Загаловак, вынесены вышэй, можа падацца некаторым маім чытачам дзіўным. Большасць людзей сёння лічыць, што ўсякая праца карысная, а большасць заможных — што ўсякая праца пажаданая. Большасць людзей, заможныя яны ці не, вераць, што нават калі чалавек робіць працу, якая выглядае бескарыснай, ён зарабляе ёю сабе на пражыццё — ён, як кажуць, «заняты»; і большасць заможных падахвочваюць шчаслівага работніка віншаваннямі і пахваламі, абы толькі ён быў дастаткова «руплівы» і пазбаўляў сябе ўсякіх уцех і выхадных дзеля святой справы працы. Карацей, стала адным з артыкулаў веравызнання сучаснай маралі, што ўсякая праца добрая сама па сабе, — вера, вельмі зручная для тых, хто жыве з чужой працы. Што ж да тых, з чыёй працы яны жывуць, то я раю ім не браць гэтага на веру, а зазірнуць у справу крыху глыбей.
Пагодзімся, па-першае, што род чалавечы мусіць альбо працаваць, альбо загінуць. Прырода не дае нам пражытку задарма; мы мусім здабываць яго цяжкім трудам таго ці іншага роду і меры. Дык паглядзім жа, ці не дае яна нам якой-небудзь узнагароды за гэты прымус да працы, бо ў іншых справах яна, несумненна, дбае пра тое, каб дзеянні, неабходныя для працягу жыцця асобіны і роду, былі не толькі пасільнымі, але нават прыемнымі.
Можаце быць упэўненыя, што дае: такая ўжо прырода чалавека, што, калі ён не хворы, ён пры пэўных умовах атрымлівае асалоду ад сваёй працы. І ўсё ж насуперак той крывадушнай хвале ўсякай працы, якой бы яна ні была, пра якую я ўжо згадваў, мы мусім сказаць, што ёсць праца, настолькі далёкая ад дабраславення, што яна — праклён; што і для грамады, і для самога работніка было б лепш, калі б ён склаў рукі і адмовіўся працаваць, і альбо памёр, альбо дазволіў нам спхнуць яго ў працоўны дом ці ў турму — як вам больш даспадобы.
Вось, бачыце, два віды працы — адзін добры, другі дрэнны; адзін недалёкі ад дабраславення, палёгка ў жыцці; другі — суцэльны праклён, цяжар для жыцця.
Дык у чым жа розніца паміж імі? Вось у чым: у адной ёсць надзея, у другой — няма. Рабіць працу першага роду — мужная справа, і адмаўляцца рабіць працу другога — таксама мужная справа.
Якая ж яна, тая надзея, што, калі яна ёсць у працы, робіць гэтую працу вартай таго, каб яе рабіць?
Яна, я думаю, трайная: надзея на адпачынак, надзея на плён, надзея на асалоду ад самой працы; і надзея на ўсё гэта ў дастатковай меры і добрай якасці: адпачынак досыць доўгі і досыць добры, каб яго варта было мець; плён, які варта мець таму, хто не дурань і не аскет; асалоды столькі, каб усе мы яе ўсведамлялі, пакуль працуем, — не проста звычка, страту якой мы адчуем так, як непаседлівы чалавек адчувае страту кавалачка вяровачкі, што ён круціць у пальцах.
Я паставіў надзею на адпачынак першай, бо гэта найпрасцейшая і найнатуральнейшая частка нашай надзеі. Колькі б асалоды ні было ў той ці іншай працы, у кожнай працы, несумненна, ёсць і нейкі боль — звярыны боль абуджэння нашых драмлівых сіл да дзеяння, звярыны страх перамен, калі нам жывецца даволі добра; і ўзнагарода за гэты жывёльны боль — жывёльны адпачынак. Мы мусім адчуваць падчас працы, што надыдзе час, калі нам не трэба будзе працаваць. Да таго ж адпачынак, калі ён надыходзіць, павінен быць дастаткова доўгім, каб мы маглі ім нацешыцца; ён павінен быць даўжэйшым, чым неабходна толькі для таго, каб аднавіць сілы, патрачаныя на працу, і ён павінен быць жывёльным адпачынкам яшчэ і ў тым, што яго не павінна парушаць трывога, інакш мы не зможам ім нацешыцца. Калі ў нас будзе адпачынак такой меры і такога роду, то ў гэтым, прынамсі, мы будзем не горшыя за звяроў.
Што да надзеі на плён, то я ўжо сказаў, што дзеля яго Прырода прымушае нас працаваць. Нам застаецца паклапаціцца пра тое, каб мы сапраўды выраблялі нешта, а не нішто, ці прынамсі не такое нішто, якога мы не хочам або якім нам не дазволена карыстацца. Калі мы паклапоцімся пра гэта і пусцім у ход сваю волю, то ў гэтым, прынамсі, мы будзем лепшыя за машыны.
Надзея на асалоду ад самой працы: якой жа дзіўнай павінна здавацца гэтая надзея некаторым маім чытачам — большасці з іх! І ўсё ж я думаю, што для ўсяго жывога ёсць асалода ў тым, каб прыкладаць свае сілы, і што нават звяры радуюцца таму, што яны гнуткія, імклівыя і дужыя. Але чалавек за працай, які стварае нешта, пра што ён адчувае, што яно будзе існаваць, бо ён працуе над ім і хоча гэтага, прыкладае сілы свайго розуму і душы гэтак жа, як і свайго цела. Памяць і ўяўленне дапамагаюць яму ў працы. Не толькі яго ўласныя думкі, але і думкі людзей мінулых вякоў кіруюць яго рукамі; і, як частка роду чалавечага, ён творыць. Калі мы будзем працаваць так, мы будзем людзьмі, і нашы дні будуць шчаслівыя і поўныя падзей.
Такім чынам, годная праца нясе з сабою надзею на асалоду ад адпачынку, надзею на асалоду ад карыстання тым, што яна стварае, і надзею на асалоду ад нашага штодзённага творчага ўмельства.
Уся іншая праца, апрача гэтай, нічога не вартая; гэта праца рабоў — проста цяжкі труд дзеля жыцця, каб мы жылі дзеля цяжкага труду.
Дык вось, паколькі ў нас ёсць, так бы мовіць, вагі, на якіх можна ўзважыць працу, што робіцца сёння ў свеце, скарыстаемся імі. Ацэнім вартасць працы, якую мы робім пасля столькіх тысяч гадоў цяжкага труду, пасля столькіх абяцанняў, што абярталіся адкладзенай надзеяй, пасля такога бязмежнага ліковання з нагоды прагрэсу цывілізацыі і здабыцця свабоды.
Дык вось, першае, што тычыцца працы ва ўмовах цывілізацыі і што найлягчэй заўважыць, — гэта тое, што яна размеркаваная вельмі няроўна паміж рознымі класамі грамадства. Па-першае, ёсць людзі — і нямала, — якія не робяць ніякай працы і нават не прыкідваюцца, што робяць. Далей, ёсць людзі, і вельмі многа, якія працуюць даволі напружана, хоць і з шчодрымі палёгкамі і выхаднымі, якіх яны дамагаюцца і якія ім дазваляюць; і, нарэшце, ёсць людзі, якія працуюць так цяжка, што пра іх можна сказаць: яны нічога не робяць, апрача працы, — і таму іх называюць «працоўнымі класамі» ў адрозненне ад сярэдніх класаў і багатых, або арыстакратыі, пра якіх я згадваў вышэй.
