Юджын Віктар Дэбс (1855–1926) з чатырнаццаці гадоў працаваў на чыгунцы, у 1893 годзе заснаваў Амерыканскі чыгуначны саюз, а пасля Пульманаўскага страйку 1894 года паўгода адсядзеў у турме, дзе ўпершыню ўсур’ёз узяўся за сацыялістычную літаратуру. У 1901 годзе ён быў адным з заснавальнікаў Сацыялістычнай партыі Амерыкі і пяць разоў балатаваўся ад яе ў прэзідэнты; у 1912 годзе атрымаў амаль 6% галасоў. У красавіку 1917 года ЗША ўступілі ў Першую сусветную вайну, і партыя ў сваёй Сэнт-Луіскай рэзалюцыі назвала вайну злачынствам супраць народа. 15 чэрвеня 1917 года Кангрэс прыняў Закон пра шпіянаж (Espionage Act), які караў да дваццаці гадоў турмы за перашкоды прызыву і вайсковай службе; у маі 1918 года папраўкі (так званы Закон пра падбухторванне) дадалі пакаранне за «нелаяльныя» выказванні пра ўрад, Канстытуцыю, армію і сцяг. Па гэтых законах асудзілі сотні людзей, сярод іх многіх кіраўнікоў сацыялістаў і IWW (Industrial Workers of the World, «Індустрыяльныя рабочыя свету» — радыкальнага прафсаюза, які імкнуўся аб’яднаць усіх рабочых у адзін вялікі саюз). 16 чэрвеня 1918 года Дэбс выступіў у парку Німісіла ў Кантане (штат Агаё), дзе праходзіў з’езд сацыялістаў штата. Перад гэтым ён наведаў у мясцовай турме кіраўнікоў партыі ў Агаё Чарльза Рутэнберга, Альфрэда Вагенкнехта і Чарльза Бэйкера, якіх асудзілі на год за выступы супраць прызыву, — пра іх ён і кажа на пачатку. Прамову для Міністэрства юстыцыі запісваў наняты стэнаграфіст. 30 чэрвеня Дэбса арыштавалі; яго абвінавацілі ў парушэнні Закона пра шпіянаж. На працэсе ў федэральным судзе ў Кліўлендзе (9–12 верасня) ён не аспрэчваў фактаў і сам звярнуўся да прысяжных; 12 верасня яго прызналі вінаватым, а 14 верасня суддзя Дэвід Вестэнхейвер прысудзіў яго да дзесяці гадоў турмы (дата заявы ў судзе часта падаецца памылкова як 18 верасня). 10 сакавіка 1919 года Вярхоўны суд ЗША аднагалосна пакінуў прысуд у сіле (справа «Дэбс супраць Злучаных Штатаў», рашэнне напісаў суддзя Олівер Уэндэл Холмс). У красавіку 1919 года Дэбс трапіў у турму ў Маўндсвіле (Заходняя Вірджынія), а ў чэрвені яго перавялі ў федэральную турму ў Атланце. Адтуль, як «вязень № 9653», ён у 1920 годзе ў пяты раз балатаваўся ў прэзідэнты і атрымаў 913 693 галасы. Прэзідэнт Вудра Вілсан памілаваць яго адмовіўся; прэзідэнт Уорэн Гардынг скараціў тэрмін да ўжо адбытага, і на Каляды 1921 года Дэбс выйшаў на волю. Ён памёр у 1926 годзе. Некалькі тлумачэнняў ад рэдакцыі. Старэйшы Лібкнехт — Вільгельм Лібкнехт, адзін з заснавальнікаў германскай сацыял-дэмакратыі; «малодшы» — яго сын Карл, які ў 1916–1918 гадах сядзеў у турме за выступы супраць вайны. Том Муні — рабочы актывіст з Сан-Францыска, якога па сфабрыкаваных сведчаннях асудзілі на смерць за выбух на «Парадзе гатоўнасці» 1916 года; у 1918 годзе смяротны прысуд замянілі пажыццёвым, памілавалі яго толькі ў 1939-м. Кейт Рычардс О’Хэр і Роўз Пастар Стоўкс — сацыялісткі, асуджаныя ў 1918 годзе па Законе пра шпіянаж за антываенныя выступы (О’Хэр насамрэч атрымала пяць гадоў, а не дзесяць, як кажа Дэбс; прысуд Стоўкс пазней адмянілі). Закон пра дзіцячую працу, які Вярхоўны суд абвясціў неканстытуцыйным 3 чэрвеня 1918 года пяццю галасамі супраць чатырох, — федэральны закон 1916 года, што забараняў продаж паміж штатамі тавараў, зробленых дзецьмі. Пасля нацыяналізацыі чыгунак у снежні 1917 года імі кіраваў Уільям Мак-Аду. Сэм Гомперс — кіраўнік Амерыканскай федэрацыі працы, які падтрымаў вайну; у Чыкага ў 1918 годзе ішоў масавы працэс над больш чым сотняй членаў IWW і іх лідарам Білам Хейвудам; у Бісбі (Арызона) у ліпені 1917 года шэрыфы і «грамадзянская міліцыя» вывезлі ў пустыню каля 1200 бастуючых шахцёраў; Роберта Прэгера, рабочага-немца, натоўп лінчаваў у Ілінойсе ў красавіку 1918 года. Вялікая армія Рэспублікі — арганізацыя ветэранаў Грамадзянскай вайны. Словы «зрабіць свет бяспечным для дэмакратыі» — з прамовы Вілсана ў Кангрэсе пры ўступленні ЗША ў вайну. Тэкст прамовы мы перакладаем паводле версіі са справы, якую абвінавачванне прадставіла ў судзе і паводле якой Дэбса асудзілі, — гэтак яе выдала Сацыялістычная партыя; заўвагі стэнаграфіста ў дужках («апладысменты», «смех») захаваныя. Сама партыя папярэджвала, што стэнаграфіст не паспяваў за Дэбсам, прапускаў словы і перакручваў імёны і цытаты; відавочныя памылкі такога кшталту (напрыклад, «Джэксан» замест Джонсана, «кароль» замест кайзера, перакручанае прозвішча Бебеля) мы выпраўлялі і пры няясным запісе звяраліся з больш гладкай рэдакцыяй прамовы, якая ходзіць у шматлікіх перадруках. Заява ў судзе — паводле поўнага тэксту, надрукаванага ў The Call Magazine (у пазнейшых выданнях яна часта скарочаная); словы «пакуль ёсць злачынны элемент, я з яго», якіх няма ў гэтым выданні, мы дадалі паводле газетных справаздач 1918 года і зборніка 1948 года.
Прамова ў Кантане, 16 чэрвеня 1918
Таварышы, сябры, браты-рабочыя! За гэтае сардэчнае прывітанне, за гэты гарачы прыём дзякую вам усім — і ад усёй душы цаню вашу зацікаўленасць і вашу адданасць справе, дзеля якой я буду сёння гаварыць з вамі. (Апладысменты.)
Гаварыць за працу; бараніць справу мужчын, жанчын і дзяцей, якія працуюць; служыць рабочаму класу — гэта заўсёды было для мяне высокім гонарам, (апладысменты) абавязкам любові.
Я толькі што вярнуўся адтуль, (паказвае на гарадскую турму) (смех) дзе трое нашых самых верных таварышаў (апладысменты) расплачваюцца за сваю адданасць справе рабочага класа. (Апладысменты.) Яны зразумелі, як зразумелі ўжо многія з нас, што ў краіне, якая змагаецца за тое, каб зрабіць свет бяспечным для дэмакратыі, вельмі небяспечна карыстацца канстытуцыйным правам на свабоду слова. (Апладысменты.)
Я разумею, што, выступаючы перад вамі сёння, я маю справу з пэўнымі абмежаваннямі права на свабоду слова. Мне трэба быць надзвычай асцярожным і разважлівым у тым, што я кажу, і яшчэ больш асцярожным і разважлівым у тым, як я гэта кажу. (Смех.) Магчыма, я не змагу сказаць усяго, што думаю; (смех і апладысменты) але я не скажу нічога, чаго не думаю. (Апладысменты.) Я тысячу разоў хутчэй згаджуся быць вольнай душой у турме, чым падлізам і баязліўцам на вуліцы. (Апладысменты і выгукі.) Яны могуць пасадзіць гэтых хлопцаў у турму — і некаторых з нас разам з імі, — але пасадзіць у турму сацыялістычны рух яны не могуць. (Апладысменты і выгукі.) Турэмныя краты аддзяляюць іх целы ад нашых, але іх душы сёння тут. (Апладысменты і воклічы.) Яны проста плацяць тую цану, якую ва ўсе вякі гісторыі плацілі людзі за тое, што стаялі выпрастаўшыся і стараліся пракласці чалавецтву дарогу да лепшага жыцця. (Апладысменты.)
Калі б не тыя мужчыны і жанчыны, якім у мінулым хапала маральнай мужнасці пайсці ў турму, мы б дагэтуль жылі ў джунглях. (Апладысменты.)
На гэты сход надзвычай прыемна глядзець. Шкада, што я не магу даць вам тое, што вы сёння даяце мне. (Смех.) Тое, што я тут кажу, значыць няшмат; тое, што я тут бачу, значыць надзвычай шмат. (Апладысменты.) Вы, рабочыя Агаё, што сталі ў шэрагі найвялікшай справы, якая калі-небудзь арганізоўвалася ў інтарэсах вашага класа, сёння ствараеце гісторыю — насуперак пагрозам з усіх бакоў, — гісторыю, якую будучыя пакаленні будуць чытаць з глыбокай цікавасцю. (Апладысменты.)
Турбавацца вам трэба толькі пра адно: каб цвёрда трымацца прынцыпаў міжнароднага сацыялістычнага руху. (Апладысменты.) Бяда пачынаецца толькі тады, калі вы пачынаеце ісці на кампрамісы. (Апладысменты.) Што да мяне, то мне ўсё роўна, што іншыя кажуць, думаюць ці робяць, пакуль я ўпэўнены, што я ў згодзе з самім сабой і са справай. (Апладысменты.) Так шмат хто ў вялікім спрэчным пытанні шукае прытулку на баку большасці. Таму, спадзяюся, я як сацыяліст даўно ўжо навучыўся стаяць адзін. (Апладысменты.)
Апошні месяц я ездзіў па Індыяне; і скажу вам, што за ўвесь час, пакуль я ў сацыялістычным руху, я ніколі не бачыў такіх сходаў, такога энтузіязму, такога адзінства мэты; ніколі я не бачыў такіх добрых перспектыў, як сёння, — нягледзячы на тое, што яны раз за разам пішуць, быццам нашы лідары нас пакінулі. (Смех.) Ну, асабіста я ніколі асабліва не верыў у лідараў. (Апладысменты і смех.) Я гатовы, каб мяне абвінавацілі ў чым заўгодна, толькі не ў тым, што я лідар. Я сам ставлюся да лідараў падазрона, асабліва да інтэлектуальнай пароды. (Апладысменты.) Дайце мне радавых — у любы дзень тыдня. Калі вы паедзеце ў Вашынгтон і пагартаеце даведнік Кангрэса, то ўбачыце, што амаль усе тыя карпаратыўныя юрысты і баязлівыя палітыканы, члены Кангрэса і «непрадстаўнікі» народных мас — амаль усе яны ў пышных словах сцвярджаюць, што выйшлі з нізоў і ўзняліся да высокіх і пачэсных пасад. Як жа я рады, што не магу сказаць гэтага пра сябе. (Смех.) Мне было б сорамна прызнацца, што я ўзняўся з нізоў. Калі я ўзнімуся, то разам з нізамі, а не з іх. (Апладысменты.)
Калі я ад’язджаў з Індыяны, таварышы сказалі: «Калі пераедзеш мяжу і апынешся ў Агаё, перадай тамтэйшым таварышам, што мы на пасту і робім сваю справу. Перадай ім ад нас гарачае прывітанне і скажы, што гэтай восенню мы пакажам вынік, пра які будуць чытаць ва ўсім свеце». (Апладысменты.)
Сацыялісты Агаё, як бачна, у гэтым годзе вельмі жывыя. Партыю нядаўна забілі, (смех) і гэтым, без сумневу, і тлумачыцца яе незвычайная актыўнасць. (Смех.) Нішто так не дапамагае Сацыялістычнай партыі, як смяротны ўдар, які ёй час ад часу наносяць. (Смех і воклічы.) Чым часцей яе забіваюць, тым больш бязмежнай, актыўнай, энергічнай і моцнай яна становіцца.
