3 жніўня 1857 года ў мястэчку Канандэйгуа ў штаце Нью-Ёрк Фрэдэрык Дуглас выступіў на штогадовым святкаванні вызвалення рабоў у Брытанскай Вест-Індыі. Сам ён уцёк з рабства ў 1838 годзе і стаў адным з галоўных прамоўцаў руху за скасаванне рабства. У канцы прамовы ён сфармуляваў думку, якую з таго часу цытуюць усе, хто змагаецца за свае правы.
Спадар старшыня, сябры і суграмадзяне!
Выходзячы да вас, каб сказаць некалькі слоў пра вялікае пытанне чалавечай свабоды — слоў, што маюць дачыненне і да той узнёслай падзеі, якая сабрала нас разам, — я падбадзёраны тым, як шмат вас тут, і глыбока ўдзячны за сардэчны, шчодры і шчыры прыём, якім вы ласкава мяне сустрэлі. Шчыра дзякую вам за гэтае праяўленне вашых добрых пачуццяў, і калі б я меў столькі галасоў і сэрцаў, колькі маеце вы, я даў бы вам столькі ж сведчанняў маёй радасці ад сустрэчы з вамі, колькі вы далі мне сведчанняў вашай радасці ад таго, што я сёння стаю перад вамі. А так я магу толькі сказаць: я шчыра рады быць тут і бязмерна рады сустрэцца з вамі. Ніхто, хто любіць справу чалавечай свабоды, не можа не адчуваць шчасця, калі бачыць мноства свабодалюбных чалавечых твараў — такое, як я бачу цяпер перад сабой.
Спадар, роўна дзесяць гадоў і тры дні таму мне выпаў высокі гонар прамаўляць перад вялізным зборам сяброў Волі ў гэтым жа прыгожым горадзе, з нагоды, падобнай да той, што сабрала нас цяпер. Я азіраюся на той сход — магу сказаць, на той вялікі сход — з самымі ўдзячнымі пачуццямі. Той сход быў вялікі колькасцю людзей, вялікі духам, які яго напаўняў, і вялікі праўдамі, якія абвясцілі некаторыя прамоўцы ў той дзень.
Спадар, той сход здаецца мне ўчарашнім. Час паміж тым днём і сённяшнім здаецца толькі пылінкай, і цяжка ўсвядоміць, што дзесяць доўгіх гадоў, перапоўненых уражлівымі падзеямі, прамінулі, — і ўсё ж такая ўрачыстая праўда. Магутныя перамены, вялікія справы адбыліся з першага жніўня 1847 года. У Мексікі набылі тэрыторыю; палітычныя партыі ў краіне ўзяліся больш адкрыта і бессаромна прыслужваць рабству; быў прыняты закон пра збеглых рабоў; старадаўнія межавыя знакі свабоды былі зрынутыя; урад ступіў на новы і жахлівы шлях на карысць рабства; рабаўладальніцкая ўлада стала больш агрэсіўнай; свабоду слова збілі з ног бандыцкімі і забойчымі ўдарамі; нявінных і свабодалюбных людзей дзесяткамі забівалі на зямлі Канзаса — і гэта яшчэ не канец. Пра гэта, аднак, я цяпер гаварыць не буду; па праўдзе, я магу цалкам пакінуць гэта іншым, хто будзе выступаць пасля мяне.
Спадар старшыня, мяне глыбока кранае думка, што многія, хто быў з намі дзесяць гадоў таму і хто з гонарам удзельнічаў у радасных урачыстасцях таго дня, цяпер залічаныя да маўклівых памерлых. Спадар, мне бракуе аднаго з іх на гэтай трыбуне. Неўзабаве пасля таго памятнага сходу нашага любага сябра Чарлза Ван Луна скасіла смерць у росквіце гадоў і плённай працы, і ён перанесены ў тую невядомую краіну, з-за мяжы якой не вяртаецца ніводзін падарожнік. Многія з тых, хто мяне цяпер чуе, памятаюць, як высакародна ён трымаўся падчас нашага свята. Вы памятаеце, як ён пагарджаў, грэбаваў і таптаў нікчэмны дух каставага падзелу па колеры скуры, які быў тады такі разгулены і люты ў краіне, і як сардэчна і на справе ён прызнаваў вялікія праўды чалавечага братэрства. Некаторыя з вас ніколі не забудуць, як і я ніколі не забуду, яго слаўнага, узнёслага, натхнёнага, багатага, праўдзівага красамоўства, што білася, нібы крыніца. Я ніколі не ўспамінаю той сход, не ўспомніўшы Чарлза Ван Луна. Ён быў сапраўдны чалавек, шчыры сябар волі — і волі для ўсіх людзей, без найменшай увагі да любых бязбожных адрозненняў, што самавольна ўзвялі пыха і сапсаванасць багатых і моцных супраць правоў малых і слабых. Сябры мае, мы павінны берагчы памяць пра Чарлза Ван Луна як каштоўны скарб, бо нячаста такому народу, як наш, выпадае берагчы такую памяць. У бедных мала сяброў, а мы, каляровыя людзі, — гэта найперш і асабліва беднякі гэтай зямлі.