Ясна, што гэтая няроўнасць цяжка гняце «працоўны» клас і мусіць відавочна вясці да таго, каб знішчыць прынамсі іх надзею на адпачынак, а значыць, у гэтым пункце паставіць іх у горшае становішча, чым звяры палявыя; але гэтым наша глупства, з якім мы ператвараем карысную працу ў бескарысны цяжкі труд, не вычэрпваецца і не канчаецца — гэта толькі яго пачатак.
Бо, па-першае, што да класа багатых, якія не робяць ніякай працы, мы ўсе ведаем, што яны вельмі шмат спажываюць, нічога не вырабляючы. Таму, ясная рэч, іх даводзіцца ўтрымліваць коштам тых, хто працуе, гэтак жа, як і жабракоў, і яны — проста цяжар для грамады. У наш час ёсць многа людзей, якія навучыліся гэта бачыць, хоць глыбей у заганы нашага цяперашняга ладу яны зазірнуць не могуць і не маюць ніякага ўяўлення пра тое, як ад гэтага цяжару пазбавіцца; хіба што, магчыма, цьмяна спадзяюцца, што змены ў парадку выбараў членаў Палаты абшчын могуць, нібы чарамі, павесці ў гэтым кірунку. Пра такія надзеі ці забабоны нам няма чаго турбавацца. Да таго ж гэты клас, арыстакратыя, хоць некалі і быў вельмі патрэбны дзяржаве, нешматлікі і цяпер не мае ўласнай сілы, а залежыць ад падтрымкі класа, што стаіць непасрэдна пад ім, — сярэдняга класа. Па сутнасці, ён складаецца альбо з найбольш паспяховых людзей гэтага класа, альбо з іх бліжэйшых нашчадкаў.
Што да сярэдняга класа, у тым ліку гандляроў, фабрыкантаў і людзей свабодных прафесій нашага грамадства, то яны, як правіла, працуюць, здаецца, досыць старанна, і таму на першы погляд можна было б падумаць, што яны дапамагаюць грамадзе, а не абцяжарваюць яе. Але пераважная большасць з іх хоць і працуюць, ды не вырабляюць, а нават калі і вырабляюць — як тыя, хто заняты (праўда, марнатраўна) размеркаваннем тавараў, ці лекары, ці (сапраўдныя) мастакі і літаратары, — спажываюць непамерна больш за належную ім долю. Гандлёвая і фабрычная частка іх, самая магутная, марнуе жыццё і сілы на бойку паміж сабою за свае долі багацця, якое яны прымушаюць сапраўдных работнікаў для іх ствараць; астатнія амаль цалкам — прыхлебнікі гэтых; яны працуюць не на грамадства, а на прывілеяваны клас: яны паразіты ўласнасці — часам, як юрысты, зусім адкрыта; часам, як лекары і іншыя згаданыя вышэй, выдаючы сябе за карысных, але занадта часта не прыносячы ніякай карысці, апрача таго, што падпіраюць лад глупства, ашуканства і тыраніі, часткай якога яны ёсць. І ўсе яны, трэба памятаць, маюць, як правіла, адну мэту: не вытворчасць карысных рэчаў, а здабыццё для сябе ці для сваіх дзяцей такога становішча, у якім зусім не давядзецца працаваць. Іх славалюбства і мэта ўсяго іх жыцця — здабыць, калі не для сябе, то хоць бы для сваіх дзяцей, ганарлівае становішча відавочнага цяжару для грамады. Да самой сваёй працы, нягледзячы на ўдаваную годнасць, якой яны яе атачаюць, ім няма ніякай справы — за выключэннем нямногіх энтузіястаў, людзей навукі, мастацтва ці пісьменства, якія, калі і не соль зямлі, то прынамсі (і як жа гэта шкада!) соль таго жалюгоднага ладу, рабамі якога яны ёсць і які на кожным кроку замінае ім і перашкаджае, а часам нават іх разбэшчвае.
Вось, значыць, яшчэ адзін клас, на гэты раз вельмі шматлікі і ўсемагутны, які вырабляе вельмі мала, а спажывае празмерна і таму ў асноўным утрымліваецца, як і жабракі, сапраўднымі вытворцамі. Клас, які застаецца разгледзець, вырабляе ўсё, што толькі вырабляецца, і ўтрымлівае і сябе, і іншыя класы, хоць і пастаўлены ніжэй за іх, — і ніжэй сапраўды, заўважце, што цягне за сабою прыніжэнне і розуму, і цела. Але гэтая тыранія і глупства непазбежна вядуць да таго, што зноў-такі многія з гэтых работнікаў — не вытворцы. Велізарная колькасць іх, зноў жа, — проста паразіты ўласнасці, некаторыя адкрыта, як салдаты на сушы і на моры, якіх трымаюць напагатове, каб увекавечыць нацыянальнае суперніцтва і варожасць і дзеля нацыянальнай барацьбы за долю прадукту неаплачанай працы. Але, апрача гэтага відавочнага цяжару на плячах вытворцаў і амаль гэтак жа відавочнага цяжару хатняй прыслугі, ёсць перш за ўсё армія канторшчыкаў, прыказчыкаў і іншых, занятых на службе прыватнай вайны за багацце, якая, як сказана вышэй, і ёсць сапраўдны занятак заможнага сярэдняга класа. Гэтых работнікаў больш, чым можна было б меркаваць, бо сюды ўваходзяць, сярод іншых, усе тыя, хто заняты тым, што я назваў бы канкурэнтным гандлярствам, або, калі ўжыць менш паважнае слова, нахвальваннем тавараў, якое дайшло цяпер да таго, што многа ёсць рэчаў, прадаць якія каштуе куды больш, чым зрабіць.
Далей ідзе маса людзей, занятых вырабам усіх тых рэчаў глупства і раскошы, попыт на якія нараджаецца з існавання багатых невытворчых класаў; рэчаў, якіх людзі, што вядуць мужнае і незапсаванае жыццё, не прасілі б і пра якія не марылі б. Гэтыя рэчы, хто б мне ні пярэчыў, я ніколі не згаджуся называць багаццем: гэта не багацце, а марнатраўства. Багацце — гэта тое, што дае нам Прырода, і тое, што разумны чалавек можа зрабіць з дароў Прыроды для свайго разумнага ўжытку. Сонечнае святло, свежае паветра, некранутае аблічча зямлі, ежа, адзенне і жытло, неабходныя і прыстойныя; назапашванне ўсякага роду ведаў і магчымасць іх пашыраць; сродкі вольных зносін паміж чалавекам і чалавекам; творы мастацтва, прыгажосць, якую стварае чалавек, калі ён найбольш чалавек, найбольш поўны памкненняў і думкі, — усё, што служыць асалодзе людзей вольных, мужных і незапсаваных. Вось што такое багацце. І я не магу ўявіць сабе нічога вартага, што не падпадала б пад той ці іншы з гэтых пунктаў. Але падумайце, прашу вас, пра тое, што вырабляе Англія, майстэрня свету, — і хіба вы не разгубіцеся, як і я, пры думцы пра процьму рэчаў, якіх не можа жадаць ніводзін чалавек пры здаровым розуме, але якія вырабляе — і прадае — наш бескарысны цяжкі труд?