Хто чытае капіталістычныя газеты, ведае, на якую хлусню яны здольныя. Мы апошнім часам іх пачыталі. Пра Сацыялістычную партыю, пра сацыялістычны рух яны ведаюць усё — апроч праўды. (Смех.) Толькі днямі яны ўзялі артыкул, які я напісаў, — і большасць з вас яго чытала, прынамсі большасць членаў партыі, — і падалі справу так, быццам са мной адбылося дзіўнае пераўтварэнне. (Смех.) Я раптам змяніўся — раптам апамятаўся; перастаў быць нягодным сацыялістам і стаў сацыялістам прыстойным, (смех) сацыялістам-патрыётам — быццам я калі-небудзь быў кімсьці іншым. (Смех.) Навошта было наўмысна ўсё перакручваць? Адказ відавочны. Мэта была пасеяць разлад у нашых шэрагах; паказаць, быццам мы падзеленыя між сабой; быццам мы пайшлі адзін на аднаго, на агульную пагібель. Але сацыялісты нарадзіліся не ўчора. (Апладысменты.) Яны ўмеюць чытаць капіталістычныя газеты (смех і апладысменты) — і верыць якраз адваротнаму таму, што там напісана. (Апладысменты і смех.)
Чаму сацыяліст павінен падаць духам напярэдадні найвялікшага трыумфу ва ўсёй гісторыі сацыялістычнага руху? (Апладысменты.) Праўда, гэта трывожныя і цяжкія дні для ўсіх нас — дні выпрабавання для жанчын і мужчын, якія трымаюць сцяг рабочага класа ў барацьбе рабочага класа ўсяго свету супраць эксплуататараў усяго свету; (апладысменты) час, калі слабыя і баязлівыя захістаюцца, не вытрымаюць і збягуць. Ім не стае закалкі, каб вытрымаць рэвалюцыйнае выпрабаванне; яны адпадаюць; знікаюць, быццам іх ніколі і не было. А тыя, хто натхнёны неадольным духам сацыяльнай рэвалюцыі, тыя, каму хапае маральнай мужнасці стаяць выпрастаўшыся і адстойваць свае перакананні, стаяць за іх, змагацца за іх, ісці за іх у турму ці ў пекла, калі трэба, — (апладысменты і выгукі) яны ў гэтую вырашальную гадзіну ўпісваюць свае імёны — упісваюць іх нязгаснымі літарамі ў гісторыю чалавецтва. (Апладысменты.)
Тыя хлопцы, што там, — нашы таварышы, — як жа я іх люблю! — так, яны мне малодшыя браты; (смех і апладысменты) самі іх імёны б’юцца ў маім сэрцы, трапечуць у маіх жылах і ўздымаюцца ў маёй душы. (Апладысменты.) Я ганаруся імі; яны там за нас, (апладысменты) а мы тут за іх. (Апладысменты, выгукі і воклічы.) Іх вусны, хоць на час і анямелі, сёння красамоўнейшыя, чым калі-небудзь; і іх голас, хоць і маўклівы, чуваць на ўвесь свет. (Бурныя апладысменты.)
Ці супраць мы прускага мілітарызму? (Смех.) (З натоўпу: «Так! Так!») Ды мы змагаемся з ім з таго дня, як нарадзіўся сацыялістычны рух; (апладысменты) і будзем змагацца з ім далей, дзень і ноч, пакуль ён не будзе сцёрты з твару зямлі. (Грымотныя апладысменты і воклічы.) Паміж намі і ім няма перамір’я — няма кампрамісу.
Але перш чым я пайду далей, дазвольце нагадаць крыху гісторыі, якая, думаю, цікавіць нас усіх.
У 1869 годзе таго слаўнага старога воіна сацыялістычнага руху, старэйшага Лібкнехта, арыштавалі і прысудзілі да трох месяцаў турмы — за тое, што ён як сацыяліст ваяваў з кайзерам і з юнкерамі, якія правяць Германіяй. Тым часам пачалася франка-пруская вайна. Лібкнехт і Бебель былі тады сацыялістычнымі дэпутатамі рэйхстага. Яны адзіныя мелі мужнасць выступіць супраць таго, каб адабраць у Францыі Эльзас і Латарынгію і далучыць іх да Германіі. І за гэта іх на два гады пасадзілі ў крэпасць па абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе — бо ўжо тады, амаль пяцьдзясят гадоў таму, гэтыя кіраўнікі, гэтыя папярэднікі міжнароднага сацыялістычнага руху змагаліся з кайзерам і з германскімі юнкерамі. (Бурныя апладысменты і воклічы.) І змагаюцца з імі з таго дня і да сёння. (Апладысменты.) Многія тысячы іх таміліся ў германскіх турмах за сваю гераічную вайну з пануючым класам той краіны. (Апладысменты.)
Пройдзем крыху далей па часе. Вы памятаеце, што ў канцы другога прэзідэнцкага тэрміну Тэадор Рузвельт паехаў у Афрыку (смех) ваяваць з некаторымі са сваіх продкаў. (Смех.) (Доўгія выгукі, воклічы, смех і апладысменты.) Вы памятаеце, што пасля экспедыцыі ён наведаў усе сталіцы Еўропы, і ўсе кайзеры, цары і імператары Старога Свету частавалі яго, ушаноўвалі і праслаўлялі. (Апладысменты.) Ён наведаў Патсдам, калі там быў кайзер, і, паводле справаздач у амерыканскіх газетах, хутка сышоўся з кайзерам як найбліжэй. (Смех.) Яны весела запанібрата пляскалі адзін аднаго па спіне. (Смех.) Рузвельт агледзеў кайзераўскія войскі і, паводле тых жа справаздач, захапіўся імі і сказаў: «Калі б у мяне было такое войска, я б заваяваў свет». (Смех.) Ён ведаў кайзера тады гэтак жа добра, як ведае цяпер. (Смех.) Ён ведаў, што гэта кайзер, берлінскі звер. І ўсё ж дазволіў берлінскаму зверу сябе частаваць; (апладысменты) сядзеў з берлінскім зверам за адным сталом; быў з тым берлінскім зверам шчака да шчакі. (Апладысменты.) І пакуль германскі кайзер па-каралеўску прымаў Рузвельта, той самы кайзер саджаў у турму кіраўнікоў Сацыялістычнай партыі за тое, што яны змагаліся з кайзерам і германскімі юнкерамі. (Апладысменты.) Рузвельт быў ганаровым госцем у палацы кайзера, а сацыялісты сядзелі ў кайзераўскіх турмах за барацьбу з кайзерам. (Апладысменты.) Хто ж змагаўся за дэмакратыю? Рузвельт? (Выгукі: «Не!») Рузвельт, якога ўшаноўваў кайзер, ці сацыялісты, якіх кайзер загадаў пасадзіць? (Апладысменты.)
«Рыбак рыбака бачыць здалёк». (Смех.)
Калі газеты паведамілі, што кайзер Вільгельм і былы прэзідэнт Тэадор пазналі адзін аднаго з першага позірку і з першага ж дотыку сталі блізкімі сябрамі, яны прызналі тое, што забівае ўсе прэтэнзіі Тэадора Рузвельта на ролю вялікага друга народа і змагара за дэмакратыю; яны прызналі, што гэтыя двое — адна радня, што яны вельмі падобныя, што ў іх амаль аднолькавыя ідэі і ідэалы. Калі Тэадор Рузвельт сёння вялікі змагар за дэмакратыю, (смех) галоўны — галоўны вораг самаўладдзя, (смех) то што ён рабіў у кайзера ў якасці ганаровага госця? І калі ён сустрэўся з кайзерам і ўшанаваў кайзера так, як пра гэта пісалі, ці не даволі гэта моцны доказ таго, што ў душы ён сам кайзер? (Апладысменты.) І вось, пабыўшы ў гасцях у імператара Вільгельма, берлінскага звера, ён вярнуўся ў гэтую краіну і хоча, каб вы паслалі туды дзесяць мільёнаў чалавек забіць кайзера; (апладысменты і смех) забіць яго колішняга сябра і кампаньёна. (Смех.) Даволі дзіўна, ці не так? І пры гэтым ён патрыёт, а мы — здраднікі. (Апладысменты.) І я кідаю вам выклік: знайдзіце дзе-небудзь на зямлі хоць аднаго сацыяліста, які быў бы госцем берлінскага звера, (апладысменты) — хіба што вязнем у яго турме: старэйшы Лібкнехт і малодшы Лібкнехт, гераічны сын свайго несмяротнага бацькі.
Яшчэ крыху гісторыі ў тым жа кірунку. У 1902 годзе гэтую краіну наведаў прынц Генрых. Памятаеце яго? (Смех.) Я памятаю вельмі добра. Прынц Генрых — брат кайзера Вільгельма. Прынц Генрых — яшчэ адзін берлінскі звер, самаўладца, арыстакрат, юнкер з юнкераў, — вельмі, вельмі пагарджаны нашымі амерыканскімі патрыётамі. Ён прыехаў сюды ў 1902 годзе як прадстаўнік кайзера Вільгельма; яго прымалі Кангрэс і заканадаўчыя сходы некалькіх штатаў — сярод іх і заканадаўчы сход Масачусетса, які якраз засядаў. Яго запрасілі туды капіталістычныя заправілы гэтай так званай садружнасці. І калі прынц Генрых туды прыйшоў, знайшоўся адзін член сходу, які захаваў самапавагу: ён надзеў капялюш, і калі Генрых, прынц, увайшоў, гэты член сходу выйшаў. І гэта быў Джэймс Ф. Кэры, дэпутат-сацыяліст. (Апладысменты.) Усе астатнія — усе астатнія дэпутаты масачусецкага сходу, усе, усе да аднаго, — з самай рабскай пакорай ушаноўвалі высокага прадстаўніка еўрапейскага самаўладдзя. І адзіны, хто пакінуў залу, быў сацыяліст. І пасля гэтага (апладысменты) пасля гэтага ў іх хапае нахабства сцвярджаць, што гэта яны змагаюцца з самаўладдзем, а мы служым германскаму ўраду. (Апладысменты.)
Яшчэ крыху гісторыі ў тым жа кірунку. Я выразна гэта памятаю. Гэта было якраз пятнаццаць гадоў таму, калі сюды прыязджаў прынц Генрых. Уся наша плутакратыя, усе багацеі з Пятай авеню — усе, усе да аднаго — расчынілі дзверы сваіх палацаў і прынялі прынца Генрыха з распасцёртымі абдымкамі. Ім і гэтага было мала: яны распласталіся на жываце, яны поўзалі ў пыле ля яго ног; і наша плутакратыя — і жанчыны, і мужчыны — навыперадкі лезла лізаць боты прынцу Генрыху, прадстаўніку берлінскага звера. (Апладысменты.) І ўсё ж наша плутакратыя, нашы юнкеры — не думайце ні хвіліны, што юнкеры ёсць толькі ў Германіі. (Апладысменты.) Нас называюць нелаяльнымі якраз таму, што мы адмаўляемся ў гэта верыць. Яны хочуць, каб мы глядзелі толькі на юнкераў у Берліне і не заўважалі тых, што ў нашых уласных межах. Я ненавіджу, я грэбую, я пагарджаю юнкерствам. Мне на зямлі не патрэбныя германскія юнкеры — і ані на каліва больш не патрэбныя юнкеры ў Злучаных Штатах. (Грымотныя апладысменты і воклічы.)
Нам кажуць, што мы жывём у вялікай Рэспубліцы; што ў нас дэмакратычныя інстытуты; што мы вольны народ. (Смех.) Гэта занадта нават для жарту. (Смех.) Але гэта не тэма для смеху; гэта надзвычай сур’ёзная рэч. За каго нашы юнкеры з Уол-стрыт — за каго яны выдаюць замуж сваіх дачок? Выціснуўшы незлічоныя сотні мільёнаў з вашага поту, з вашых пакут, з вашай крыві — і ў час вайны, і ў час міру, — яны ўкладваюць гэтыя мільярды і мільёны ў тытулы збяднелых арыстакратаў, купляюць нічога не вартых графаў. (Смех.) Ці згодныя яны выдаць сваіх дачок за сумленных рабочых? (З натоўпу: «Не!») За сапраўдных дэмакратаў? О, не. Яны прачэсваюць еўрапейскія рынкі ў пошуках малойчыкаў, у якіх ёсць тытул і больш нічога. (Смех.) І мяняюць свае мільёны на тытулы — так што шлюб для іх цалкам становіцца справай грошай, (смех) літаральна так.
Гэтыя самыя паны, што сёння загортваюцца ў амерыканскі сцяг, што сцвярджаюць, быццам толькі яны і ёсць патрыёты, што трымаюць у руках павелічальнае шкло і праглядаюць краіну ў пошуках хоць якіх слядоў нелаяльнасці, — яны так прагна, так ахвотна ставяць кляймо на людзей, якія асмельваюцца хоць шэптам выказаць нязгоду з юнкерскім панаваннем у Злучаных Штатах. Нездарма Сэмюэл Джонсан сказаў: «Патрыятызм — апошні прытулак нягоднікаў». Ён меў на ўвазе паноў з Уол-стрыт ці, прынамсі, іх папярэднікаў; бо ва ўсе вякі якраз тыран загортваўся ў плашч патрыятызму, або рэлігіі, або таго і другога разам. (З натоўпу: «Правільна, правільна!») (Апладысменты.)
