа спасцігнуць чалавека не па яго віне. Гэтыя якасці варта мець нават тым, хто не хоча служыць краіне. Не памыляйцеся: тыя, хто хоча навучыцца валодаць зброяй, таксама павінны ў той ці іншай меры мець гэтыя якасці. Не кожны становіцца воінам толькі таму, што гэтага хоча. Будучаму воіну давядзецца захоўваць цнатлівасць і задавольвацца беднасцю як сваёй доляй. Воіна без бясстрашша нельга сабе ўявіць. Можна падумаць, што яму неабавязкова быць цалкам праўдзівым, але праўдзівасць вынікае з сапраўднага бясстрашша. Калі чалавек адступае ад праўды, ён робіць гэта з-за страху ў той ці іншай форме. Такім чынам, чатыры названыя якасці нікога не павінны палохаць. Тут, мабыць, варта адзначыць, што прыхільніку фізічнай сілы трэба мець шмат іншых бескарысных якасцей, якія прыхільніку пасіўнага супраціву ніколі не патрэбныя. І вы ўбачыце, што ўсе дадатковыя намаганні, якіх патрабуе мечнік, — ад недахопу бясстрашша. Калі ён стане ўвасабленнем бясстрашша, меч у той самы момант выпадзе ў яго з рукі. Апора меча яму не патрэбная. Таму, хто вольны ад нянавісці, меч не патрэбны. Чалавек з палкай раптам сутыкнуўся тварам у твар з ільвом і інстынктыўна ўзняў сваю зброю, каб абараніцца. Чалавек зразумеў, што толькі пустаслоўіў пра бясстрашша, а самога бясстрашша ў ім не было. У той жа момант ён кінуў палку і адчуў, што вольны ад усякага страху.
М. К. Гандзі, «Indian Home Rule» («Хінд сварадж»), раздзел XVII «Passive Resistance»; уласны англійскі пераклад аўтара (1910), выданне Ganesh & Co., Мадрас. Пераклад з англійскай паводле тэксту Project Gutenberg. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