Далей жа ёсць вытворчасць яшчэ больш сумная, якую навязваюць многім, вельмі многім нашым работнікам, — выраб тавараў, неабходных ім і іх братам таму, што яны — ніжэйшы клас. Бо калі многія людзі жывуць, нічога не вырабляючы, больш за тое — мусяць жыць такім пустым і дурным жыццём, што прымушаюць вялікую частку работнікаў вырабляць тавары, якія нікому не патрэбныя, нават багатым, — то з гэтага вынікае, што большасць людзей мусіць быць беднай; і, жывучы, як яны жывуць, на заробак ад тых, каго самі ўтрымліваюць, яны не могуць займець для свайго ўжытку тых дабротаў, якіх людзі натуральна жадаюць, а мусяць мірыцца з жалюгоднымі сурагатамі замест іх: з грубай ежай, якая не корміць, з гнілой адзежай, якая не грэе, з убогімі дамамі, праз якія гараджанін цывілізаванага свету можа і з жалем азірнуцца на шацёр качавога племені ці на пячору дагістарычнага дзікуна. Больш за тое, работнікі мусяць нават прыкласці рукі да вялікага прамысловага вынаходства эпохі — фальсіфікацыі — і з яе дапамогай вырабляць для ўласнага ўжытку падробкі і пародыі на раскошу багатых; бо тыя, хто жыве з заробку, мусяць заўсёды жыць так, як загадваюць ім тыя, хто гэты заробак плаціць, і нават самі звычкі іх жыцця навязваюць ім іх гаспадары.
Але марна траціць час на спробы выказаць словамі належную пагарду да вырабаў так шмат хваленай таннасці нашай эпохі. Досыць сказаць, што гэтая таннасць неабходная для сістэмы эксплуатацыі, на якой трымаецца сучасная фабрычная вытворчасць. Іншымі словамі, наша грамадства ўключае вялікую масу рабоў, якіх трэба карміць, апранаць, даваць ім жытло і забаўляць як рабоў, і іх штодзённая патрэба прымушае іх вырабляць рабскія тавары, што служаць увекавечанню іх рабства.
Каб падсумаваць, што тычыцца характару працы ў цывілізаваных дзяржавах: гэтыя дзяржавы складаюцца з трох класаў — класа, які нават не прыкідваецца, што працуе; класа, які прыкідваецца, што працуе, але нічога не вырабляе; і класа, які працуе, але якога два іншыя класы прымушаюць рабіць працу, часта невытворчую.
Такім чынам, цывілізацыя марнуе свае ўласныя рэсурсы і будзе марнаваць іх, пакуль існуе цяперашні лад. Гэта халодныя словы для апісання тыраніі, ад якой мы пакутуем; дык паспрабуйце ж уявіць, што яны азначаюць.
У свеце ёсць пэўная колькасць прыродных матэрыялаў і прыродных сіл і пэўная колькасць рабочай сілы, закладзенай у саміх людзях, што яго насяляюць. Людзі, падганяныя сваімі патрэбамі і жаданнямі, многія тысячы гадоў працавалі над тым, каб скарыць сілы Прыроды і зрабіць прыродны матэрыял карысным для сябе. Нашым вачам — бо зазірнуць у будучыню мы не можам — гэтая барацьба з Прыродай здаецца амаль скончанай, а перамога роду чалавечага над ёю — амаль поўнай. І, азіраючыся назад, на той час, калі толькі пачыналася гісторыя, мы заўважаем, што за апошнія дзвесце гадоў гэтая перамога ішла куды хутчэй і больш уражліва, чым калі-небудзь раней. Дык, несумненна, мы, людзі новага часу, павінны быць ва ўсім непараўнальна заможнейшыя за ўсіх, хто жыў да нас. Несумненна, мы ўсе да аднаго павінны быць багатымі, шчодра забяспечанымі тымі дабротамі, якія заваявала для нас наша перамога над Прыродай.
Але як жа ёсць насамрэч? Хто адважыцца адмаўляць, што вялікая маса цывілізаваных людзей бедная? Яны настолькі бедныя, што проста дзяцінства — турбаваць сябе спрэчкамі, ці не жывецца ім у нечым крыху лепш, чым іх продкам. Яны бедныя; і іх беднасць нельга мераць беднасцю бездапаможнага дзікуна, бо ён не ведае нічога, апрача сваёй беднасці; тое, што яму холадна, што ён галодны, бяздомны, брудны, цёмны, — усё гэта для яго гэтак жа натуральна, як тое, што ў яго ёсць скура. Але ў нас, у большасці з нас, цывілізацыя ўзгадавала жаданні, задаволіць якія яна нам забараняе, і таму яна не проста скнара, але і мучыцелька.
Вось так плён нашай перамогі над Прыродай быў у нас скрадзены, вось так прымус Прыроды працаваць у надзеі на адпачынак, здабытак і асалоду ператварыўся ў прымус чалавека працаваць у надзеі — жыць, каб працаваць!
Што ж нам тады рабіць, ці можам мы гэта выправіць?
Што ж, памятайце яшчэ раз, што перамогу над Прыродай здабылі не нашы далёкія продкі, а нашы бацькі, ды што там — мы самі. Дык сядзець нам у безнадзейнасці і бездапаможнасці было б і сапраўды дзіўным глупствам: будзьце пэўныя, што мы можам гэта выправіць. Што ж тады трэба зрабіць найперш?
Мы бачылі, што сучаснае грамадства падзелена на два класы, адзін з якіх мае прывілей жыць з працы другога, — гэта значыць, ён прымушае другі клас працаваць на сябе, забірае ў гэтага ніжэйшага класа ўсё, што толькі можа забраць, і выкарыстоўвае здабытае такім чынам багацце, каб трымаць сваіх членаў у вышэйшым становішчы, рабіць іх істотамі вышэйшага парадку, чым астатнія: даўгавечнейшымі, прыгажэйшымі, больш шанаванымі, больш вытанчанымі, чым людзі другога класа. Я не кажу, што ён клапоціцца пра тое, каб яго члены былі даўгавечнымі, прыгожымі ці вытанчанымі самі па сабе; ён толькі патрабуе, каб яны былі такімі ў параўнанні з ніжэйшым класам. А паколькі ён да таго ж не можа як належыць выкарыстоўваць працоўную сілу ніжэйшага класа для вытворчасці сапраўднага багацця, ён аптом марнуе яе на вытворчасць смецця.
Менавіта гэты рабунак і гэтае марнатраўства з боку меншасці і трымаюць большасць у беднасці; калі б можна было паказаць, што дзеля захавання грамадства з гэтым неабходна мірыцца, то пра гэта мала што засталося б сказаць, хіба толькі тое, што адчай прыгнечанай большасці, хутчэй за ўсё, рана ці позна разбурыў бы Грамадства. Але, наадварот, было паказана — нават такімі няпоўнымі эксперыментамі, як, напрыклад, кааперацыя (так званая), — што існаванне прывілеяванага класа зусім не неабходнае для вытворчасці багацця, а патрэбнае хіба што для «кіравання» вытворцамі багацця, ці, іншымі словамі, для падтрымання прывілею.