Яны хочуць, каб вы паверылі, што Сацыялістычная партыя складаецца пераважна з нелаяльных і здраднікаў. У пэўным сэнсе гэта праўда. Мы нелаяльныя і здраднікі ў адносінах да сапраўдных здраднікаў гэтай краіны; (апладысменты) да той банды, што на Ціхаакіянскім узбярэжжы спрабуе павесіць Тома Муні наперакор пратэстам усяго цывілізаванага свету. (Апладысменты, выгукі і воклічы.)
Я ведаю Тома Муні блізка — як роднага брата. Ён абсалютна сумленны, невінаваты чалавек. (Апладысменты.) Ён мае да злачынства, у якім яго абвінавачваюць, не больш дачынення, чым я. (Апладысменты.) І калі ён павінен ісці на шыбеніцу, то і я таксама. Калі ён вінаваты, то і кожны, хто належыць да рабочай арганізацыі ці да Сацыялістычнай партыі, гэтаксама вінаваты.
У чым ён вінаваты? Я вам скажу. Я ведаю яго біяграфію. Гадамі ён вёў бітвы рабочага класа на Ціхаакіянскім узбярэжжы. Ён не даваўся ні падкупіць сябе, ні запалохаць. Ён і далей верна служыў рабочаму класу — і за гэта яго ўзялі на прыцэл. Яны сказалі: «Яго нельга купіць; ён не бярэ хабару, і яго не запалохаеш. Значыць, яго трэба забіць». (Апладысменты.)
Згадаем яшчэ адзін кавалак гісторыі. Ці памятаеце вы, як Фрэнсіса Дж. Хіні, спецыяльнага следчага, застрэлілі ў зале суда ў Сан-Францыска? Вы ж памятаеце гэта, праўда? Кампанія United Railways — купка плутакратаў, бандыцкая шайка, якую прадстаўляе Гандлёвая палата, — цалкам валодае горадам Сан-Францыска і кіруе ім. Гэта іх прыватныя ўгоддзі.
Іх воля — найвышэйшы закон. Выступіце супраць іх — і вы прапалі. Яны не вагаюцца рыхтаваць забойства, каб захаваць свой забойчы рэжым. Том Муні быў адзіным прадстаўніком рабочага класа, якога яны не маглі падпарадкаваць. (Апладысменты.) Ім належалі чыгункі; яны трымалі ў руках вялікую прамысловасць; яны былі гаспадарамі ў прамысловасці і ўладарамі ў палітыцы; іх рашэнне нельга было абскардзіць — сапраўдныя самаўладцы Ціхаакіянскага ўзбярэжжа, такія ж ганебныя, як любыя, што калі-небудзь правілі ў Германіі ці ў любой іншай краіне. (Апладысменты.) І калі іх улада стала такой прагнілай, што нарэшце знайшлося вялікае журы, якое прад’явіла ім абвінавачанне, і іх аддалі пад суд, і Фрэнсіс Дж. Хіні — той самы, які толькі што вывеў на чыстую ваду мясапрамыслоўцаў, яшчэ адну банду, чыкагскіх мясных баронаў, — Фрэнсіс Дж. Хіні, якога нацыянальная адміністрацыя прызначыла дапамагаць абвінавачванню, — дык вось, гэтая самая банда, якую прадстаўляе Гандлёвая палата, гэтая банда плутакратаў, самаўладцаў і бандытаў наняла забойцу, каб той застрэліў Фрэнсіса Дж. Хіні ў зале суда, і той стрэліў. Фрэнсіс Дж. Хіні, так здарылася, выжыў. Але не іх у тым заслуга. Тая самая банда, што наняла забойцу, каб забіць Хіні, — тая самая банда цяпер і дабіваецца пакарання смерцю Тома Муні. (Апладысменты.) Кожны з іх — кожны да аднаго — выдае сябе за найвялікшага патрыёта; кожны праз свае газеты настойвае, што змагаецца за тое, каб зрабіць свет бяспечным для дэмакратыі. Якая мана! Якая лухта! Якое крывадушша! Гэтыя самаўладцы, гэтыя тыраны, гэтыя рабаўнікі і забойцы з крывёю на руках — патрыёты, а людзі, якім стае мужнасці стаць з імі твар у твар і змагацца ў інтарэсах іх эксплуатаваных ахвяр, — нелаяльныя і здраднікі. Калі гэта так, то ў гэтай барацьбе я хачу стаць плячом да пляча са здраднікамі. (Бурныя апладысменты.)
Ды вось днямі яны адправілі Кейт Рычардс О’Хэр у папраўчую турму на дзесяць гадоў. О, вы толькі падумайце — пасадзіць жанчыну ў турму на дзесяць гадоў за словы! (Смех.) Злучаныя Штаты пад уладай плутакратыі — адзіная краіна, якая пасадзіла б жанчыну ў турму на дзесяць гадоў за тое, што яна скарыстала сваё канстытуцыйнае права на свабоду слова. (Апладысменты.) Калі гэта здрада — няхай карыстаюцца ёю як хочуць. (Апладысменты.)
Дазвольце мне згадаць яшчэ адзін кавалак гісторыі, звязаны з гэтай справай. Я блізка ведаю Кейт Рычардс О’Хэр дваццаць гадоў. Я ведаю яе жыццё на памяць. Асабіста я ведаю яе як родную малодшую сястру. Усе, хто яе ведае, ведаюць, што яна жанчына абсалютнай сумленнасці. (Апладысменты.) І яны ведаюць, што яна жанчына беззаганнай адданасці сацыялістычнаму руху. (Апладысменты.) Калі яна паехала ў Дакоту і выступіла там з прамовай, за ёю хадзілі агенты ў цывільным на дзяржаўнай службе, якія толькі і думалі, як яе арыштаваць, аддаць пад суд і асудзіць, — і, едучы туды, яна ведала, што рана ці позна яны свайго даб’юцца. Яна сказала пэўную прамову, і гэтую прамову наўмысна перакруцілі, каб дамагчыся яе асуджэння. Адзінае сведчанне супраць яе даў наняты сведка. А калі трыццаць фермераў, мужчын і жанчын, якія былі ў зале, калі яна выступала, і чулі прамову, — калі яны прыехалі ў Бісмарк, каб даць сведчанні на яе карысць, каб пад прысягай пацвердзіць, што яна ніколі не казала тых слоў, якія ёй прыпісвалі, суддзя не дазволіў ім даць паказанні. Мне б здалося гэта неверагодным, калі б у мяне не было ўласнага досведу зносін з федэральным судом. (Апладысменты.)
Хто прызначае федэральных суддзяў? Народ? За ўсю гісторыю краіны рабочы клас ні разу не назваў ніводнага федэральнага суддзі. Іх 121, і кожны з іх да аднаго трымаецца на сваёй пасадзе дзякуючы ўплыву і моцы карпаратыўнага капіталу. Карпарацыі і трэсты дыктуюць, каго прызначыць. І калі гэтыя людзі садзяцца ў суддзёўскае крэсла, яны садзяцца туды не для таго, каб служыць народу, а для таго, каб служыць тым інтарэсам, якія іх туды пасадзілі. (Апладысменты.)
Ды вось днямі, пяццю галасамі супраць чатырох — гэта як гульня ў косці, (смех) «давай сем, давай адзінаццаць!» — (смех) яны абвясцілі закон пра дзіцячую працу неканстытуцыйным, (смех) закон, якога дабіліся пасля дваццаці гадоў асветы і агітацыі з боку самых розных людзей. І ўсё ж перавагай у адзін голас Вярхоўны суд — сход карпаратыўных юрыстаў, з адным-адзіным выключэннем, — выкрасліў яго са зводу законаў, і гэта ў дэмакратыі, — каб мы і далей маглі перамолваць плоць, кроў і косці кволых маленькіх дзяцей у прыбыткі для юнкераў з Уол-стрыт. (Апладысменты.) І гэта ў краіне, якая змагаецца за тое, каб зрабіць свет бяспечным для дэмакратыі. (Смех.) Гісторыя гэтай краіны пішацца крывёю дзяцінства, якое яны загубілі.
Гэтыя ісціны ім не надта даспадобы. Яны не любяць іх чуць і не хочуць, каб іх чулі вы. Вось чаму на нас ставяць кляймо непажаданых грамадзян, (смех і апладысменты) нелаяльных і здраднікаў. Калі б мы былі здраднікамі — калі б мы былі здраднікамі народа, мы былі б надзвычай паважанымі грамадзянамі рэспублікі; мы маглі б займаць высокія пасады, ездзіць у лімузінах, і на нас паказвалі б як на людзей, што дасягнулі поспеху ў жыцці на годных занятках. Мы лаяльныя да народа гэтай краіны якраз таму, што нелаяльныя да здраднікаў. (Апладысменты.)
Скот Нірынг. Вы чулі пра Скота Нірынга. (Апладысменты.) Ён найвялікшы настаўнік у Злучаных Штатах. (Апладысменты.) Ён выкладаў у Пенсільванскім універсітэце, пакуль рада апекуноў, якая складаецца з буйных капіталістаў, не выявіла, што ён выкладае студэнтам праўдзівую эканоміку. Тады яны сказалі — тое самае, што тыя самыя ліхвяры, тыя самыя мяняйлы, тыя самыя фарысеі, тыя самыя крывадушнікі казалі пра юдэйскага цесляра дваццаць стагоддзяў таму, — яны казалі пра Ісуса Хрыста, які быў рабочым чалавекам, агітатарам і непажаданым элементам: «Ён прапаведуе фальшывую веру». І ўкрыжавалі яго. А іх прамыя нашчадкі сказалі: «Ён прапаведуе фальшывую эканоміку. Укрыжаваць яго, як мы ўкрыжавалі яго старэйшага брата, мы не можам, — таму мы заморым яго голадам. (Апладысменты.) Мы звольнім яго, занясём у чорны спіс, і ён нідзе не знойдзе працы. Ён небяспечны чалавек: ён вучыць праўдзе. А праўда, о, праўда заўсёды была не даспадобы таму класу, які жыве з поту рабочага класа». (Апладысменты.)
Праўда і тое, што Макса Істмена (апладысменты) аддалі пад суд, а яго часопіс забаранілі, — гэтак жа як забаранілі ўсе выданні, з якімі я быў звязаны. Які цудоўны камплімент яны нам зрабілі! (Смех і апладысменты.) Яны баяцца, што мы можам вас заразіць. Вы — іх падапечныя; яны — вашы апекуны. (Смех.) Яны мусяць сачыць, каб нашы згубныя вучэнні не дайшлі да вашых вушэй. І вось у нашай дэмакратыі, пры нашых вольных інстытутах, яны робяць нашай прэсе камплімент забаронай — і ўяўляюць, што заткнулі рот рэвалюцыйнай прапагандзе. Якая памылка! Нам трэба было б прыняць рэзалюцыю з падзякай ім. Тысячы людзей, якія ніколі раней не чулі пра нашы выданні, цяпер пра іх распытваюць і хочуць іх убачыць. Яны выклікалі пытанні і цікаўнасць да нашай прапаганды. І гора таму, хто чытае сацыялістычную літаратуру з цікаўнасці. Ён прапашчы чалавек. (Апладысменты.) Я ведаю тысячу такіх эксперыментаў, але ні разу не бачыў, каб хоць адзін мужчына ці жанчына ад гэтага ўратаваліся.
Джон М. Уорк. Вы ж ведаеце Джона, які цяпер у «Мілуокі Лідэр»? Калі я ўпершыню пазнаёміўся з Джонам, ён быў юрыстам у Вісконсіне. Карпаратыўных капіталістаў устрывожыў хуткі рост сацыялістычнага руху. І яны сказалі: «Трэба наняць якога-небудзь кемлівага хлопца, каб ён з гэтым змагаўся». Яны сказалі: «Што ж, Джон, ты здольны малады юрыст, у цябе вялікая кар’ера наперадзе. Мы хочам наняць цябе, каб ты даведаўся пра сацыялізм усё, што можна, а потым узяўся супрацьдзейнічаць яго згубнаму ўплыву».
Джон дастаў сацыялістычную літаратуру і пачаў яе вывучаць; і, прачытаўшы другі том, стаў сацыялістам ад галавы да пят — і з таго часу змагаецца за сацыялізм.
Які ж блізарукі пануючы клас! Прагнасць сляпая як камень. Эксплуататар не бачыць далей за ўласны нос. Ён бачыць, дзе можна ўхапіць; у яго хапае хітрасці зразумець, што такое нажыва, дзе яна і як яе дастаць, але далёкага бачання ў яго няма — ані найменшага. Ён нічога не ведае пра вялікі, пульсуючы свет, што раскінуўся ва ўсе бакі. Такая цана, якую плаціць эксплуататар. Ракфелер сляпы. Кожны яго крок набліжае яго пагібель. Кожны раз, калі ён і яго клас наносяць удар па сацыялістычным руху, удар вяртаецца да іх саміх. Кожны раз, калі яны б’юць нас, яны б’юць сябе. Так бывае заўсёды. (Апладысменты.) Кожны раз, калі яны душаць сацыялістычную газету, яны дадаюць тысячу галасоў, што абвяшчаюць вечную праўду прынцыпаў і вучэння сацыялізму. Яны дапамагаюць нам насуперак самім сабе.
