Мэры Харыс Джонс, вядомая як Маці Джонс (каля 1837–1930), — амерыканская прафсаюзная арганізатарка, якая нарадзілася ў Ірландыі, дзесяцігоддзямі арганізоўвала шахцёраў для Аб’яднаных шахцёраў Амерыкі і ў 1905 годзе была сярод заснавальнікаў Індустрыяльных рабочых свету (IWW). Гэта дзясяты раздзел яе «Аўтабіяграфіі», выдадзенай у Чыкага ў 1925 годзе. Ён расказвае пра падзеі лета 1903 года: у філадэльфійскім раёне Кенсінгтан, цэнтры тэкстыльнай прамысловасці, баставалі работнікі ткацкіх і прадзільных фабрык, сярод іх тысячы дзяцей. 7 ліпеня Джонс вывела з Філадэльфіі шэсце дзяцей і дарослых страйкоўцаў і праз Нью-Джэрсі і Нью-Ёрк павяла яго да летняй рэзідэнцыі прэзідэнта Тэадора Рузвельта ў Ойстэр-Бэй на Лонг-Айлендзе. Рузвельт іх не прыняў, страйк прайграў, але пра дзіцячую працу загаварыла ўся краіна. Сама Джонс піша, што неўзабаве пасля паходу Пенсільванія прыняла закон, які не пускаў на фабрыкі дзяцей да 14 гадоў; агульнафедэральную забарону на фабрычную працу дзяцей ЗША прынялі толькі ў 1938 годзе — у Законе аб справядлівых умовах працы. Успаміны пісаліся праз два дзесяцігоддзі пасля падзей, і некаторыя лічбы і імёны ў іх недакладныя. Прынц Генрых, пра якога Джонс спрачаецца з нью-ёркскім мэрам, — брат германскага кайзера Вільгельма II, які ў 1902 годзе наведаў ЗША.
Увесну 1903 года я паехала ў Кенсінгтан, штат Пенсільванія, дзе баставалі семдзесят пяць тысяч тэкстыльшчыкаў. З іх прынамсі дзесяць тысяч былі малыя дзеці. Работнікі патрабавалі большай платы і карацейшага рабочага дня. Кожны дзень у штаб прафсаюза прыходзілі дзеці — у каго не было кісці, у каго вялікага пальца, у каго пальцы адцятыя па костачкі. Згорбленыя, круглаплечыя, худыя малыя. Многім было не больш за дзесяць гадоў, хоць закон штата забараняў браць іх на працу, пакуль ім не споўніцца дванаццаць.
Закон выконваўся абы-як, і маці гэтых дзяцей часта давалі ілжывую прысягу наконт іхняга ўзросту. У адным толькі квартале Кенсінгтана чатырнаццаць жанчын, маці дваццаці двух дзяцей, ніводнаму з якіх не было дванаццаці, растлумачылі, што выбар у іх просты: галодная смерць або ілжэсведчанне. Што бацькі гэтых дзяцей загінулі або былі скалечаныя ў шахтах.
Я спытала газетчыкаў, чаму яны не друкуюць фактаў пра дзіцячую працу ў Пенсільваніі. Яны адказалі, што не могуць, бо ўладальнікі фабрык трымаюць акцыі іхніх газет.
«Ну што ж, а ў мяне акцыі вось у гэтых малых, — сказала я, — і я ўжо зраблю ім трохі рэкламы».
Аднойчы раніцай мы сабралі колькі хлопчыкаў і дзяўчынак у парку Незалежнасці, каб адтуль са сцягамі прайсці шэсцем да будынка суда і правесці там мітынг.
На плошчы перад ратушай сабраўся вялізны натоўп. Я паставіла на памост хлопчыкаў з адцятымі пальцамі, з раструшчанымі і скалечанымі рукамі. Я падымала іхнія знявечаныя рукі, паказвала іх людзям і казала, што філадэльфійскія асабнякі пабудаваныя на паламаных костках, на трапяткіх сэрцах і панурых галовах гэтых дзяцей. Што іхнія маленькія жыцці згараюць дзеля таго, каб багацелі іншыя. Што ні ўлады штата, ні ўлады горада не звяртаюць на гэтую несправядлівасць ніякай увагі. Што ім усё роўна, што гэтыя дзеці — будучыя грамадзяне краіны.
Гарадскія чыноўнікі стаялі ў адчыненых вокнах ратушы. Я падымала фабрычных малых высока над галовамі натоўпу і паказвала на іхнія кволыя ручкі і ножкі, на запалыя грудзі. Падымаць іх было лёгка.