Такім чынам, першы крок, які трэба зрабіць, — скасаваць клас людзей, што мае прывілей ухіляцца ад сваіх чалавечых абавязкаў і тым самым прымушае іншых рабіць тую працу, ад якой ён адмаўляецца. Усе павінны працаваць паводле сваіх здольнасцяў і такім чынам вырабляць тое, што спажываюць, — гэта значыць, кожны чалавек павінен працаваць як мага лепш дзеля свайго пражытку, а пражытак павінен быць яму забяспечаны; іначай кажучы, яму павінны быць забяспечаны ўсе выгоды, якія грамадства давала б кожнаму і ўсім сваім членам.
Так нарэшце было б заснавана сапраўднае Грамадства. Яно грунтавалася б на роўнасці ўмоў жыцця. Ніводнага чалавека не мучылі б дзеля карысці другога — ды што там, ніводнага чалавека не мучылі б нават дзеля карысці Грамадства. Ды і насамрэч нельга назваць Грамадствам такі парадак, які падтрымліваецца не дзеля карысці кожнага з яго членаў.
Але калі людзі жывуць цяпер — хай сабе і дрэнна, — калі так шмат хто наогул нічога не вырабляе і калі так шмат працы марнуецца, то ясна, што ва ўмовах, калі б усе вытваралі і ніякая праца не марнавалася, не толькі кожны працаваў бы з пэўнай надзеяй атрымаць сваёй працай належную долю багацця, але і не мог бы ён застацца без належнай долі адпачынку. Вось, значыць, дзве з тых трох надзей, што былі названыя вышэй як неад’емная частка годнай працы, і забяспечаны работніку. Калі класавы рабунак будзе скасаваны, кожны чалавек збярэ плён сваёй працы, кожны чалавек будзе мець належны адпачынак — інакш кажучы, вольны час. Некаторыя сацыялісты маглі б сказаць, што далей нам ісці не трэба: дастаткова, каб работнік атрымліваў увесь прадукт сваёй працы і каб адпачынку ў яго было ўдосталь. Але хоць прымус чалавечай тыраніі такім чынам і скасаваны, я ўсё ж патрабую кампенсацыі за прымус, які накладае на нас неабходнасць Прыроды. Пакуль праца застаецца адразлівай, яна па-ранейшаму будзе цяжарам, які трэба штодня ўскладваць на сябе, і нават тады псавала б нам жыццё, хай бы працоўныя гадзіны былі і кароткімі. Мы хочам памнажаць наша багацце, не памяншаючы нашай асалоды. Прырода не будзе канчаткова пераможана, пакуль наша праца не стане часткай асалоды нашага жыцця.
Гэты першы крок — вызваленне людзей ад прымусу працаваць без патрэбы — прынамсі выведзе нас на шлях да гэтай шчаслівай мэты, бо тады ў нас будуць час і магчымасці, каб яе дасягнуць. Пры цяперашнім становішчы рэчаў, калі працоўная сіла марнуецца, з аднаго боку, на чыстае гультайства, а з другога — на непрадукцыйную працу, ясна, што цывілізаваны свет утрымліваецца невялікай часткай свайго насельніцтва; калі б усе карысна працавалі дзеля яго ўтрымання, доля працы, якую давялося б выконваць кожнаму, была б зусім малой, калі б узровень нашага жыцця быў прыкладна такім, які цяпер лічаць пажаданым заможныя і вытанчаныя людзі. Працоўнай сілы ў нас будзе з лішкам, і, карацей кажучы, мы будзем такімі багатымі, якімі захочам. Жыць будзе лёгка. Калі б мы цяпер, пры нашай цяперашняй сістэме, прачнуліся аднойчы раніцай і выявілі, што «жыць лёгка», гэтая сістэма адразу ж прымусіла б нас узяцца за працу і зрабіць жыццё цяжкім; мы назвалі б гэта «развіццём нашых рэсурсаў» ці нейкай іншай прыгожай назвай. Множанне працы стала для нас неабходнасцю, і пакуль гэта працягваецца, ніякая вынаходлівасць у стварэнні машын не прынясе нам сапраўднай карысці. Кожная новая машына будзе прычыняць пэўную долю гора работнікам той галіны, якую яна закране; шмат каго з іх яна ператворыць з кваліфікаваных работнікаў у некваліфікаваных, а потым паступова справы ўвойдуць у належную каляіну, і ўсё зноў пойдзе, здавалася б, гладка; і калі б не тое, што ўсё гэта рыхтуе рэвалюцыю, для большасці людзей усё засталося б дакладна так, як было да новага цудоўнага вынаходніцтва.
Але калі рэвалюцыя зробіць так, што «жыць лёгка», калі ўсе будуць працаваць разам у згодзе і не будзе нікога, хто рабаваў бы ў работніка яго час, гэта значыць яго жыццё, — у тыя будучыя дні нішто не будзе прымушаць нас і далей вырабляць рэчы, якія нам не патрэбныя, нішто не будзе прымушаць нас працаваць дарма; мы зможам спакойна і разважліва падумаць, што нам рабіць з нашым багаццем працоўнай сілы. Што да мяне, то я думаю, што першае, на што мы павінны скіраваць гэтае багацце, гэтую свабоду, — зрабіць усю нашу працу, нават самую звычайную і самую неабходную, прыемнай для кожнага; бо, старанна абдумаўшы гэтую справу, я бачу, што адзіны шлях, які напэўна зробіць жыццё шчаслівым насуперак усім выпадковасцям і бедам, — гэта знаходзіць радасную цікавасць ва ўсіх дробязях жыцця. І каб вы, чаго добрага, не падумалі, што гэтае сцверджанне настолькі агульнапрынятае, што і выказваць яго не варта, дазвольце мне нагадаць вам, наколькі цалкам сучасная цывілізацыя яго выключае; якімі брыдкімі і нават жахлівымі дробязямі яна атачае жыццё бедных, якое механічнае і пустое жыццё навязвае яна багатым; і якое гэта рэдкае свята для кожнага з нас — адчуць сябе часткай Прыроды і без спешкі, удумліва і шчасліва сачыць за плынню нашага жыцця сярод усіх тых дробных звёнаў падзей, што звязваюць яго з жыццём іншых людзей і складаюць вялікае цэлае чалавецтва.