Сацыялізм — ідэя, што расце, філасофія, што пашыраецца. Ён пашыраецца па ўсім твары зямлі. Супраціўляцца яму гэтак жа марна, як спрабаваць спыніць заўтрашні ўсход сонца. Ён ідзе, ідзе, ідзе — па ўсёй лініі.
Хіба вы гэтага не бачыце? Калі не бачыце, схадзіце да акуліста: з вамі нешта не так; вам не стае зроку, звычайнага разумення. Найвялікшы рух у гісторыі. Які гонар служыць яму! Я тысячу разоў шкадаваў, што магу так мала зрабіць для руху, які так шмат зрабіў для мяне. (Апладысменты.) Тым нямногім, што я ёсць, і тым нямногім, кім я спадзяюся стаць, я цалкам абавязаны сацыялістычнаму руху. (Апладысменты.) Ён даў мне мае ідэі і мае ідэалы; і я не памяняў бы іх на ўсе акрываўленыя даляры Ракфелера. (Воклічы.) Ён навучыў мяне служыць — і гэты ўрок для мяне бясцэнны. Ён навучыў мяне захапленню ад поціску рукі таварыша. Ён навучыў мяне высокаму яднанню з вамі; ён зрабіў магчымым, каб я дакрануўся да вас; каб стаў з вамі плячом да пляча; каб памножыў сябе ў вас зноў і зноў; каб я затрапятаў ад наноў народжанай чалавечай годнасці; каб жыццё стала вартым жыцця; каб адкрыліся дарогі; каб разгарнуліся слаўныя далягляды; каб я ведаў, што я сваяк усяму, што жыве і б’ецца; каб я стаў класава свядомым; каб я зразумеў, што незалежна ад нацыянальнасці, расы, веравызнання, колеру скуры ці полу кожны мужчына, кожная жанчына, што працуюць, кожны член рабочага класа — кожны з іх — мае таварышы, мае браты, мае сёстры, і служыць ім — найвышэйшы абавязак майго жыцця. (Бурныя апладысменты.) І служачы ім, я адчуваю, як расту; я ўзнімаюся да росту чалавека; я адчуваю, што маю права на месца на зямлі — на месца, дзе я магу стаяць і дапамагаць трымаць сцяг прамысловай свабоды і сацыялістычнай справядлівасці. Так, так; маё сэрца настроена ў лад з вашымі. Так, усе нашы сэрцы зліліся ў адно вялікае сэрца, якое б’ецца ў адказ на сацыяльную рэвалюцыю. Тут, на гэтым сходзе, (апладысменты) я чую, як наша сэрца б’ецца ў адказ на сэрца расійскіх бальшавікоў. (Аглушальныя і доўгія апладысменты.) Так, тыя гераічныя мужчыны і жанчыны, тыя непераможныя таварышы, якія сваімі ахвярамі дадалі новага бляску міжнароднаму руху. Тыя расійскія таварышы, што ахвяравалі больш, што выпакутавалі больш, што пралілі больш гераічнай крыві, чым любыя людзі ці любая колькасць мужчын і жанчын дзе-небудзь яшчэ на зямлі, — яны заклалі падмурак першай сапраўднай дэмакратыі, якая калі-небудзь удыхнула — (бурныя апладысменты) першай сапраўднай дэмакратыі, якая калі-небудзь удыхнула подых жыцця на Божай зямлі. (Апладысменты.) І самым першым актам гэтай несмяротнай рэвалюцыі было абвясціць мір з усім светам — і разам з гэтым зварот не да каралёў, не да імператараў, не да ўладароў, не да дыпламатаў, а зварот да народаў усіх краін. (Апладысменты.) Вось самае нараджэнне дэмакратыі, квінтэсэнцыя свабоды. Яны звярнуліся да народаў усіх краін — і саюзнікаў, і цэнтральных дзяржаў — з заклікам паслаць прадстаўнікоў на канферэнцыю, каб выпрацаваць умовы міру, які быў бы дэмакратычным і трывалым. Вось была выдатная — вось была выдатная магчымасць нанесці ўдар за тое, каб зрабіць свет бяспечным для дэмакратыі. (Апладысменты.) Ці быў які-небудзь адказ на гэты высакародны зварот? І дазвольце мне тут сказаць, што гэты зварот будзе ўпісаны ў гісторыю свету залатымі літарамі. (Апладысменты.) Ці быў які-небудзь адказ на гэты зварот? (З натоўпу: «Не!») Ані найменшага.
Ды што там — Льва Троцкага і кіраўнікоў рэвалюцыі абвінавацілі ў вераломстве, у тым, што яны заключылі з Германіяй здрадніцкі мір. Разгледзім гэтае сцверджанне, коратка. На момант рэвалюцыі Расія ваявала ўжо тры гады. Пры цары яна страціла больш за чатыры мільёны салдат, забітых ці скалечаных на полі бою. Яна была абсалютным банкрутам. Яе салдаты ў большасці былі без зброі. Вось што рэвалюцыя — вось што атрымала рэвалюцыя ў спадчыну ад цара і яго рэжыму; і за такі стан Леў Троцкі не адказваў, не адказвалі і бальшавікі. За гэты жахлівы стан адказваў цар. Калі Троцкі прыйшоў да ўлады і перабраў архівы, яны знайшлі сакрэтныя дагаворы — дагаворы паміж царом і французскім, брытанскім і італьянскім урадамі, паводле якіх пасля перамогі цэнтральныя дзяржавы трэба было расчляніць, раздрабніць і знішчыць. Ад гэтых дагавораў так ніхто і не адмовіўся. Амерыканская прэса мала пра іх пісала. У мяне ёсць копія гэтых дагавораў, і з яе відаць, што мэта саюзнікаў роўна такая ж, як мэта цэнтральных дзяржаў. (Апладысменты.) І гэта тая мэта, якая заўсёды была мэтай вайны. Войны вяліся дзеля заваёў, дзеля рабунку. У Сярэднявеччы феадалы, што жылі ў замках, вежы якіх і сёння можна ўбачыць уздоўж Рэйна, — калі якому-небудзь з гэтых феадалаў хацелася ўзбагаціцца, ён ішоў вайной на другога. Чаму? Яны хацелі пашырыць свае ўладанні. Яны хацелі павялічыць сваю ўладу, сваё багацце — і таму абвяшчалі вайну адзін аднаму. Але самі на вайну яны хадзілі не больш, чым ходзяць на вайну юнкеры з Уол-стрыт. (Апладысменты.) Феадалы, бароны, эканамічныя папярэднікі сучаснага капіталіста — гэта яны абвяшчалі ўсе войны. А хто біўся ў іх бітвах? Іх няшчасныя прыгонныя. І прыгонных вучылі верыць, што калі іх гаспадары абвяшчаюць і вядуць вайну адзін з адным, то іх патрыятычны абавязак — кідацца адзін на аднаго, рэзаць адзін аднаму горла, забіваць адзін аднаго дзеля прыбытку і славы плутакратаў, баронаў, паноў, якія імі пагарджалі. І вось вам вайна ў двух словах. Клас гаспадароў заўсёды абвяшчаў войны; падуладны клас заўсёды біўся ў бітвах; клас гаспадароў мог усё выйграць і нічога не страціць, а падуладны клас нічога не мог выйграць і мог страціць усё — нават жыццё. (Апладысменты.) Вас заўсёды вучылі, што ваш патрыятычны абавязак — ісці на вайну і даваць сябе зарэзаць па загадзе. Але за ўсю гісторыю свету вы, народ, ніколі не мелі голасу ў тым, ці абвяшчаць вайну. Ніколі дагэтуль не мелі. І тут дазвольце мне назваць факт — і яго нельга паўтараць занадта часта: рабочы клас, які б’ецца ў бітвах, рабочы клас, які нясе ахвяры, рабочы клас, які пралівае кроў, рабочы клас, які дае трупы, — рабочы клас ніколі дагэтуль не меў голасу ў тым, ці абвяшчаць вайну. Рабочы клас ніколі дагэтуль не меў голасу ў тым, ці заключаць мір. Гэта пануючы клас робіць і тое, і другое. Яны абвяшчаюць вайну; яны заключаюць мір.
«Не вам пытацца, што і як, —
Ваш лёс — ісці і паміраць».
Такі іх дэвіз, і мы ў імя абуджаных рабочых супраць яго пратэстуем.
Калі вайна справядлівая, няхай яе абвяшчае народ — вы, хто мусіць аддаваць жыццё; ужо ў вас, вядома, павінна быць права абвяшчаць вайну, калі вы лічыце вайну неабходнай. (Апладысменты.)
Роўз Пастар Стоўкс. Называючы яе імя, (апладысменты) я здымаю капялюш — прынамсі ў думках. (Ён гаварыў з непакрытай галавой.) Вось яшчэ адна гераічная таварышка, што натхняе. У яе былі мільёны долараў. Ці стрымала гэта яе хоць на імгненне? Адданасць справе адсунула ў яе ўсе фінансавыя і эканамічныя меркаванні. Яна пайшла служыць справе ў гэтыя крызісныя дні — і яе адправілі ў турму на дзесяць гадоў. Падумайце толькі! Дзесяць гадоў! Што яна сказала? Не больш, чым я сказаў тут сёння. (Смех.) Я хачу прызнаць — я хачу прызнаць без усякіх спрэчак: калі Роўз Пастар Стоўкс вінаватая, то вінаваты і я. Калі яна вінаватая, я не буду такім баязліўцам, каб заяўляць пра сваю невінаватасць. І калі яе трэба адправіць у турму на дзесяць гадоў, то і мяне таксама.
Што ж яна сказала? Ды вось што: што ўрад — урад не можа служыць адначасова спекулянтам і ахвярам спекулянтаў. Хіба гэта не праўда? Вядома, праўда.
Рузвельт у той самай газеце, «Канзас-Сіці Стар», сказаў у тысячу разоў больш. Рузвельт днямі заявіў, што яго пачуюць, нават калі ён трапіць у турму. Ён выдатна ведае, што ў турму ён не трапіць. Ён рыхтуе глебу для таго, каб у 1920 годзе стаць кандыдатам ад рэспубліканцаў. І ён зрабіў бы ўсё магчымае, каб дыскрэдытаваць Вілсана і яго адміністрацыю. Ён зрабіў бы гэта, каб уся заслуга дасталася яму самому і яго партыі. Вось вам і дзіўнае суперніцтва дзвюх патрыятычных партый — Рэспубліканскай і Дэмакратычнай, гэтых двайнят. Гэтай восенню яны не будуць агітаваць адна супраць адной. Цяпер яны ўсе патрыёты і аб’яднаюцца, каб не даць абраць ніводнага нелаяльнага сацыяліста. Я ні ад кога і нідзе не чуў, у чым розніца паміж імі. А вы ведаеце? Ані найменшай. Адна пры ўладзе, другая не. Вось і ўся розніца паміж імі. (Смех.)
Роўз Пастар Стоўкс не сказала ніводнага слова, на якое не мела законнага, канстытуцыйнага права. Але яе пасланне народу, пасланне, якое адкрывала людзям вочы, — яго трэба было задушыць; яе голас трэба было заглушыць. І вось ёй уладзілі ілжэсуд і адправілі ў турму на дзесяць гадоў. Прысуд быў вядомы загадзя. Працэс у капіталістычным судзе звычайна заканчваецца фарсам — поўным фарсам. Які шанц яна мела ў судзе з падабраным журы і карпаратыўнай марыянеткай у суддзёўскім крэсле? Ані найменшага. І вось яна ідзе ў турму на дзесяць гадоў — калі яны выканаюць праграму. Я думаю, не выканаюць. Больш таго, я ўпэўнены, што не выканаюць. Калі б вайна скончылася заўтра, усе турэмныя дзверы адчыніліся б. Яны проста хочуць заглушыць гэты голас на час вайны. Справы будуць абскарджаныя і праляжаць у судах шмат месяцаў, а можа, і гадоў. Які камплімент сацыялістычнаму руху за тое, што ён кажа праўду! Праўда зробіць людзей свабоднымі. (Апладысменты.) І праўду нельга дапусціць да людзей. Праўда заўсёды была небяспечнай для ўлады махляра, эксплуататара, рабаўніка. Таму праўду трэба задушыць. Вось чаму яны спрабуюць выкараніць сацыялістычны рух; і кожны раз, калі яны робяць такую спробу, яны дадаюць дзесяць тысяч галасоў, што абвяшчаюць: сацыялізм прыйшоў, каб застацца. (Апладысменты.) (Тут містэру Дэбсу падаюць шклянку вады.)