Я заклікала фабрыкантаў-мільянераў спыніць свае маральныя забойствы і крыкнула чыноўнікам у адчыненых вокнах насупраць: «Аднойчы работнікі возьмуць вашую ратушу, і калі мы гэта зробім, ніводнае дзіця не будзе прынесенае ў ахвяру на алтары прыбытку».
Чыноўнікі хуценька зачынілі вокны — гэтак жа, як ужо зачынілі вочы і сэрцы.
Рэпарцёры працытавалі мае словы пра тое, што філадэльфійскія асабнякі пабудаваныя на паламаных костках і трапяткіх сэрцах дзяцей. Філадэльфійскія газеты і нью-ёркскія газеты пасварыліся праз гэта між сабой. Пра гэта спрачаліся ва ўніверсітэтах. Загаварылі святары. Гэтага я і хацела. Каб грамадства звярнула ўвагу на дзіцячую працу.
Потым на нейкі час усё сціхла, і я вырашыла, што людзей трэба зноў растармасіць. Якраз тады па краіне вазілі Звон Свабоды — той самы, што стагоддзе таму звінеў за свабоду супраць тыраніі, — і ўсюды да яго збіраліся натоўпы. Гэта падказала мне ідэю. Гэтыя малыя баставалі за крыху той свабоды, якая павінна быць у дзяцінства, і я вырашыла, што мы з дзецьмі таксама выправімся ў турнэ.
Я папрасіла некаторых бацькоў адпусціць са мной сваіх хлопчыкаў і дзяўчынак на тыдзень ці дзесяць дзён і паабяцала вярнуць іх цэлымі і здаровымі. Яны згадзіліся. Маршалам нашай «арміі» стаў адзін чалавек па прозвішчы Суіні. Некалькі мужчын і жанчын пайшлі са мной, каб дапамагаць з дзецьмі. Яны ўсё роўна баставалі, і я падумала, што ім не пашкодзіць крыху адпачыць.
Дзеці неслі за спінамі ранцы, а ў ранцах — нож і відэлец, бляшаны кубак і талерку. Мы ўзялі з сабой бак для бялізны, каб варыць у ім ежу ў дарозе. У аднаго малога быў барабан, у другога — флейта. Гэта быў наш аркестр. Мы неслі транспаранты: «Нам трэба больш школ і менш бальніц», «Дайце нам час гуляць», «Дабрабыт прыйшоў. А дзе ж наш?»
Мы выправіліся з Філадэльфіі, дзе правялі вялікі мітынг. Я вырашыла пайсці з дзецьмі да прэзідэнта Рузвельта і папрасіць яго, каб Кангрэс прыняў закон, які забараняе эксплуатацыю дзяцінства. Я думала, што прэзідэнт Рузвельт пабачыць гэтых фабрычных дзяцей і параўнае іх са сваімі малымі, якія праводзілі лета на моры ў Ойстэр-Бэй. Яшчэ я думала, што дзеля ветлівасці можна было б наведаць на Уол-стрыт Моргана, якому належалі шахты, дзе працавалі бацькі многіх гэтых дзяцей.
Дзеці былі вельмі шчаслівыя: ежы ўдосталь, кожны дзень купанне ў ручаях і рэках. Я думала: калі страйк скончыцца і яны вернуцца на фабрыкі, такога свята ў іх больш ніколі не будзе. Усюды па дарозе фермеры выязджалі нам насустрач з поўнымі фурамі садавіны і агародніны. Іхнія жонкі прыносілі дзецям адзенне і грошы. Машыністы міжгародніх трамваяў спынялі вагоны і вазілі нас дарма.
Мы з маршалам Суіні ішлі ў гарады наперадзе, шукалі, дзе дзецям пераначаваць, і дамаўляліся пра залы для мітынгаў. Чым далей мы ішлі, тым страшней пякло. Дажджу не было, дарогі ляжалі ў тоўстым пыле. Час ад часу некаторых дзяцей даводзілася адсылаць дадому. Яны былі занадта слабыя, каб вытрымаць паход.
Мы спыніліся на ўскраіне Трэнтана ў Нью-Джэрсі і варылі ў баку абед, калі кандуктар міжгародняга трамвая спыніў вагон і сказаў, што да нас ідзе паліцыя — абвясціць, што ў горад нам уваходзіць нельга. У горадзе былі фабрыкі, і фабрыкантам наш візіт не спадабаўся.
Я сказала: «Вельмі добра, паліцыя якраз паспее на абед».