А між тым такім святам магло б быць усё наша жыццё, калі б мы цвёрда вырашылі зрабіць усю нашу працу разумнай і прыемнай. Але рашучасць тут патрэбная сапраўдная, бо ніякія паўмеры тут нам не дапамогуць. Ужо было сказана, што нашу цяперашнюю бязрадасную працу і наша жыццё, напалоханае і трывожнае, як жыццё загнанага звера, навязвае нам цяперашняя сістэма вытворчасці дзеля прыбытку прывілеяваных класаў. Трэба растлумачыць, што гэта значыць. Пры цяперашняй сістэме заробку і капіталу «фабрыкант» (вельмі недарэчная назва, бо англійскае manufacturer азначае таго, хто вырабляе нешта ўласнымі рукамі), маючы манаполію на сродкі, з дапамогай якіх здольнасць да працы, уласцівая целу кожнага чалавека, можа быць выкарыстана для вытворчасці, становіцца гаспадаром тых, хто такога прывілею не мае; ён, і толькі ён, можа карыстацца гэтай працоўнай сілай, якая, са свайго боку, ёсць адзіны тавар, з дапамогай якога яго «капітал», гэта значыць назапашаны прадукт мінулай працы, можна зрабіць для яго прадукцыйным. Таму ён купляе працоўную сілу ў тых, хто пазбаўлены капіталу і можа жыць, толькі прадаючы яе яму; яго мэта ў гэтай здзелцы — павялічыць свой капітал, прымусіць яго плодзіцца. Ясна, што калі б ён плаціў тым, з кім заключае здзелку, поўны кошт іх працы, гэта значыць усё, што яны выраблялі, ён не дасягнуў бы сваёй мэты. Але паколькі ён манапаліст сродкаў прадукцыйнай працы, ён можа прымусіць іх пайсці на здзелку, лепшую для яго і горшую для іх; а здзелка гэтая такая: пасля таго як яны зарабілі сабе на пражытак — ацэнены паводле ўзроўню, дастаткова высокага, каб забяспечыць іх мірную пакору яго гаспадарскай уладзе, — астатняе (а насамрэч найбольшая частка) таго, што яны вырабляюць, належыць яму, становіцца яго ўласнасцю, з якой ён можа рабіць што заўгодна, ужываць яе ці злоўжываць ёю, як яму ўздумаецца; і гэтая ўласнасць, як мы ўсе ведаем, пільна ахоўваецца арміяй і флотам, паліцыяй і турмой — карацей, той велізарнай масай фізічнай сілы, якую забабоны, звычка, страх галоднай смерці — адным словам, НЕВУЦТВА бязмаёмасных мас — дазваляюць маёмасным класам выкарыстоўваць для падпарадкавання — сваіх рабоў.
Пра іншае зло, што вынікае з гэтай сістэмы, можна будзе пагаварыць іншым разам. Цяпер жа я хачу паказаць, што пры гэтай сістэме мы не можам дасягнуць прывабнай працы, і паўтарыць, што менавіта гэты рабунак (іншага слова тут няма) марнуе наяўную працоўную сілу цывілізаванага свету, прымушаючы многіх людзей нічога не рабіць, а многіх, вельмі многіх іншых — не рабіць нічога карыснага, і прымушаючы тых, хто выконвае сапраўды карысную працу, да найцяжэйшай празмернай працы. Бо зразумейце раз і назаўсёды, што «фабрыкант» імкнецца найперш вырабляць з дапамогай працы, скрадзенай у іншых, не тавары, а прыбыткі, гэта значыць «багацце», якое выраблена звыш пражытку яго работнікаў і зносу яго машын. Сапраўднае гэтае «багацце» ці фальшывае — яму ўсё роўна. Калі яно прадаецца і дае яму «прыбытак», значыць, усё ў парадку. Я ўжо казаў, што з-за таго, што ёсць багатыя людзі, у якіх больш грошай, чым яны могуць разумна выдаткаваць, і якія таму купляюць фальшывае багацце, адбываецца марнатраўства з гэтага боку; і таксама — што з-за таго, што ёсць бедныя людзі, якім не па кішэні купляць рэчы, вартыя таго, каб іх выраблялі, марнатраўства адбываецца і з другога боку. Так што «попыт», які «задавальняе» капіталіст, — гэта фальшывы попыт. Рынак, на якім ён прадае, «падтасаваны» жалюгоднай няроўнасцю, якую спараджае рабунак сістэмы Капіталу і Заробку.
Вось ад гэтай сістэмы, такім чынам, мы і павінны рашуча пазбавіцца, калі хочам дасягнуць шчаслівай і карыснай працы для ўсіх. Першы крок да таго, каб зрабіць працу прывабнай, — перадаць сродкі, што робяць працу плённай, Капітал, уключаючы зямлю, машыны, фабрыкі і г. д., у рукі грамады, каб яны выкарыстоўваліся на карысць усіх аднолькава і каб мы ўсе маглі працаваць, «задавальняючы» сапраўдны «попыт» кожнага і ўсіх, — гэта значыць працаваць дзеля пражытку, а не дзеля таго, каб задавальняць попыт рынку прыбыткаў, — а не працаваць дзеля прыбытку, г. зн. дзеля ўлады прымушаць іншых людзей працаваць супраць іх волі.
Калі гэты першы крок будзе зроблены і людзі пачнуць разумець, што Прырода хоча, каб усе людзі альбо працавалі, альбо галадалі, і калі яны больш не будуць такімі дурнямі, каб пакідаць некаторым іншы выбар — красці, калі настане гэты шчаслівы дзень, тады мы пазбавімся падатку марнатраўства і, такім чынам, выявім, што маем, як ужо было сказана, масу вольнай працоўнай сілы, якая дазволіць нам жыць як хочацца ў разумных межах. Нас больш не будзе падганяць і гнаць страх галоднай смерці, які цяпер ціскае на большую частку людзей у цывілізаваных грамадах не менш, чым на звычайных дзікуноў. Першыя і найбольш відавочныя патрэбы будуць так лёгка задавальняцца ў грамадзе, дзе няма марнавання працы, што ў нас будзе час азірнуцца і падумаць, чаго мы насамрэч хочам з таго, што можна атрымаць, не перанапружваючы нашых сіл; бо часта выказваны страх, што, калі знікне сіла, якую цяпер дае іерархія прымусу, нас ахопіць чыстае гультайства, — гэта страх, народжаны выключна цяжарам празмернай і адразлівай працы, які большасці з нас цяпер даводзіцца несці.
Я яшчэ раз кажу, што, на маю думку, першае, што мы палічым настолькі неабходным, што дзеля яго варта ахвяраваць часткай бяздзейнага часу, будзе прывабнасць працы. Каб дасягнуць гэтай мэты, не спатрэбіцца вельмі цяжкіх ахвяр, але пэўныя ахвяры спатрэбяцца. Бо можна спадзявацца, што людзі, якія толькі што прабраліся праз часы змагання і рэвалюцыі, будуць апошнімі, хто доўга цярпеў бы жыццё голага ўтылітарызму, хоць невукі часам і абвінавачваюць сацыялістаў у тым, што яны імкнуцца менавіта да такога жыцця. З другога боку, аздобная частка сучаснага жыцця ўжо прагніла наскрозь і павінна быць цалкам вымецена, перш чым новы парадак рэчаў увасобіцца. У ёй няма нічога — няма нічога, што магло б з яе вырасці, — што магло б задаволіць памкненні людзей, вызваленых ад тыраніі камерцыялізму.
Мы павінны пачаць будаваць аздобную частку жыцця — яго асалоду, цялесную і духоўную, навуковую і мастацкую, грамадскую і асабістую, — на падмурку працы, за якую бяруцца ахвотна і радасна, усведамляючы, што яна прыносіць карысць нам самім і нашым бліжнім. Тая абсалютна неабходная праца, якую нам давялося б выконваць, перш за ўсё займала б толькі невялікую частку кожнага дня і ў гэтых межах не была б цяжарам; але гэта была б задача, што паўтараецца штодня, і таму яна псавала б нам асалоду дня, калі б яе не зрабілі хоць бы цярпімай на той час, пакуль яна доўжыцца. Іншымі словамі, уся праца, нават самая звычайная, павінна стаць прывабнай.