Як добра адчуць дотык рукі таварыша і глыток вады, пададзены таварышам, — асвяжае, нібы ў пустыні жыцця. І як добра глядзець сёння ў вашы твары. (Апладысменты.) Вы, запэўніваю вас, сапраўды выдатна выглядаеце (смех) — на мой погляд. І я рады, што вас так шмат. Ваша племя дзіўна разраслося з таго часу, як я ўпершыню тут быў. (Смех.) Раней вас было так мала і так рэдка. Прыедзеш куды-небудзь — і першым чынам трэба было паглядзець, ці ўдасца адшукаць сацыяліста; і вялікім шчасцем было натрапіць на яго след, пакуль не з’ехаў з горада. Калі ён быў адзіны ў горадзе і дагэтуль жывы, яго цяпер лічаць чалавекам практычным, ён займае ганаровае месца, і ён жыве ў сэрцы ўсіх, хто прыйшоў пасля яго. А цяпер тут у цемры камяня не кінеш, каб не трапіць у сацыяліста. (Смех.) Яны ўсюды, і іх усё больш; і якія дзіўныя перамены адбываюцца!
Некалькі гадоў таму я паехаў ва Уорэн. Якраз тады быў забіты прэзідэнт Мак-Кінлі. Як і ўсе, я шкадаваў пра гэтую трагічную падзею. Няма такога сацыяліста, які мог бы быць вінаваты ў такім злачынстве. Мы не нападаем на асобных людзей. Мы не помсцім ніводнаму чалавеку, які выступае супраць нашай веры. Мы не ваюем з асобнымі людзьмі. Мы здольныя вучыць тых, хто нас ненавідзіць. (Апладысменты.) Мы іх не ненавідзім; мы ведаем лепей; мы падалі б ім кубак вады, калі б ім было трэба. (Апладысменты.) У нашым сэрцы няма месца для нянавісці — хіба толькі да сістэмы, сістэмы, пры якой адзін чалавек можа сабраць велізарнае багацце, нічога не робячы, а мільёны і мільёны пакутуюць, б’юцца, мучацца і паміраюць дзеля самага неабходнага для жыцця. (Апладысменты.)
Мак-Кінлі быў забіты. Я павінен быў выступаць у Портсмуце. Усе святары Портсмута сабраліся на асобны сход і прынялі рэзалюцыю, што Дэбс больш за ўсіх іншых вінаваты ў забойстве нашага любімага прэзідэнта. (Смех.) І што ў гэтым злачынстве вінаватае тое, што ён прапаведаваў. І вось усе гэтыя набожныя паны, паслядоўнікі — як яны лічылі — ціхага і пакорлівага, сабраліся і вырашылі, што мяне нельга пускаць у горад. І дамагліся ад мэра загаду, які забараняў мне выступаць. Я быў зусім змораны. І яны хацелі, каб я адмяніў сход. Але неўзабаве я ўсё ж туды трапіў. А неўзабаве пасля гэтага я павінен быў выступаць ва Уорэне, дзе паштмайстрам быў двайны стрыечны брат прэзідэнта Мак-Кінлі. Я прыехаў туды і запісаўся ў гатэлі. Ледзь я запісаўся, як мне загадалі пакінуць гатэль. У той дзень я быў надзвычай непажаданым. Мне ўручылі паведамленне, што залу не адчыняць і выступаць мне не дадуць. Я перадаў мэру — праз адзінага сацыяліста, якому дазволілі застацца ў горадзе, а застаўся ён толькі таму, што ніхто не ведаў, што ён там, — я перадаў мэру, што буду выступаць ва Уорэне ў гэты вечар, як значыцца ў раскладзе, або пакіну Уорэн у труне. (Апладысменты.)
Я пайшоў у залу, а Вялікая армія Рэспублікі сабрала асобны сход, і ўсе яны ў поўнай форме пайшлі ў залу і занялі першыя рады, каб накінуцца на мяне і як след мной заняцца, калі мая прамова ім не спадабаецца. Я пайшоў у залу і сказаў сваю прамову. Я сказаў ім, хто вінаваты ў забойстве. Я сказаў: «Пакуль унізе ёсць галеча, народжаная рабункам, наверсе будуць забойствы». (Апладысменты.) Я паказаў ім, што вінаватая іх капіталістычная сістэма, якая давяла да галечы і азвярэння продкаў таго беднага, недалёкага хлопца, што забіў прэзідэнта. Так, я сказаў тую прамову ў той вечар. Калі я ад’язджаў адтуль, я ўсё яшчэ быў вельмі непажаданым.
Праз некалькі гадоў я вярнуўся. Здавалася, на вуліцы выйшаў увесь Уорэн. Мяне прынялі з распасцёртымі абдымкамі. (Апладысменты.) Я ўжо не быў дэмагогам; я ўжо не быў фанатыкам; я ўжо не быў непажаданым. Я стаў надзвычай паважаным — проста таму, што сацыялістаў стала больш і яны набылі сілу. Таму я стаў чымсьці рэспектабельным — якая перамена, ад беднай рэспектабельнасці! Калі я калі-небудзь стану яшчэ больш рэспектабельным, я буду цвёрда ўпэўнены, што перажыў сам сябе. (Смех.) О, гэта меншасці стваралі гісторыю гэтага свету! Тыя, каму хапала мужнасці стаць наперадзе; тыя, хто быў досыць верны сабе, каб казаць праўду, што была ў іх; тыя, хто ішоў супраць усталяванага парадку рэчаў; хто стаў на бок пакутлівай, змагарнай беднаты; хто адстойваў, не зважаючы на асабістыя наступствы, — хто адстойваў справу справядлівасці; яны стваралі гісторыю; яны пракладвалі дарогу цывілізацыі. О, так шмат хто застаецца на баку большасці. Ім не стае мужнасці далучыцца да пагарджанай меншасці; ім не стае закалкі, якая вытрымлівае. Іх трэба шкадаваць, а не пагарджаць імі, — яны нічога не могуць з сабой зрабіць. Але, дзякуй Богу, у кожным веку і ў кожным народзе былі тыя нямногія, і іх было дастаткова; і яны жылі; яны вытрывалі; і мы, хто сёння на зямлі, абавязаныя ім, бо яны пакутавалі, ахвяравалі сабой, ішлі ў турму; ім ламалі косці на коле; іх палілі на вогнішчах, і рукі нянавісці развейвалі іх попел на чатыры вятры. Мы абавязаныя ім за тое, што яны выпакутавалі за нас; і адзіны спосаб, якім мы можам сплаціць гэты доўг, — рабіць ці імкнуцца рабіць нешта ў інтарэсах тых, хто прыйдзе пасля нас. (Апладысменты.) І ў гэтым высокая мэта кожнага сацыяліста на твары зямлі. Усюды іх натхняе той самы ўзвышаны прынцып; усюды ў іх той самы высакародны ідэал; усюды яны паціскаюць адзін аднаму рукі цераз межы; усюды яны называюць адзін аднаго таварышамі — гэтым дарагім словам, што нараджаецца з сэрца і душы адзінства і расквітае на вуснах; так, словам «таварыш», — і ўсё цясней змыкаюцца па ўсёй лініі фронту; і вядуць вайну — вайну рабочага класа ўсяго свету супраць пануючага класа, класа эксплуататараў усяго свету.
Яны робяць памылкі — і на кожнай вучацца; мы церпім паразы — а яны растуць, становяцца ад іх толькі мацнейшымі. Яны ніколі не робяць кроку назад; сэрца міжнароднага сацыяліста ніколі не б’е адступ; яны ідуць наперад. (Апладысменты.) Яны рухаюцца наперад — тут, там, усюды, ва ўсіх паясах, што апярэзваюць гэты зямны шар; усюды гэтыя рабочыя, што абуджаюцца, гэтыя класава свядомыя пралетары, гэтыя мазолістыя дзеці сумленнай працы, усюды сціраюць межы; усюды прымаюць шырэйшы і больш высакародны патрыятызм; усюды абвяшчаюць радасную вестку пра будучае вызваленне; усюды іх сэрцы настроены ў лад з найсвяцейшай справай, якая калі-небудзь заклікала мужчын і жанчын да дзеяння за ўсю гісторыю свету. Усюды ідуць да дэмакратыі; усюды крочаць насустрач усходу сонца, і іх твары ззяюць святлом будучага дня. Вось хто такія сацыялісты; гэта самыя палымяныя, самыя натхнёныя крыжаносцы, якіх калі-небудзь ведаў свет. (Апладысменты.) Яны ствараюць гісторыю, што асвятліць далягляд будучым пакаленням; яны ўзяліся вызваліць род чалавечы. Іх ганьбілі; іх пераследавалі; але ім хапала саміх сябе, і яны рухаліся наперад, да вышыні, — так, іх трыумф ужо пачаўся. Хочаце яго наблізіць? Уступайце ў Сацыялістычную партыю. Не чакайце заўтрашняга дня. Ідзіце цяпер. (Апладысменты.) Запішыце сваё імя; займіце сваё месца там, дзе вам належыць быць. Нельга выконваць свой абавязак праз даверанага. Вы мусіце нешта зрабіць самі, і зрабіць сумленна, і глядзець сабе ў твар, пакуль робіце; і вам не будзе за што чырванець; вы даведаецеся, што значыць быць мужчынам ці жанчынай. Вы нічога не страціце; вы здабудзеце ўсё. (Апладысменты.) Мала таго, што вы нічога не страціце, — вы, хутчэй за ўсё, нешта знойдзеце, і гэтае нешта будзе вы самі. А вам трэба знайсці сябе — пазнаць сябе. (Апладысменты.) Вам трэба ведаць, што вы годныя чагосьці лепшага, чым рабства і гарматнае мяса. (Апладысменты.) Вам трэба ведаць, што вы створаныя не для таго, каб працаваць і вырабляць, каб збядняць сябе і ўзбагачаць гультая-эксплуататара. Вам трэба ведаць, што ў вас ёсць душа, якую трэба развіваць, і чалавечая годнасць, якую трэба трымаць. Вам трэба ведаць, што ваш абавязак — узняцца над жывёльным узроўнем. Вам трэба ведаць, што і вам належыць нешта ведаць пра літаратуру, і пра навуку, і пра мастацтва. Вам трэба ведаць, што вы на парозе вялікага новага свету. Вам трэба звязацца са сваімі таварышамі; вам трэба ўсвядоміць свой інтарэс і сваю сілу як класа. Вам трэба ведаць, што вы належыце да вялікай большасці. Вам трэба ведаць: пакуль вы невуцкія, пакуль вы абыякавыя, пакуль вы задаволеныя, пакуль вы неарганізаваныя, вы застанецеся роўна там, дзе ёсць. (Апладысменты.) Вас будуць эксплуатаваць; вам давядзецца выпрошваць працу; вы будзеце атрымліваць роўна столькі, каб заставацца ў рабочым стане; і на вас будзе з пагардай глядзець той самы паразіт, які жыве з вашага поту і неаплачанай працы. Калі хочаце, каб вас паважалі, пачніце з таго, каб паважаць сябе. (Апладысменты.) Устаньце, паглядзіце сабе ў твар і ўпершыню ўбачце чалавека. Паглядзіце, калі ласка, які ён. Не трапляйце ў становішча таго беднага хлопца, які, паслухаўшы сацыяліста, вырашыў, што яму трэба стаць сацыялістам. Аргументы былі неабвержныя. Ён сказаў: «Так. Усё, што ён сказаў, праўда. Мне трэба ўступіць у партыю». Але праз нейкі час ён вырашыў, што можа выклікаць незадаволенасць свайго боса і страціць працу. Ён сказаў: «Пэўна, я не магу сабе дазволіць так рызыкаваць». Тую ноч ён спаў адзін. Кладучыся спаць, ён быў у разладзе са сваім сумленнем, і яму прысніўся жахлівы сон. Людзям заўсёды сняцца такія сны, калі яны здраджваюць сабе. Сацыялісты заўсёды кладуцца спаць з чыстым сумленнем. Сацыяліст засынае са сваёй чалавечай годнасцю, прачынаецца і выходзіць раніцай з самапавагай; і ён глядзіць усяму свету ў твар (апладысменты і смех) — не здрыгануўшыся, не міргнуўшы. А гэты бедны хлопец, якому не стала мужнасці зрабіць тое, што загадвалі яму розум і сумленне, — гэтаму беднаму хлопцу прысніўся жахлівы сон. Ён прачнуўся і апоўначы ў жаху саскочыў з ложка, бо сказаў: «Божа мой, у гэтым пакоі нікога няма». (Смех.) І ён меў абсалютную рацыю. (Смех і апладысменты.) Нікога! Ён быў ахоплены жахам. Як бы вам спадабалася спаць у пакоі, у якім нікога няма? (Смех.) Гэта жахліва — быць ніхто. З такога стану трэба выбірацца — чым хутчэй, тым лепей.
Для Бэйкера, Рутэнберга і Вагенкнехта ёсць вялікая надзея, але для таго, хто ніхто, памілавання няма. Ён «сядзіць» пажыццёва. Быць ніхто можа кожны, а каб быць кімсьці, трэба быць чалавекам.