І праўда, паліцыя прыйшла, і мы запрасілі іх паабедаць з намі. Яны паглядзелі на маленькую кампанію дзяцей з бляшанымі талеркамі і кубкамі вакол бака. Толькі ўсміхнуліся, ласкава пагаварылі з дзецьмі і ні слова не сказалі пра тое, што ў горад нам нельга.
Мы ўвайшлі ў горад, правялі мітынг, і якраз жонкі паліцыянтаў узялі малых на ноч і даглядалі іх, а раніцай адправілі назад з харчамі ў дарогу, загорнутымі ў папяровыя сурвэткі.
Усюды мы праводзілі мітынгі і на жывых дзецях паказвалі жахі дзіцячай працы.
У адным горадзе мэр сказаў, што мітынгу не будзе, бо ў яго не хапае паліцыі, каб нас ахоўваць. «Гэтыя малыя ніколі не ведалі ніякай аховы, ваша міласць, — сказала я, — яны прывыклі абыходзіцца без яе». І ён дазволіў нам мітынг.
Аднойчы ноччу ў Прынстане, штат Нью-Джэрсі, мы спалі ў вялікім прахалодным свірне ў вялікім маёнтку Гровера Кліўленда. Спёка зрабілася нясцерпнай. У нашых шэрагах шмат хто пакутаваў, бо нашы малыя здароўем не вызначаліся. Гаспадар лепшага ў горадзе гатэля паслаў па мяне. «Маці, — сказаў ён, — замаўляйце для вашай арміі што хочаце і колькі хочаце, і нічога не трэба плаціць».
Я схадзіла да мэра Прынстана і папрасіла дазволу выступіць насупраць універсітэцкага кампуса. Сказала, што хачу пагаварыць пра вышэйшую адукацыю. Мэр дазволіў. Сабраўся вялікі натоўп — прафесары, студэнты, гараджане, — і я сказала ім, што багатыя абрабавалі гэтых малых, адабраўшы ў іх нават самую простую адукацыю, каб пасылаць сваіх сыноў і дачок у вышэйшыя навучальныя ўстановы. Што яны выкарыстоўваюць рукі і ногі маленькіх дзяцей, каб купляць аўтамабілі сваім жонкам і нямецкіх аўчарак сваім дочкам, каб тым было з кім гаварыць па-французску. Я сказала, што фабрыканты забіраюць дзяцей ледзь не з калыскі. І паказала тым прафесарам дзяцей з нашай арміі, якія ледзь умелі чытаць і пісаць, бо працавалі па дзесяць гадзін на дзень на шаўковых фабрыках Пенсільваніі.
«Вось вам падручнік па эканоміцы», — сказала я і паказала на малога Джэймса Эшварта: яму было дзесяць гадоў, а ён згорбіўся, як стары, бо цягаў пачкі пражы па семдзесят пяць фунтаў. «Ён атрымлівае тры даляры на тыдзень, а яго сястра, якой чатырнаццаць, — шэсць. Яны працуюць на дывановай фабрыцы па дзесяць гадзін на дзень, пакуль дзеці багатых атрымліваюць вышэйшую адукацыю».
Тую ноч мы правялі ў лагеры на беразе Стоні-Брук, дзе даўным-даўно стаяла абадраная Рэвалюцыйная армія — адважныя салдаты Вашынгтона, што змагаліся за свабоду.
З Джэрсі-Сіці мы прайшлі ў Хобакен. Я паслала дэлегацыю да начальніка нью-ёркскай паліцыі Эбстайна папрасіць дазволу прайсці па Чацвёртай авеню да Мэдысан-сквер, дзе я хацела правесці мітынг. Начальнік адмовіў і забараніў нам уваходзіць у горад.
Тады я сама паехала ў Нью-Ёрк і сустрэлася з мэрам Сэтам Лоў. Мэр быў надзвычай ветлівы, але сказаў, што мусіць падтрымаць паліцэйскага камісара. Я спытала, чаму нас не пускаюць у горад, і ён адказаў, што мы не грамадзяне Нью-Ёрка.
«Ну, гэта, думаю, мы зараз высветлім, пане мэр, — сказала я. — Дазвольце звярнуць вашу ўвагу на адзін выпадак, які здарыўся ў нашай краіне ўсяго год таму. Прыехаў сюды з Германіі адзін кавалак гнілой каралеўскай пароды, завецца прынц Генрых. Кангрэс Злучаных Штатаў выдзеліў 45 тысяч даляраў, каб тры тыдні набіваць гэтаму малайцу страўнік і забаўляць яго. Яго брат атрымліваў 4 мільёны даляраў дывідэндаў з крыві работнікаў гэтай краіны. Ці быў ён грамадзянінам гэтай зямлі?»