Як гэта зрабіць? — вось пытанне, адказ на якое зойме астатнюю частку гэтага даклада. Даючы некаторыя падказкі наконт гэтага пытання, я ведаю, што, хоць усе сацыялісты пагодзяцца з многімі з выказаных прапаноў, некаторыя з іх могуць падацца камусьці дзіўнымі і рызыкоўнымі. Іх трэба разглядаць як выказаныя без усякага намеру дагматызаваць і як выраз толькі маёй асабістай думкі.
З усяго ўжо сказанага вынікае, што праца, каб быць прывабнай, павінна быць скіравана на нейкую відавочна карысную мэту, за выключэннем тых выпадкаў, калі кожны асобны чалавек бярэцца за яе добраахвотна, дзеля забавы. На гэты элемент відавочнай карыснасці тым больш можна разлічваць, каб падсаладзіць задачы, якія інакш былі б нуднымі, што ў новым парадку рэчаў маральнасць грамадская, адказнасць чалавека перад жыццём чалавека, зойме месца маральнасці тэалагічнай, ці адказнасці чалавека перад нейкай абстрактнай ідэяй. Далей, працоўны дзень будзе кароткім. На гэтым не трэба настойваць. Ясна, што, калі праца не марнуецца, ён можа быць кароткім. Ясна таксама, што шмат якая праца, што цяпер ёсць пакутай, лёгка пераносілася б, калі б яе значна скарацілі.
Наступны пункт — разнастайнасць працы, і пункт надзвычай важны. Прымушаць чалавека дзень у дзень выконваць адну і тую ж задачу без усякай надзеі вырвацца ці нешта змяніць — гэта не што іншае, як ператвараць яго жыццё ў турэмную пакуту. Неабходным гэта робіць толькі тыранія выціскання прыбытку. Чалавек мог бы лёгка навучыцца прынамсі тром рамёствам і займацца імі, чаргуючы сядзячы занятак з працай на вольным паветры, а занятак, што патрабуе вялікіх цялесных намаганняў, — з працай, у якой больш мусіць рабіць розум. Мала знойдзецца людзей, напрыклад, якія не хацелі б правесці частку свайго жыцця за самай неабходнай і самай прыемнай з усіх відаў працы — апрацоўкай зямлі. Адно з таго, што зробіць магчымай такую разнастайнасць заняткаў, — гэта форма, якую набудзе адукацыя ў сацыяльна ўпарадкаванай грамадзе. Цяпер уся адукацыя скіравана на тое, каб падрыхтаваць людзей да іх месца ў іерархіі камерцыі — адных як гаспадароў, другіх як работнікаў. Адукацыя гаспадароў больш аздобная, чым адукацыя работнікаў, але ўсё ж камерцыйная; і нават у старажытных універсітэтах вучонасць мала шануюць, калі толькі з яе з часам нельга атрымаць грошай. Належная адукацыя — нешта зусім іншае: яна клапоціцца пра тое, каб высветліць, да чаго прыдатныя розныя людзі, і дапамагчы ім ісці той дарогай, да якой яны схільныя. Таму ў належна ўпарадкаваным грамадстве моладзь вучылі б тым рамёствам, да якіх яна мае схільнасць, як частцы яе адукацыі, выхавання розуму і цела; і дарослыя таксама мелі б магчымасць вучыцца ў тых самых школах, бо галоўнай мэтай адукацыі было б развіццё індывідуальных здольнасцяў, а не, як цяпер, падпарадкаванне ўсіх здольнасцяў вялікай мэце «рабіць грошы» для сябе — ці для свайго гаспадара. Колькасць таленту і нават геніяльнасці, якую цяперашняя сістэма душыць і якую такая сістэма выявіла б, зрабіла б нашу штодзённую працу лёгкай і цікавай.
Гаворачы пра разнастайнасць, я адзначу адзін плён прамысловасці, які так моцна пацярпеў ад камерцыялізму, што наўрад ці можна сказаць, быццам ён яшчэ існуе; ён і праўда настолькі чужы нашай эпосе, што, баюся, сёй-той з вас з цяжкасцю зразумее тое, што я маю сказаць на гэты конт, — і ўсё ж я мушу гэта сказаць, бо прадмет гэты насамрэч надзвычай важны. Я маю на ўвазе той бок мастацтва, які ствараецца — ці павінен стварацца — звычайным работнікам падчас яго звычайнай працы і які цалкам слушна атрымаў назву Народнага Мастацтва. Гэтага мастацтва, паўтару, цяпер больш не існуе: яго забіў камерцыялізм. Але ад пачатку змагання чалавека з Прыродай і аж да ўзнікнення цяперашняй капіталістычнай сістэмы яно жыло і, як правіла, квітнела. Пакуль яно жыло, усё, што рабіў чалавек, чалавек і ўпрыгожваў — гэтак жа, як усё, што стварае Прырода, упрыгожвае яна сама. Рамеснік, надаючы форму рэчы, што была ў яго пад рукою, аздабляў яе так натуральна і так цалкам без свядомага намагання, што часта цяжка адрозніць, дзе канчалася чыста ўтылітарная частка яго працы і дзе пачыналася аздобная. Вытокам жа гэтага мастацтва была патрэба ў разнастайнасці, якую работнік адчуваў у сваёй працы; і хоць прыгажосць, народжаная гэтым імкненнем, была вялікім дарам свету, усё ж тое, што работнік знаходзіў у працы разнастайнасць і асалоду, было справай яшчэ больш важнай, бо накладала на ўсю працу пячатку асалоды. Усё гэта цяпер цалкам знікла з працы цывілізацыі. Калі вы хочаце мець аздобу, вы мусіце асобна за яе заплаціць, і работніка прымушаюць вырабляць аздобу гэтак жа, як яго прымушаюць вырабляць іншыя тавары. Яго прымушаюць удаваць, што ён шчаслівы ў працы, і таму прыгажосць, створаная рукою чалавека, якая некалі была ўцехай у яго працы, цяпер стала для яго дадатковым цяжарам, а аздоба цяпер — усяго толькі адно з глупстваў бескарыснага цяжкага труда і, мабыць, далёка не найлягчэйшае звяно яго кайданоў.
Акрамя кароткай працягласці працы, свядомасці яе карыснасці і разнастайнасці, якая павінна ёй спадарожнічаць, каб зрабіць яе прывабнай, патрэбна яшчэ адно, а менавіта — прыемнае асяроддзе. Нэндза і бруд, якія мы, людзі цывілізацыі, зносім з такім самазадавальненнем як неабходную частку фабрычнай сістэмы, якраз гэтак жа неабходныя супольнасці ў цэлым, як была б неабходная адпаведная колькасць гною ў доме якога-небудзь багатага прыватнага чалавека. Калі б такі чалавек дазволіў разграбаць жужаль па ўсёй сваёй гасцёўні і ўладкаваць прыбіральню ў кожным куце сваёй сталовай, калі б ён заўсёдна ператвараў свой некалі цудоўны сад у звалку пылу і смецця, ніколі не мыў сваіх прасцін і не мяняў абруса, а сям’ю сваю клаў спаць па пяцёра ў адзін ложак, ён, вядома ж, апынуўся б у кіпцюрах камісіі de lunatico. Але менавіта такія ўчынкі скупой дурасці штодня робіць наша цяперашняе грамадства пад прымусам уяўнай неабходнасці, што ёсць не чым іншым, як вар’яцтвам. Прашу вас, не марудзячы болей, наслаць гэтую камісію па вар’яцтве на саму цывілізацыю.