Павярнуцца спіной да прагнілай Рэспубліканскай партыі і да яшчэ больш прагнілай Дэмакратычнай партыі — гэтых хлопчыкаў на пасылках у пануючага класа, (смех) — так, гэта нешта значыць. Выйсці з гэтых вялікіх, папулярных, субсідаваных капіталістычных партый і перайсці ў партыю меншасці, якая стаіць за прынцып і змагаецца за справу. (Апладысменты.) Зрабіце гэтую перамену — гэта будзе самая важная перамена ў вашым жыцці; і вы будзеце дзякаваць мне да смяротнага дня — ці, хутчэй, да жывога дня: сацыяліст ніколі не памірае, — вы будзеце дзякаваць мне за тое, што я вам гэта параіў. Для мяне гэта быў дзень з дзён. Я так добра яго памятаю. Я перайшоў з цемры да святла. Гэта прыйшло як успышка — гэтак жа, як вялікая, кіпучая, пульсуючая Расія ва ўспышцы ператварылася з краіны найглыбейшай цемры ў краіну жывога святла. Ёсць нешта цудоўнае ў тым, як сэрца падказвае быць верным сабе, асабліва ў час крызісу.
Сёння вы ў тыглі, спадар сацыяліст. Вас будуць выпрабоўваць — і наколькі цяжка, ніхто не ведае. Калі ў вас слабая закалка, гэтую слабасць выявяць і знойдуць. І калі праз гэтую слабасць вас адолеюць, вас могуць выкінуць з сацыялістычнага руху. Нам давядзецца з вамі развітацца. Вы не той матэрыял, з якога робяцца рэвалюцыянеры. Нам вас шкада (апладысменты) — калі толькі вы не інтэлектуал. Інтэлектуалы, даволі многія з іх, ужо пайшлі. Не — ні страты на нашым баку, ні выйгрышу на іхнім.
Але калі гаворка заходзіць пра інтэлектуальны бок гэтага пытання, мне заўсёды смешна. Гэта ўсё той самы стары крытэрый, паводле якога судзяць пра радавых. Я не магу спадзявацца на тых, хто вядзе людзей, — вядзе іншых, бо свайго ў іх нічога няма. Што б сталася з авечкамі, калі б у іх не было пастухоў, каб вывесці іх з пустыні ў зямлю, дзе цячэ малако і мёд? О, так: «Вы — мае авечкі». Іншымі словамі: «Вы — мая бараніна». (Смех.) І быццам калі б у вас не было інтэлектуалаў, у вас не было б і руху. У капіталістычных партыях яны кіруюць праз сваіх інтэлектуалаў. У іх ёсць свае так званыя лідары. У Рэспубліканскай і Дэмакратычнай партыях ад вас не чакаюць, што вы будзеце думаць. Гэта зусім не патрэбна. Лідары думаюць. Вы толькі галасуеце. Яны едуць у карэтах, а вы цягнецеся па гразі ў хвасце, паказваючы сябе баязліўцамі. Пра астатняе дбаюць інтэлектуалы капіталістычнай партыі. Капіталістычная сістэма робіць выгляд, што вельмі паважае інтэлект. Яны прыпісваюць сабе выдатныя мазгі. Даўней мы казалі ім, што прыйдзе час, калі пануючым стане рабочы клас. Яны адказвалі: «Ніколі на свеце яны не будуць панаваць. Каб панаваць, патрэбныя мазгі». Маючы на ўвазе, што ў рабочых іх няма.
Мы казалі, што чыгункі павінны належаць народу і працаваць на карысць народа. Мы прапаноўвалі гэта дваццаць гадоў таму. Яны адказвалі: «Каб вадзіць цягнікі, трэба мець мазгі». А днямі Мак-Аду звольніў усе мазгі. (Смех.) І што — хіба цягнікі не прыходзяць і не адыходзяць роўна па раскладзе? Вы заўважылі нейкую перамену з таго часу, як мазгі пайшлі? Цяпер гэта безмазгая сістэма. Ёю кіруюць рукі. (Смех.) Але куды больш спраўна, чым раней кіравалі мазгі. (Смех.) І гэта беспамылкова паказвае, якой якасці капіталістычныя мазгі. Гэта такія мазгі, якія можна купіць на рынку па цалкам разумнай цане. Тут няма асаблівых пытанняў. Яны заўсёды прыпісвалі сабе выдатныя мазгі. Так, у іх мазгі лісы; у іх мазгі ваўка; у іх ёсць спрыт і хітрасць каёта; але што да мазгоў — мазгоў як разумення і інтэлектуальнай здольнасці, — то яны самыя гаротна невуцкія людзі на твары зямлі. Дайце мне сотню капіталістаў — такіх, якіх вы знойдзеце тут, у Агаё, — дайце мне выбраць з гэтай плутакратыі і задаць ім тузін простых пытанняў пра гісторыю іх краіны, і я пакажу вам, што яны невуцкія, як непісьменныя школьнікі. (Апладысменты.) Яны нічога не ведаюць пра гісторыю; яны не разбіраюцца ў сацыялогіі; яны чужыя навуцы; але яны ўмеюць абдзіраць, умеюць рабаваць — і рабіць гэта законна. І яны заўсёды робяць гэта законна, бо той клас, які мае сілу рабаваць у вялікіх маштабах, мае сілу і кіраваць урадам і ўзаконьваць свой рабунак. На жаль, у мяне няма часу абмеркаваць гэтае вялікае пытанне так шырока, як мне хацелася б.
Яны гавораць пра ваш патрыятычны абавязак. Між іншым, яны раяць вам разводзіць ваенныя гароды — разводзіць ваенны гарод. А тым часам урадавая ваенная справаздача паказвае, што амаль пяцьдзясят два працэнты ворнай, урадлівай зямлі спекулянты, ашуканцы з зямлёй трымаюць незанятай — трымаюць незанятай. Самі яны яе не апрацоўваюць. Ды і не змаглі б, нават калі б захацелі. І другім апрацоўваць яе не даюць; яны трымаюць яе пустой, каб узбагачацца; каб класці ў кішэню сотні долараў незаробленага прыросту. Хто робіць іх зямлю каштоўнай, пакуль яна стаіць за плотам і не выкарыстоўваецца? Народ. А хто кладзе ў кішэню гэтую велізарную вартасць? Землеўласнікі. Лэндлорды. Хто ж тут патрыёт? І раз ужо мы пра гэта, я хачу, каб вы задумаліся над словам «лэндлорд». Лэндлорд. Лорд зямлі? Гэты лорд зямлі — вялікі патрыёт. Гэты лорд, які па прафесіі валодае зямлёй, кажа вам, што змагаецца за тое, каб зрабіць свет бяспечным для дэмакратыі, — ён, які не пускае на зямлю ўсё чалавецтва; ён, які наажываецца за кошт народа, які гіне тысячамі і тысячамі, і пры гэтым выдае сябе за вялікага патрыёта, — ён і ёсць ваш галоўны вораг; вось каго вам трэба пазбавіць улады. (Апладысменты.) Гэта ён, гэта ён пагражае вашай вернасці і вашай свабодзе куды больш, чым прускі юнкер на другім беразе Атлантычнага акіяна. (Апладысменты.) Пяцьдзясят два працэнты — паводле іх уласных лічбаў. Вам кажуць, што не хапае мукі і што вам трэба вырабляць больш. Мы мусім эканоміць пшаніцу, каб вывозіць больш пшаніцы для салдат, што ваююць на тым баку, — а палова вашай ворнай зямлі ў руках спекулянтаў стаіць пустой. Што вы пра гэта думаеце?
Далей, вам кажуць, што цяпер у штаце Агаё вугальны голад. Пад штатам Індыяна, дзе я жыву, амаль усюды ляжыць вугаль. Яго там невычэрпныя запасы. Вугаль у нас пад нагамі. Да яго рукой падаць — столькі, колькі мы толькі можам спатрэбіць. І вось шахцёры; яны гатовыя спусціцца ў шахты. Вось машыны, гатовыя запрацаваць, каб павялічыць здабычу да любога патрэбнага аб’ёму. І ўсё ж толькі тры тыдні таму адзін з нацыянальных кіраўнікоў прафсаюза «Аб’яднаныя шахцёры Амерыкі» выпусціў і апублікаваў зварот да Міністэрства працы ўрада Злучаных Штатаў, у якім гаварылася, што з шасцісот тысяч шахцёраў Злучаных Штатаў у гэты час, калі нам кажуць пра вугальны голад, — шасцісот тысячам шахцёраў гэтай краіны не даюць працаваць больш за палову часу. Я праехаў па Індыяне. Я быў у вугальных раёнах; я бачыў, як шахцёры сядзяць без працы. А тым часам вугалю не хапае. Вам кажуць, што вугаль трэба купляць неадкладна. Што інакш вы, чаго добрага, наступнай зімой замерзнеце; і бяруць з вас за вугаль утрая. О, так, думаю, вам так і трэба рабіць, калі вы галасуеце за рэспубліканцаў ці за дэмакратаў. (Апладысменты.) Цяпер у нас вугальныя шахты ў прыватнай уласнасці. І вось вынік прыватнай уласнасці на гэтую вялікую грамадскую патрэбу. Шахты належаць прыватным уласнікам, а ўладальнікі шахт хочуць дэфіцыту вугалю. Чаму? Каб бясконца ўздымаць цэны. Калі б вугалю было ўдосталь, вугалю было б занадта шмат. На дэфіцыце вугалю яны зарабляюць больш. Таму ўладальнікі шахт і чыгункі ў змове. Уладальнікі шахт кажуць, што няма вагонаў, а чыгуначнікі кажуць, што няма вугалю. І разам яны проста водзяць за нос, абдзіраюць, ашукваюць народ. Вугаль ёсць. Шахцёры вось яны. Вугаль назапашаны; шахцёры сядзяць без справы і галадаюць. Мы, сацыялісты, кажам: «Бярыце шахты ва ўласнасць ад імя народа». (Апладысменты.) Пастаўце шахцёраў на працу; дайце кожнаму шахцёру, які працуе, увесь вугаль, які ён здабыў. Пры гэтай сістэме шахцёр спускаецца ў шахту на трыста футаў. Ён працуе і здабывае тону вугалю. Яму не належыць з яе ані крошкі. Гэтая тона вугалю належыць нейкаму плутакрату, які жыве ў Нью-Ёрку, Вене ці Парыжы. Вось дзе былі ўладальнікі, перш чым абвясцілі вайну. А потым, калі яны зводзяць свае рахункі, ён атрымлівае долю, быццам гэта ён рабіў працу. Уладальнік, які жыве ў Еўропе, у Нью-Ёрку ці ў Патагоніі, — няма розніцы, дзе ён. Яму не трэба працаваць. Яму належаць прылады працы, і з такім самым поспехам яму мог бы належаць і шахцёр. Вось што вы для іх робіце, пакуль галасуеце за рэспубліканцаў ці за дэмакратаў. Вы галасуеце за тое, каб гэтыя шахцёры былі без працы — карпаратыўнымі васаламі і да таго ж жабракамі. Але я вам скажу: мы, сацыялісты, кажам: «Бярыце шахты ва ўласнасць; клічце шахцёраў у шахты. Няхай шахцёры здабываюць вугаль — да апошняй унцыі». Шахцёр сам мае права на поўную вартасць сваёй працы. Тады ён зможа пабудаваць сабе ўтульны дом; жыць у ім; цешыцца ім; ён зможа забяспечыць сябе, жонку і дзяцей вопраткай — добрай вопраткай, не таннай дрэнню; здаровай ежай удосталь, а людзі будуць атрымліваць вугаль роўна па той цане, колькі каштуе яго здабыць.
О, гэта і ёсць сацыялізм — у тым, што тычыцца вугалю. Але вы не падтрымліваеце такой праграмы. Яна занадта летуценная. Дык працягвайце плаціць за вугаль утрая і атрымліваць свой вугаль, калі прыйдзе зіма, — бо вы аддаеце перавагу галасаванню за капіталістычных кандыдатаў. Вы ўсё яшчэ ў капіталістычным стане духу. Гэта як казаў Лінкальн: «Калі вы хочаце гэтага — вось гэтага вы і атрымаеце ўдосталь». Вы абудзіцеся; вы ўстанеце. Патрэбная перамена. Так. Так. Не перамена партыі, а перамена сістэмы; перамена ад дэспатыі да дэмакратыі, шырокай, як свет. (Апладысменты.) Перамена ад рабства да свабоды; ад звярынасці да брацтва; і каб гэтага дасягнуць, вам трэба арганізавацца; і арганізавацца па галінах прамысловасці. Не ўздоўж крывых, зігзагападобных ліній, якія накрэсліў Сэм Гомперс, што за ўсю сваю кар’еру заўсёды быў на баку класа гаспадароў. Вы ніколі не пачуеце, каб капіталістычная прэса гаварыла пра яго інакш як з хвалой і ліслівасцю. Ён стаў вялікім патрыётам. О, так. Гомперс, які ніколі не быў на непапулярным баку ніводнага пытання ці ніводнай справы; заўсёды кансерватыўны, задаволены тым, каб рабочае пытанне вырашалася за банкетным сталом з Эліху Рутам, Эндзі Карнегі і астатнімі плутакратамі. Калі яны разам пілі віно і курылі штрэйкбрэхерскія цыгары, рабочае пытанне лічылася вырашаным. (Смех.)