«І пісалі, пане мэр, што вы, і ўсе чыноўнікі Нью-Ёрка, і Універсітэцкі клуб прымалі гэтага малайца». І я паўтарыла: «Ці быў ён грамадзянінам Нью-Ёрка?»
«Не, Маці, — адказаў мэр, — не быў».
«А яшчэ чыноўнікі Нью-Ёрка прымалі аднаго кітайца па імені Лі Ву. Ці быў ён грамадзянінам Нью-Ёрка?»
«Не, Маці, не быў».
«А ці стварылі яны хоць якое багацце для нашай краіны?»
«Не, Маці, не стварылі», — сказаў ён.
«Дык вось, пане мэр, гэта маленькія грамадзяне нашай краіны, і яны таксама ствараюць яе багацце. Хіба мы не маем права ўвайсці ў ваш горад?»
«Пачакайце», — кажа ён і выклікае да сябе ў кабінет паліцэйскага камісара.
Карацей, у рэшце рэшт вырашылі армію ў горад пусціць. Мы прайшлі па Чацвёртай авеню да Мэдысан-сквер, а з намі ішлі паліцэйскія — капітаны, сяржанты, абходчыкі і рэзервы з трох участкаў. Але правесці мітынг на Мэдысан-сквер паліцыя нам не дала. Настаялі, каб мітынг быў на Дваццатай вуліцы.
Я заўважыла капітану, што прыхільнікам адзінага падатку праводзіць мітынгі на скверы дазваляюць. «Так, — адказаў ён, — але ў іх і дваццаці чалавек не набярэцца, а ў вас можа набрацца і дваццаць тысяч».
Мы пайшлі на Дваццатую вуліцу. Я расказала велізарнаму натоўпу пра жахі дзіцячай працы на фабрыках вакол антрацытавага краю і паказала некаторых дзяцей. Паказала Эдзі Данфі, хлопчыка дванаццаці гадоў, чыя праца была цэлы дзень сядзець на высокім зэдліку і падаваць іншаму работніку патрэбную нітку. Адзінаццаць гадзін на дзень сядзеў ён на тым высокім зэдліку, а вакол — небяспечныя машыны. Цэлы дзень, зімой і летам, увесну і ўвосень, за тры даляры на тыдзень.
А потым паказала Гасі Рангню, дзяўчынку, з якой дзяцінства ўжо цалкам сышло. Твар у яе быў як у старой. Гасі пакавала панчохі на фабрыцы, адзінаццаць гадзін на дзень, за некалькі цэнтаў у дзень.
Мы сабралі для страйкоўцаў шмат грошай, і сотні сяброў запрасілі малых пажыць у іх, пакуль мы былі ў горадзе.
Назаўтра мы паехалі на Коні-Айлэнд па запрашэнні містэра Бостыка, які трымаў там звярынец. У дзяцей быў цудоўны дзень — такога ў іх не было за ўсё жыццё. Пасля выступу дрэсіраваных звяроў містэр Бостык дазволіў мне звярнуцца да публікі. На задніку маленькай сцэны быў намаляваны рымскі Калізей — з гледачамі на трыбунах і двума рымскімі імператарамі на першым плане, якія апусцілі вялікія пальцы ўніз. Проста перад імператарамі стаялі пустыя жалезныя клеткі для звяроў. Я пасадзіла сваіх малых у клеткі, і яны трымаліся за жалезныя пруты, пакуль я гаварыла.
Я сказала людзям, што гэтая карціна — дакладны вобраз арыстакратыі працадаўцаў, якая апускае пальцы ўніз над малымі з фабрык і заводаў, а народ сядзіць побач і маўчыць.
«Мы хочам, каб прэзідэнт Рузвельт пачуў плач дзяцей, якія ніколі не маюць магчымасці пайсці ў школу, а працуюць па адзінаццаць і дванаццаць гадзін на дзень на тэкстыльных фабрыках Пенсільваніі; якія ткуць дываны, па якіх ходзіце вы і ён, і карункавыя фіранкі на вашых вокнах, і адзенне для людзей. Пяцьдзясят гадоў таму падняўся крык супраць рабства, і людзі аддавалі жыццё, каб спыніць продаж чорных дзяцей з аўкцыёну. Сёння белае дзіця прадаюць фабрыкантам за два даляры на тыдзень. Пяцьдзясят гадоў таму чорных немаўлят прадавалі з налажаным плацяжом. Сёння белых немаўлят прадаюць у растэрміноўку.
«У Джорджыі, дзе дзеці дзень і ноч працуюць на баваўняных фабрыках, толькі што прынялі закон аб ахове пеўчых птушак. А як жа малыя дзеці, у якіх не засталося ніякай песні?