Бо ўсе нашы перанаселеныя гарады і ашаламляльныя фабрыкі — гэта проста вынік сістэмы прыбытку. Капіталістычная вытворчасць, капіталістычнае землеўладанне і капіталістычны абмен зганяюць людзей у вялікія гарады, каб распараджацца імі ў інтарэсах капіталу; тая ж самая тыранія так сціскае належную прастору фабрыкі, што (напрыклад) нутро вялікага ткацкага цэха ўяўляе сабою відовішча амаль настолькі ж смешнае, наколькі і жахлівае. Ва ўсім гэтым няма ніякай іншай неабходнасці, апроч неабходнасці перамолваць людскія жыцці на прыбыткі і вырабляць танныя тавары для ўжытку (і ўпакорвання) тых рабоў, што круцяць гэтыя жорны. Не ўся праца яшчэ загнаная на фабрыкі; а часта там, дзе загнаная, у гэтым няма ніякай неабходнасці, акрамя, зноў жа, тыраніі прыбытку. Людзей, занятых усёй такой працай, зусім не трэба прымушаць туліцца, як свіней у хляве, у цесных гарадскіх кварталах. Няма ніякай прычыны, чаму б ім не займацца сваімі справамі ў ціхіх вясковых дамах, у прамысловых калегіях, у невялікіх гарадках — карацей, там, дзе ім найлепей жывецца.
Што ж да той часткі працы, якую неабходна аб’ядноўваць у вялікім маштабе, дык гэтая самая фабрычная сістэма пры разумным ладзе рэчаў (хоць, на маю думку, і тады ў яе маглі б заставацца свае хібы) прынамсі давала б магчымасць для поўнага і палкага грамадскага жыцця, акружанага мноствам радасцей. Фабрыкі маглі б стаць таксама асяродкамі інтэлектуальнай дзейнасці, а праца ў іх цалкам магла б быць вельмі разнастайнай: догляд за неабходнымі машынамі мог бы займаць у кожнага толькі невялікую частку працоўнага дня. Астатняя праца магла б быць самай рознай — ад вырошчвання харчу на навакольных землях да вывучэння мастацтва і навукі і заняткаў імі. Само сабою зразумела, што людзі, занятыя такой працай і самі гаспадары свайго жыцця, не дазволілі б ніякай спешцы ці недальнабачнасці прымусіць іх цярпець бруд, бязладдзе ці цеснату. Належна ўжытая навука дазволіла б ім пазбавіцца адкідаў, зменшыць, калі не знішчыць зусім, усе нязручнасці, што сёння суправаджаюць выкарыстанне складаных машын, — дым, смурод і шум; і не сталі б яны трываць, каб будынкі, у якіх яны працуюць або жывуць, былі брыдкімі плямамі на прыгожым абліччы зямлі. Пачаўшы з таго, каб зрабіць свае фабрыкі, будынкі і цэхі гэткімі ж прыстойнымі і зручнымі, як свае дамы, яны непазбежна пайшлі б далей і зрабілі б іх не проста добрымі ў адмоўным сэнсе, гэта значыць толькі не прыкрымі для вока, але нават прыгожымі, так што слаўнае мастацтва архітэктуры, якое ўжо колькі часу як забіла камерцыйная прагнасць, нарадзілася б нанова і расквітнела.
Дык вось, як бачыце, я патрабую, каб у належна ўладкаванай супольнасці праца рабілася прывабнай дзякуючы свядомасці яе карыснасці, дзякуючы таму, што яе выконваюць з разумнай зацікаўленасцю, дзякуючы разнастайнасці і дзякуючы таму, што яна адбываецца ў прыемным асяроддзі. Але я патрабаваў таксама, як і ўсе мы, каб працоўны дзень не быў знясільваюча доўгім. Могуць сказаць: «Як вы ўзгодніце гэтае апошняе патрабаванне з астатнімі? Калі праца павінна быць такой вытанчанай, ці не будуць вырабленыя тавары вельмі дарагімі?»
Я прызнаю, як ужо казаў раней, што дзеля таго, каб зрабіць працу прывабнай, спатрэбяцца пэўныя ахвяры. Я маю на ўвазе, што калі б мы ў вольнай супольнасці маглі задаволіцца тым, каб працаваць гэтак жа паспешліва, брудна, бязладна і бяздушна, як цяпер, мы змаглі б скараціць свой працоўны дзень значна больш, чым, як я мяркую, скароцім, калі ўлічваць усе віды працы. Але калі б мы так зрабілі, гэта азначала б, што наша наноў здабытая свабода пакінула б нас млявымі і няшчаснымі, калі не поўнымі трывогі, як цяпер, — а гэта, лічу, проста немагчыма. Мы ахвотна пайшлі б на ахвяры, неабходныя для таго, каб падняць сваё становішча да ўзроўню, якога ўся супольнасць патрабуе як жаданага. І не толькі гэта. Кожны з нас паасобку спаборнічаў бы ў тым, каб зусім добраахвотна ахвяраваць яшчэ больш свайго часу і спакою дзеля павышэння ўзроўню жыцця. Людзі — паасобку ці аб’яднаўшыся дзеля такіх мэтаў — добраахвотна, з любові да працы і да яе плёну, заахвочаныя надзеяй на асалоду творчасці, стваралі б на службу ўсім тыя аздобы жыцця, якія цяпер іх за подкуп прымушаюць ствараць (ці ўдаваць, што ствараюць) на службу некалькім багатым. Эксперымент з цывілізаванай супольнасцю, якая жыла б зусім без мастацтва і літаратуры, яшчэ ніколі не праводзіўся. Мінулы заняпад і сапсаванасць цывілізацыі могуць навязаць гэтую адмову ад асалоды таму грамадству, што паўстане з яе попелу. Калі так мусіць быць, мы прымем гэтую мінучую фазу ўтылітарызму як падмурак для мастацтва, якое яшчэ будзе. Калі з нашых вуліц знікнуць калекі і галодныя, калі зямля будзе карміць нас усіх аднолькава, калі сонца будзе свяціць нам усім аднолькава, калі кожнаму і ўсім нам слаўная драма зямлі — дзень і ноч, лета і зіма — зможа адкрыцца як тое, што варта разумець і любіць, мы можам дазволіць сабе крыху пачакаць, пакуль не ачысцімся ад сораму мінулай сапсаванасці і пакуль мастацтва не паўстане зноў сярод людзей, вызваленых ад жаху раба і ад сораму рабаўніка.
Тым часам, як бы там ні было, за вытанчанасць, удумлівасць і нетаропкасць працы сапраўды давядзецца плаціць, але не прымусам працаваць доўгія гадзіны. Наша эпоха вынайшла машыны, якія людзям мінулых часоў падаліся б шалёнымі мроямі, і гэтымі машынамі мы пакуль што ніяк не скарысталіся.