О, так, пакуль яны хваляць Гомперса, ёсць яшчэ IWW. Вы знойдзеце вельмі мала людзей, у якіх хопіць мужнасці сказаць слова на карысць IWW. (Апладысменты.) У мяне хапае. (Апладысменты.) Дазвольце мне сказаць тут, што я вельмі паважаю IWW. Больш, чым іх ганебных паклёпнікаў. (Апладысменты.)
Слухайце. Толькі што выйшла брашура пад назвай «Праўда пра IWW». Яе выпусцілі пасля доўгага расследавання пяць чалавек, усе вядомыя сацыялістам, усе — людзі бясспрэчнай рэпутацыі ў капіталістычным свеце. На чале — прафесар Джон Грэм Брукс з Гарвардскага ўніверсітэта; Джон А. Фіш з Агляду рэлігійных арганізацый Пітсбурга; і містэр Бруэр, урадавы следчы. Пяцёра іх правялі бесстароннюю праверку IWW. Іх уласнымі словамі, яны прайшлі па яго следзе; яны вывучылі яго справы, пачынаючы з Бісбі, дзе патрыёты, прагнілыя бізнесмены, найгоршыя злачынцы, выслалі тысячу дзвесце чалавек, рабочых, абвінаваціўшы іх у тым, што яны з IWW, хоць нічога падобнага не было. Дастаткова начапіць на чалавека ярлык «IWW», каб яго лінчавалі, — як лінчавалі Прэгера, абсалютна невінаватага чалавека, невінаватага, як мы. Проста пусцілі чутку, бо ў яго было нямецкае прозвішча. Ён быў сацыялістам, але ніколі не сказаў ніводнага нелаяльнага слова — проста пусцілі чутку, што ён нелаяльны, выдуманую чутку. Вы толькі падумайце, за якое злачынства адказвае гаротная капіталістычная партыя. Але калі ваенная прэса кажа «вайна», будзьце ўпэўненыя, што кожная кафедра ў краіне скажа «вайна». А калі Уол-стрыт скажа «мір», усе яны скажуць «мір», бо яны проста прылады Уол-стрыт. Царкоўная кафедра ва ўсе вякі была на баку кожнага пануючага, эксплуататарскага класа — на баку пануючага класа, а не на баку народа. Вось чаму IWW мае такую ганебную славу.
Пачытайце гэтую брашуру. Не верце на слова прэсе з Уол-стрыт. Дастаньце гэтую брашуру з праўдай пра IWW, напісаную пяццю непадкупнымі, незаплямленымі людзьмі — пяццю людзьмі, якія асмеліліся захацець ведаць праўду і сказаць праўду амерыканскаму народу, і гэтая праўда ў гэтай брашуры. Яны кажуць, што IWW за ўсю сваю гісторыю ні разу не ўчыніла супраць пануючага класа столькі гвалту, колькі пануючы клас учыніў супраць IWW. (Апладысменты.)
Вы ж не чытаеце ніякіх справаздач пра суд у Чыкага, праўда? Калі суды толькі пачыналіся, яны друкавалі падрабязныя справаздачы і расказвалі людзям, што яны збіраюцца даказаць наконт гэтай гіганцкай змовы супраць урада. А суд ішоў датуль, пакуль яны не вычарпалі ўсе свае сведчанні, — і не давялі гвалту ні ў адным-адзіным выпадку. Ні ў адным. Сведчанняў у іх няма зусім; і ўсё ж сто дванаццаць чалавек цяпер пад судом, прасядзеўшы ў турме месяц за месяцам без ценю злачынства — іх абвінавачваюць толькі ў тым, што яны належаць да IWW. Гэтага, здаецца, дастаткова, каб асудзіць чалавека за што заўгодна і паслаць яго душу ў пекла. Варта толькі загаварыць пра IWW. Вось і ўсё; без усякай прычыны яны выступаюць супраць IWW. IWW вядзе барацьбу за тых, хто на самым дне. (Апладысменты.) І якраз таму, што Уол-стрыт любіць і праслаўляе Гомперса, тая самая банда пагарджае і ганьбіць Біла Хейвуда.
Вам трэба арганізоўвацца не ўздоўж крывых ліній, а ўздоўж рэвалюцыйных вытворчых. (Апладысменты.) Сацыялістычную рэспубліку вы ніколі не ўтворыце адным галасаваннем. Вы патрэбныя, каб яе арганізаваць; і арганізаваць яе вы мусіце ў прамысловасці — аб’яднацца ў прамысловасці. Вытворчы прафсаюз — прадвеснік прамысловай дэмакратыі. Прамысловая дэмакратыя пачынаецца ў цэху. Арганізуйцеся па галінах прамысловасці і зводзьце на нішто ўсіх Гомперсаў. Збірайцеся разам. Аб’яднаныя, вы вельмі часта становіцеся непераможнымі. Арганізуйцеся, каб узняцца да поўнай сваёй сілы. Арганізуйцеся. Дзейнічайце разам. І калі вы арганізуецеся па галінах, вы хутка зразумееце, што можаце кіраваць прамысловасцю гэтак жа, як прыводзіць яе ў рух. Вы хутка ўбачыце, што вам не патрэбныя гультаі за гаспадароў. Яны проста паразіты. Не яны даюць вам працу. Гэта вы даяце ім заняткі — забіраць тое, што вы вырабляеце, і больш нічога. Іх функцыя — забіраць тое, што вы вырабляеце. Вы можаце без іх абысціся. Вам не трэба залежаць ад іх, каб мець працу. Вам павінны належаць вашы прылады працы; вы павінны самі распараджацца сваёй працай; вы павінны быць вольнымі людзьмі ў прамысловасці, а не прамысловымі рабамі. Арганізуйцеся па галінах. Зрабіце арганізацыю поўнай. А потым аб’ядноўвайцеся ў Сацыялістычнай партыі. Зрабіце сваю арганізацыю эканамічна поўнай. Галасуйце так, як змагаецеся; уступайце ў партыю; стойце з партыяй усе дні ў годзе. Глядзіце — глядзіце, каб ваша партыя ахоплівала рабочы клас. Гэта адзіная партыя рабочага класа, партыя, якая выражае інтарэсы, надзеі і памкненні працоўных усяго свету. Уступайце ў партыю. І сваіх таварышаў па працы цягніце ў партыю таксама.
Так, асабліва ў гэтым годзе — у гэтым гістарычным годзе; у годзе, калі сілы сутыкнуцца так, як ніколі раней не сутыкаліся. Гэта год, які кліча мужчын і жанчын, у якіх ёсць закалка; у якіх ёсць мужнасць, мужчынская і жаночая годнасць. Уступайце ў партыю. Займіце сваё месца ў шэрагах. Дапамагайце натхняць слабых і падтрымліваць тых, хто вагаецца; і рабіце сваю долю, каб наблізіць той яснейшы і лепшы дзень для ўсіх нас. (Апладысменты.) І тады, калі мы будзем галасаваць разам і дзейнічаць разам у прамысловасці, мы вырасцім найвышэйшую сілу таго адзінага класа, які можа прынесці свету трывалы мір. У нас хопіць мужнасці. Прамысловасць будзе арганізаваная. Мы заваюем грамадскую ўладу. Мы перададзім акты ўласнасці на чыгункі, на тэлеграфныя лініі, на фабрыкі, на вялікую прамысловасць — мы перададзім іх народу; мы возьмем іх ва ўласнасць ад імя народа. У нас будзе прамысловая дэмакратыя. У нас будзе сацыялістычная дэмакратыя; у нас будзе палітычная дэмакратыя. Мы будзем першай свабоднай нацыяй, урад якой належыць народу. О, гэтая перамена будзе ўсясветнай; яна будзе трывалай; яна глядзіць да святла; яна пракладае дарогу да вызвалення.
А цяпер — кожнаму з нас выконваць свой абавязак. Кліч гучыць у нас у вушах. Вы абавязаныя на яго адгукнуцца; і вы не можаце захістацца, не стаўшы вінаватымі ў здрадзе самім сабе. Не турбуйцеся, калі ласка; не турбуйцеся пра абвінавачванне ў здрадзе сваім гаспадарам; турбуйцеся пра здраду, што датычыць вас саміх. (Апладысменты.) Будзьце вернымі сабе — і вы не зможаце стаць здраднікам ніводнай добрай справы на зямлі.
Так, мы прыйдзем да ўлады ў гэтай краіне і ў кожнай іншай краіне на зямлі. Мы разбурым капіталістычныя інстытуты; мы створым іх наноў як інстытуты, вольныя па законе. На нашых вачах свет руйнуецца. Свет капіталізму валіцца; свет сацыялізму ўздымаецца.
Ваш абавязак — дапамагаць будаваць. Нам патрэбныя будаўнікі прамысловасці. Без будаўнікоў нельга. Мы, сацыялісты, — будаўнікі будучага свету. Мы ўсе згодныя рабіць сваю долю. Мы запрашаем вас — так, кідаем вам выклік сёння ў імя вашай чалавечай годнасці: далучайцеся да нас. Рабіце сваю долю. У свой час праб’е гадзіна, і гэтая вялікая справа — найвялікшая ў гісторыі — абвесціць вызваленне рабочага класа і брацтва ўсяго чалавецтва. (Грымотныя і доўгія апладысменты.)
Заява ў судзе, 14 верасня 1918
Пракурор Верц: Калі суд дазволіць, я прашу вынесці прысуд.
Суддзя Вестэнхейвер (сакратару): Спытайце, ці хоча падсудны нешта сказаць.
Сакратар суда: Юджын В. Дэбс, ці хочаце вы яшчэ што-небудзь сказаць у сваю абарону, перш чым суд вынесе вам прысуд?
Юджын В. Дэбс: Ваш гонар, многа гадоў таму я ўсвядоміў сваё сваяцтва з усім жывым і вырашыў, што я ані на каліва не лепшы за самага апошняга на зямлі. Я казаў тады і кажу цяпер: пакуль ёсць ніжэйшы клас, я ў ім; пакуль ёсць злачынны элемент, я з яго; пакуль хоць адна душа ў турме, я не вольны.
Калі закон, паводле якога мяне асудзілі, — добры закон, то няма ніякай прычыны не выносіць мне прысуду. Я выслухаў усё, што было сказана ў гэтым судзе на падтрымку і ў абарону гэтага закона, але маё меркаванне не змянілася. Я лічу яго дэспатычным актам, які ў яўнай супярэчнасці з прынцыпамі дэмакратыі і з духам вольных інстытутаў.
Я не маю прэтэнзій ні да гэтага суда, ні да самога працэсу. Усё, што звязана з гэтай справай, вялося годна, з павагай і прыстойна — за адным выключэннем. Ваш гонар, мая святой памяці маці выхавала ўва мне такую пашану да жанчыны, што яна даходзіць да пакланення. Я не магу думаць без павагі ні пра адну жанчыну — і не магу з павагай думаць ні пра аднаго мужчыну, які можа. Я абураны тым, як у гэтым судзе трапалі імёны дзвюх высакародных жанчын. Легкадумнасць і распушчанасць у гэтым выпадку зусім недаравальныя. Калі я думаю пра тое, што было тут сказана, я адчуваю, што, праходзячы міма жанчыны, — няхай нават гэта будзе сястра з вуліцы, — я павінен зняць капялюш і папрасіць у яе прабачэння за тое, што я мужчына.
Ваш гонар, я заяўляў у гэтым судзе, што я супраць формы нашага цяперашняга ўрада; што я супраць сацыяльнай сістэмы, у якой мы жывём; што я веру ў змену і таго, і другога — але цалкам мірнымі і законнымі сродкамі.
Дазвольце мне сёння раніцай звярнуць вашу ўвагу на тое, што пры гэтай сістэме 5 працэнтаў нашага насельніцтва валодаюць і распараджаюцца дзвюма трацінамі нашага багацця; а ў 65 працэнтаў насельніцтва — у рабочага класа, які стварае ўсё багацце, — толькі 5 працэнтаў.
Стоячы тут сёння раніцай, я ўспамінаю сваё хлапецтва. У чатырнаццаць гадоў я пайшоў працаваць у чыгуначныя майстэрні; у шаснаццаць я быў качагарам на таварным паравозе. Я памятаю ўсе нястачы, усе цяжкасці тых ранніх дзён; і з таго часу дагэтуль маё сэрца — з рабочым класам. Я мог бы даўно быць у Кангрэсе. Я аддаў перавагу турме. Выбар быў зроблены свядома. Інакш я не мог. Я ні пра што не шкадую.