«Я папрашу прэзідэнта ад імя наболелых сэрцаў гэтых малых, каб ён вызваліў іх з рабства. Я скажу прэзідэнту, што дабрабыт, якім ён хваліцца, — гэта дабрабыт багатых, выціснуты з бедных і бездапаможных.
«Бяда ў тым, што ў Вашынгтоне нікому няма справы. Я бачыла, як нашы заканадаўцы за адну гадзіну прынялі тры законы на карысць чыгунак, а калі працоўныя просяць дапамогі для дзяцей, яны і слухаць не хочуць.
«Неяк я спытала аднаго арыштанта, як ён трапіў у турму, і ён сказаў, што ўкраў пару чаравікаў. Я сказала яму, што калі б ён украў чыгунку, то быў бы сенатарам Злучаных Штатаў.
«Нам кажуць, што кожны амерыканскі хлопчык мае шанец стаць прэзідэнтам. А я вам кажу, што гэтыя хлопчыкі ў жалезных клетках у любы дзень прадалі б свой шанец за сытную ежу і магчымасць пагуляць. Гэтыя маленькія працаўнікі, якіх я забрала з фабрык, — скалечаныя, змарнелыя целам і душой, у якіх наперадзе нічога, акрамя цяжкай працы, — ніколі і не чулі, што ў іх ёсць шанец, шанец кожнага амерыканскага грамадзяніна мужчынскага полу, стаць прэзідэнтам.
«Бачыце малпаў вунь у тых клетках? — Я паказала на бакавую клетку. — Прафесары спрабуюць навучыць іх гаварыць. Але малпы занадта разумныя: яны баяцца, што фабрыканты купяць іх сабе ў рабы на фабрыкі».
Я заўважыла ўнізе, у першых радах, модна апранутага маладога чалавека. Ён некалькі разоў ухмыльнуўся. Я перапыніла прамову, паказала на яго і сказала: «Перастаньце ўсміхацца, малады чалавек! Ідзіце адсюль! Ідзіце дадому і прасіце маці, якая нарадзіла вас у муках, як маці гэтых малых нарадзілі іх, — ідзіце дадому і прасіце яе даць вам мазгі і сэрца».
Ён устаў і крадком выйшаў, а дзеці з клеткі праводзілі яго вачыма. Людзі сядзелі, як скамянелыя, а дзесьці ззаду зароў леў.
Назаўтра мы рушылі з Коні-Айлэнда на Манхэтэн-Біч да сенатара Плата, які прызначыў мне сустрэчу на дзевяць раніцы. Дзеці загразалі ў пясчаных выдмах, і мне давялося павазіцца, абтрасаючы пясок з самых маленькіх. Тады мы пайшлі па чыгуначным палатне. Нам сказалі, што гэта прыватная ўласнасць і трэба сысці. Нарэшце адзін шынкар паказаў нам кароткую дарогу на свяшчэнную тэрыторыю гатэля, і раптам армія апынулася ў вестыбюлі. Малыя зайгралі на флейтах і барабанах «Hail, Hail, the Gang’s All Here» — «Гэй, гэй, усе нашы тут», — і сенатар Плат, як убачыў маленькую армію, уцёк праз чорны ход у Нью-Ёрк.
Я спытала ў адміністратара, ці не накорміць ён дзяцей сняданкам за кошт сенатара, бо ў нас было запрашэнне паснедаць з ім у тую раніцу. Ён даў нам асобную залу і пачаставаў дзяцей такім сняданкам, якога ў іх не было за ўсё жыццё. Я таксама паснедала — разам з рэпарцёрам адной з херстаўскіх газет, — і ўсё гэта я запісала на рахунак сенатара Плата.
Мы дайшлі да Ойстэр-Бэй, але прэзідэнт не захацеў нас прыняць і не адказаў на мае лісты. Але наш паход зрабіў сваю справу. Мы прыцягнулі ўвагу ўсёй краіны да злачынства дзіцячай працы. І хоць страйк тэкстыльшчыкаў у Кенсінгтане быў прайграны і дзяцей пагналі назад на працу, неўзабаве пасля гэтага заканадаўчы сход Пенсільваніі прыняў закон аб дзіцячай працы, які адправіў з фабрык дадому тысячы дзяцей і не пусціў тысячы іншых на фабрыку, пакуль ім не споўнілася чатырнаццаць.
Mary Harris Jones, «The March of the Mill Children», раздзел X кнігі «The Autobiography of Mother Jones» (Chicago: Charles H. Kerr, 1925). Пераклад з англійскай паводле тэксту на Wikisource. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