Іх называюць машынамі, што «зберагаюць працу», — гэта ходкі выраз, які паказвае, чаго мы ад іх чакаем; але мы не атрымліваем таго, чаго чакаем. Насамрэч яны адкідаюць кваліфікаванага работніка ў шэрагі некваліфікаваных, павялічваюць «рэзервовую армію працы» — гэта значыць, робяць жыццё работнікаў яшчэ больш хісткім і ўзмацняюць інтэнсіўнасць працы тых, хто абслугоўвае машыны (як рабы — сваіх гаспадароў). Усё гэта яны робяць мімаходзь, назапашваючы прыбыткі наймальнікаў працы або прымушаючы іх траціць гэтыя прыбыткі ў жорсткай камерцыйнай вайне адзін з адным. У сапраўдным грамадстве гэтыя цуды вынаходлівасці ўпершыню выкарыстоўваліся б для таго, каб звесці да мінімуму час, які траціцца на непрывабную працу, — дзякуючы ім яе можна было б скараціць настолькі, што яна стала б для кожнага зусім лёгкім цяжарам. Тым больш што гэтыя машыны, без сумневу, значна ўдасканаліліся б, калі б пытанне стаяла ўжо не пра тое, ці «акупіцца» іх удасканаленне для асобнага чалавека, а хутчэй пра тое, ці пойдзе яно на карысць супольнасці.
Вось і ўсё пра звычайнае выкарыстанне машын, якое, магчыма, з часам было б некалькі абмежаванае, калі б людзі зразумелі, што няма прычын трывожыцца пра адзін толькі пражытак, і навучыліся б знаходзіць цікавасць і асалоду ў ручной працы, якую, калі рабіць яе нетаропка і ўдумліва, можна зрабіць больш прывабнай, чым праца машынная.
І яшчэ: калі людзі, вызваленыя ад штодзённага жаху галоднай смерці, даведаюцца, чаго яны насамрэч хочуць, і калі іх ужо не будзе прымушаць нішто, апроч уласных патрэб, яны адмовяцца вырабляць тую пустую бязглуздзіцу, якую цяпер называюць раскошай, і тую атруту ды хлам, якія цяпер называюць таннымі таварамі. Ніхто не стане шыць плюшавых штаноў, калі не будзе лёкаяў, каб іх насіць, і ніхто не будзе марнаваць свайго часу на выраб маргарыну, калі нікога не будуць прымушаць абыходзіцца без сапраўднага масла. Законы супраць фальсіфікацыі патрэбныя толькі ў грамадстве злодзеяў — а ў такім грамадстве яны застаюцца мёртвай літарай.
Сацыялістаў часта пытаюць, як пры новым ладзе рэчаў будзе выконвацца больш грубая і больш агідная праца. Спрабаваць адказаць на такія пытанні поўна ці аўтарытэтна значыла б брацца за немагчымае — будаваць схему новага грамадства з матэрыялаў старога, яшчэ не ведаючы, якія з гэтых матэрыялаў знікнуць, а якія ўцалеюць у ходзе эвалюцыі, што вядзе нас да вялікай перамены. І ўсё ж няцяжка ўявіць сабе нейкі парадак, пры якім тыя, хто выконвае самую грубую працу, працавалі б найкарацейшымі зменамі. І зноў жа, сказанае вышэй пра разнастайнасць працы асабліва дастасавальна тут. Яшчэ раз кажу: калі чалавек усё сваё жыццё безнадзейна заняты выкананнем адной агіднай і бясконцай задачы, то такі парадак цалкам пасуе пеклу, выдуманаму тэолагамі, але наўрад ці пасуе якой-небудзь іншай форме грамадства. Нарэшце, калі гэтая больш грубая праца будзе нейкага асаблівага роду, можна меркаваць, што да яе выканання будуць заклікаць асобных добраахвотнікаў, і яны, напэўна ж, знойдуцца — хіба што людзі ў стане свабоды страцяць тыя іскры мужнасці, якія мелі, будучы рабамі.
І ўсё ж, калі ёсць праца, якую нельга зрабіць іншай, чым агіднай, — ні кароткасцю яе працягласці, ні перыядычнасцю яе паўтарэння, ні адчуваннем асаблівай і выключнай карыснасці (а значыць, і гонару) у душы таго, хто выконвае яе добраахвотна, — калі ёсць праца, якая не можа не быць пакутай для работніка, што тады? Што ж, тады паглядзім, ці абрынуцца на нас нябёсы, калі мы пакінем яе нявыкананай, — бо лепш ужо хай бы яны абрынуліся. Плён такой працы не можа быць варты сваёй цаны.
Такім чынам, мы ўбачылі, што паўтэалагічная догма, быццам усякая праца пры любых абставінах ёсць дабраславенне для работніка, крывадушная і фальшывая; што, з другога боку, праца добрая тады, калі яе суправаджае належная надзея на адпачынак і асалоду. Мы ўзважылі працу цывілізацыі на шалях і знайшлі яе вельмі лёгкай, бо ёй большай часткай бракуе надзеі, і таму бачым, што цывілізацыя спарадзіла для людзей страшэннае пракляцце. Але мы ўбачылі таксама, што праца свету магла б весціся з надзеяй і з асалодай, калі б яе не марнавалі глупства і тыранія, вечная барацьба супрацьлеглых класаў.
Значыць, каб жыць і працаваць з надзеяй і з асалодай, нам патрэбны Мір. Мір, якога так прагнуць, калі верыць людскім словам, але які людзі ўвесь час і нязменна адкідаюць сваімі справамі. Што ж да нас, дык скіруем на яго ўсе памкненні сэрца і здабудзем яго любой цаной.
Якой будзе гэтая цана — хто ведае? Ці можна будзе здабыць мір мірным шляхам? Ох, ды як жа гэта можа быць? Нас так абступілі зло і глупства, што так ці інакш мы мусім увесь час змагацца з імі: магчыма, за ўласнае жыццё мы не ўбачым канца гэтай барацьбы, а можа, нават і відавочнай надзеі на гэты канец. Можа здарыцца, што найлепшае, на што мы можам спадзявацца, — гэта ўбачыць, як барацьба з кожным днём робіцца ўсё больш вострай і ўсё больш лютай, пакуль нарэшце не выбухне адкрыта забойствам людзей у сапраўднай вайне замест больш павольных і больш жорсткіх метадаў «мірнай» камерцыі. Калі мы дажывём да гэтага, мы дажывём да многага; бо гэта будзе значыць, што багатыя класы ўсвядомілі ўласную несправядлівасць і ўласны разбой і свядома абараняюць іх адкрытым гвалтам; і тады канец будзе ўжо блізка.
Але ў любым выпадку, якой бы ні была наша барацьба за мір, калі толькі мы будзем няўхільна і з непадзельным сэрцам імкнуцца да яго і заўсёды трымаць яго перад вачыма, водсвет таго будучага міру азорыць мітусню і трывогі нашага жыцця, ці будуць гэтыя трывогі на першы погляд дробязнымі, ці відавочна трагічнымі; і мы, хоць бы ў сваіх надзеях, пражывём жыццё, вартае людзей: і большай узнагароды, чым гэтая, цяперашні час даць нам не можа.
Лекцыя 1884 года, выдадзеная ў 1885 годзе асобнай брашурай Сацыялістычнай лігі і пазней уключаная ў зборнік «Signs of Change» (1888). Пераклад з англійскай паводле тэксту на marxists.org. Тэкст Морыса знаходзіцца ў грамадскім набытку.