У барацьбе — у нястомнай барацьбе — паміж працоўнымі і вытворцамі і іх эксплуататарамі я стараўся, як мог, служыць тым, сярод каго нарадзіўся і з кім спадзяюся дзяліць свой лёс да канца маіх дзён.
Я думаю сёння раніцай пра людзей на фабрыках і заводах; я думаю пра жанчын, якія за мізэрную плату мусяць адпрацоўваць сваё жыццё; пра маленькіх дзяцей, у якіх гэтая сістэма адбірае дзяцінства, якіх у ранніх, пяшчотных гадах хапае бязлітасная рука Мамоны і кідае ў прамысловыя падзямеллі — карміць машыны, пакуль самі яны галадаюць і целам, і душой. Я бачу іх змарнелымі, хворымі, спыненымі ў росце, з паламаным маленькім жыццём і разбітымі надзеямі — бо ў гэты высокі поўдзень нашай цывілізацыі дваццатага стагоддзя грошы ўсё яшчэ значаць куды больш, чым чалавечае жыццё. Золата — бог, і яно правіць справамі людзей. Маленькія дзяўчынкі — а іх мільён у гэтай краіне, — у гэтай, найшчаслівейшай пад схіленымі нябёсамі зямлі; у краіне, дзе ў нас велізарныя абшары багатай і ўрадлівай глебы, прыродныя багацці ў невычэрпным мностве, найцудоўнейшыя на зямлі вытворчыя машыны, мільёны рабочых, якія прагнуць прыкласці да гэтых машын сваю працу, каб вырабіць дастатак для кожнага мужчыны, кожнай жанчыны і кожнага дзіцяці, — і калі ўсё яшчэ мільёны нашых людзей — ахвяры галечы, калі іх жыццё — няспынная барацьба ад юнацтва да старасці, пакуль нарэшце не прыходзіць на ратунак смерць, не супакойвае хворае сэрца і не закалыхвае ахвяру ў сон без сноў, — то гэта не віна Усемагутнага; гэтага нельга паставіць у віну прыродзе. Гэта цалкам віна аджылай сацыяльнай сістэмы, якую трэба скасаваць — не толькі ў інтарэсах рабочага класа, але і ў вышэйшых інтарэсах усяго чалавецтва.
Калі я думаю пра гэтых маленькіх дзяцей — пра дзяўчынак на ўсялякіх тэкстыльных фабрыках на Усходзе, на баваўняных фабрыках на Поўдні; калі я думаю пра тое, што яны працуюць, калі павінны былі б гуляць ці вучыцца ў школе; калі я думаю, што, вырасшы, — калі яны пражывуць дастаткова, каб дажыць да шлюбнага ўзросту, — яны ўжо для яго не годныя: іх нервы зношаныя, іх тканкі знясіленыя, іх жыццёвая сіла выдаткаваная. Іх скармілі прамысловасці. Іх жыццё пераплавілі ў золата. Іх дзеці нараджаюцца стомленымі. Вось чаму ў нашым сучасным жыцці так шмат няўдачнікаў.
Ваш гонар, тыя 5 працэнтаў насельніцтва, пра якія я казаў, — гэта той элемент, які безумоўна правіць нашай краінай. Ім у прыватнай уласнасці належыць усё, што ўсім неабходна. Яны не носяць карон; не трымаюць скіпетраў; не сядзяць на тронах; і ўсё ж яны нашы эканамічныя гаспадары і нашы палітычныя ўладары. Яны кіруюць гэтым урадам і ўсімі яго інстытутамі. Яны кіруюць судамі.
І, ваша гонар, калі дазволіце, я хачу зрабіць адно ўдакладненне. Тут было сказана, быццам я абвінаваціў усіх федэральных суддзяў у тым, што яны махляры. Гэтае абвінавачванне абсалютна няпраўдзівае. Я сапраўды казаў, што ўсіх федэральных суддзяў прызначаюць праз уплыў і моц класа капіталістаў, а не рабочага класа. Калі гэтае сцверджанне няпраўдзівае, я больш чым гатовы ад яго адмовіцца.
Гэта тыя 5 працэнтаў нашага насельніцтва, якія валодаюць і распараджаюцца ўсімі крыніцамі багацця, усёй прамысловасцю краіны, усімі сродкамі нашага агульнага жыцця, — гэта яны абвяшчаюць вайну; гэта яны заключаюць мір; гэта яны распараджаюцца нашым лёсам. І пакуль гэта так, мы не можам справядліва называць сябе дэмакратычнай дзяржавай — самакіравальным народам.
Ваш гонар, я веру, як і ўсе сацыялісты, што гэтая нацыя павінна валодаць сваёй прамысловасцю і распараджацца ёю. Я веру, як вераць усе сацыялісты, што ўсё, што патрэбна і чым карыстаюцца супольна, павінна і належаць супольна; што прамысловасць, аснова жыцця, замест таго каб быць прыватнай уласнасцю нямногіх і працаваць на іх узбагачэнне, павінна быць агульнай уласнасцю ўсіх і кіравацца дэмакратычна ў інтарэсах усіх.
Джон Д. Ракфелер сёння мае даход 60 мільёнаў долараў на год — 5 мільёнаў на месяц, 200 тысяч на дзень. Ён не вырабляе з гэтага ані цэнта. Я не нападаю на містэра Ракфелера асабіста. Я ані трохі не адчуваю да яго непрыязнасці. Калі б ён быў у нястачы і ў маіх сілах было б яму дапамагчы, я дапамог бы яму гэтак жа ахвотна, як любому іншаму чалавеку. У мяне няма асабістай сваркі ні з містэрам Ракфелерам, ні з якім іншым капіталістам. Я проста выступаю супраць грамадскага ладу, пры якім адзін чалавек, які не робіць абсалютна нічога карыснага, можа сабраць багацце ў сотні мільёнаў долараў, тады як мільёны мужчын і жанчын, якія працуюць усе дні свайго жыцця, ледзь зводзяць канцы з канцамі.
Такі парадак рэчаў не можа трываць вечна. Я выказаў супраць яго свой пратэст. Я разумею, наколькі слабыя мае намаганні, але, на шчасце, я не адзін. Ёсць шматлікія тысячы іншых, хто, як і я, зразумеў: каб мы маглі па-сапраўднаму карыстацца дабротамі цывілізаванага жыцця, мы мусім перабудаваць грамадства на аснове ўзаемнасці і кааперацыі; і дзеля гэтага мы арганізавалі вялікі эканамічны і палітычны рух, які распасціраецца па ўсёй зямлі.
Сёння на свеце больш за 60 мільёнаў сацыялістаў — верных, адданых прыхільнікаў гэтай справы, незалежна ад нацыянальнасці, расы, веравызнання, колеру скуры ці полу. Усе яны робяць агульную справу. Усе яны шыраць прапаганду новага грамадскага ладу. Яны чакаюць, пільнуюць і працуюць усе стомныя гадзіны дня і ночы. Яны ўсё яшчэ ў меншасці. Яны навучыліся быць цярплівымі і чакаць свайго часу. Яны адчуваюць — больш за тое, яны ведаюць, — што набліжаецца час, калі, нягледзячы на ўсё супраціўленне, на ўсе пераследы, гэтае вызваленчае евангелле пашырыцца сярод усіх народаў, і гэтая меншасць стане пераможнай большасцю і, прыйшоўшы да ўлады, пачне найвялікшую перамену ў гісторыі.
У той дзень у нас будзе ўсясветная садружнасць — не знішчэнне нацыі, а, наадварот, згодная супраца кожнай нацыі з кожнай іншай нацыяй на зямлі. У той дзень вайна больш не будзе праклёнам зямлі.
Ваш гонар, мяне абвінавачвалі ў тым, што я вораг салдата. Спадзяюся, я не сцешваю сябе ліслівай ілюзіяй, калі кажу, што, на маю думку, у салдата няма больш спагадлівага сябра, чым я. Калі б была мая воля, не было б ніводнага салдата. Але я разумею, якія ахвяры яны нясуць, ваша гонар. Я магу пра іх думаць. Я магу іх адчуваць. Я магу ім спачуваць. Гэта адна з прычын, чаму я рабіў тое нямногае, што было ў маіх сілах, каб у гэтай краіне склаўся такі парадак, які быў бы варты ахвяр, якія яны прынеслі і якія цяпер прыносяць дзеля яе.
Ваш гонар, учора мясцовая газета ў рэдакцыйным артыкуле злараднічала з нагоды таго, што мяне чакае турма. Я на гэта ані не крыўдую. Я гэта выдатна разумею. У той самай газеце сёння раніцай змешчаны рэдакцыйны артыкул, у якім ёсць намёк на тую несправядлівасць, на якую я стараюся звярнуць увагу. (Чытае.) «Сенатар Злучаных Штатаў атрымлівае 7500 долараў заробку — 45 000 долараў за шэсць гадоў, на якія яго абіраюць. Адзін з кандыдатаў у сенатары ад штата, суседняга з Агаё, паводле паведамленняў, выдаткаваў праз свой камітэт 150 000 долараў, каб дабіцца вылучэння. На рэкламу ён выдаткаваў 35 000 долараў; на друк — 30 000; на паездкі — 10 000, а астатняе — спосабамі, вядомымі палітычным менеджарам.
Тэорыя кажа, што грамадская пасада гэтак жа даступная беднаму, як і багатаму. Аднак лёгка ўявіць, які мізэрны шанц меў бы чалавек звычайнага дастатку ў спаборніцтве з гэтым чалавекам, які гатовы быў выдаткаваць больш за свой заробак за шэсць гадоў, памножаны на тры, толькі каб дабіцца вылучэння. Калі б такія ўмовы панавалі ў кожным штаце, Сенат хутка зноў стаў бы тым, чым яго некалі лічылі, — клубам багацеяў.
Выдаткі на выбарчыя кампаніі ў апошнія гады былі прадметам шматлікіх абмежавальных законаў, але яны не заўсёды трапляюць у цэль. Аўтары рэформы праймерыз дасягнулі часткі таго, чаго хацелі, але яшчэ не выкінулі з палітыкі тоўсты кашалёк».
Ніколі яны не выкінуць яго з палітыкі — ніколі не змогуць выкінуць яго з палітыкі — пры гэтай сістэме.
Ваш гонар, я хачу выказаць падзяку абаронцам. Яны баранілі мяне не толькі з выключным юрыдычным майстэрствам, але і з асабістай прыхільнасцю і адданасцю, якую я глыбока адчуваю і ніколі не забуду.
Ваш гонар, я не прашу міласэрнасці. Я не прашу недатыкальнасці. Я разумею, што ў рэшце рэшт праўда мусіць перамагчы. Ніколі я так ясна не разумеў, як цяпер, вялікай барацьбы паміж сіламі прагнасці, з аднаго боку, і, з другога, — паўстаючымі войскамі свабоды.
Я бачу світанак лепшага дня для чалавецтва. Народ абуджаецца. У свой час ён атрымае сваё.
Калі марак, што плыве па трапічных морах, шукае палёгкі ад стомнай вахты, ён скіроўвае вочы на Паўднёвы Крыж, што палае злавесным агнём над узбураным акіянам. Калі набліжаецца поўнач, Паўднёвы Крыж пачынае хіліцца, і вірлівыя светы мяняюцца месцамі, і Усемагутны зорнымі пальцамі адзначае плынь часу на цыферблаце сусвету; і хоць ніякі звон не абвяшчае радаснай весткі, вартавы ведае, што поўнач мінае — што палёгка і адпачынак ужо блізка.
Няхай людзі ўсюды набіраюцца духу і надзеі, бо Крыж хіліцца, поўнач мінае, і раніцай прыходзіць радасць.
Той верны Богу, хто верны чалавеку. Дзе б ні рабілася крыўда самым пакорлівым і самым слабым пад усёвідушчым сонцам, тая крыўда робіцца і нам; і тыя — самыя нікчэмныя з рабоў, чыя любоў да справядлівасці — толькі для сябе, а не для ўсяго роду людскога.
Ваш гонар, я дзякую вам і дзякую ўсім у гэтым судзе за ветлівасць, за дабрыню, якую я заўсёды буду памятаць.
Я гатовы выслухаць ваш прысуд.
Суд прысудзіў Юджына В. Дэбса да дзесяці гадоў пазбаўлення волі ў турме штата Заходняя Вірджынія ў Маўндсвіле, бо федэральная турма ў Атланце, штат Джорджыя, была перапоўненая.
Eugene V. Debs, прамова ў Кантане (Агаё), 16 чэрвеня 1918 года, — паводле брашуры «Eugene V. Debs’ Canton Speech» (Chicago: Socialist Party of the United States, [1919–1921]), тэкст якой узяты са справы; пераклад з англійскай паводле скана брашуры ў Internet Archive. Заява ў судзе 14 верасня 1918 года — паводле The Call Magazine, перадрук у брашуры «Eugene V. Debs and Jesus of Nazareth» (Winnipeg Labor Church, 1920-я; Internet Archive, eugenevdebsjesus00debs). Тэксты знаходзяцца ў грамадскім набытку.