Спадар, я думаю, што Чарлз Ван Лун — адзіны з тых, хто прамаўляў да нас тады, каго забрала ад нас рука смерці. Многія з тых пяці тысяч простых удзельнікаў, несумненна, ужо пайшлі дарогаю ўсёй зямлі. Мы ўжо не ўбачым іх твараў і не пачуем іх галасоў — хіба толькі калі выклічам іх перад вачыма і слыхам душы з дапамогай памяці. Некаторых з распарадчыкаў, што ладзілі нашу працэсію ў той дзень, ужо няма, і зусім нямногія з таго слаўнага хору, які напаўняў ваш гай песнямі радаснай свабоды, сёння з намі. Чаго не зрабіла, каб парадзець нашы шэрагі, смерць, агульная разбуральніца ўсяго, тое зрабіў закон пра збеглых рабоў, і зрабіў са страшным вынікам. Ён наваліўся на нас, як воўк на кашару, і пакінуў нашы шэрагі парадзелымі і дрыготкімі. Першыя шэсць месяцаў пасля таго, як наляцеў гэты віхор і гэтая пошасць, былі шасцю найпахмурнейшымі месяцамі ў маім жыцці. Здавалася, што пекла вырвалася на волю і што не людзі, а д’яблы завалодалі нашым урадам і нашай царквой. Самае жахлівае ў тым часе было тое, што пякельная справа палявання на мужчын і жанчын ішла з благаславення і неба, і зямлі. Людакрадскія пракламацыі і людакрадскія казані — першыя падмацаваныя жахам шыбеніцы, другія — жахам пекла — абвяшчаліся адначасова. Для бедных, для ўбогіх, для гнаных і бездапаможных у нашых першых багасловаў не было вышэйшага закону; іхні Бог быў з рабаўладальнікам, і грубы, жорсткі паляўнічы на людзей насіў у адной кішэні ордэр ад Міларда Філмара, а ў другой — казань доктара Лорда. Кажу вам, спадар: гэта былі для мяне змрочныя дні. Наш народ цёмнымі вераніцамі ўцякаў з гэтай краіны ў Канаду. Здавалася, для свабоднага чорнага чалавека ў гэтай Рэспубліцы няма месца. Здавалася, нас выганяць з краіны сістэмай жорсткасці і гвалту, такой жа забойчай і пякельнай, як тая, што вырвала нас з нашых дамоў на бацькаўшчыне і пасяліла нас тут як рабоў белага чалавека.
Спадар, шматлікія перамены, павароты лёсу і смерці, што адбыліся ў межах нашага ведання за гэтае дзесяцігоддзе, даюць падставу для сур’ёзных роздумаў. Цяпер я не магу на іх спыняцца. Магчыма, і нагода не патрабуе, каб я на іх спыняўся, але я мушу сказаць тое, што ўсе мы больш ці менш адчуваем: палёт апошніх дзесяці гадоў з іх досведам выпрабаванняў і смерці перасцерагае нас, што ўсе мы спяшаемся ўніз па плыні часу і што нашы месцы ў справах свету неўзабаве зоймуць іншыя пакаленні. Гэтыя гады нагадваюць нам, што наша толькі сённяшняе і што ўсё, што цяпер знаходзяць рабіць нашы рукі, мы павінны рабіць хутка і з усёй моцы.
Спадар, я шмат думаў пра гэта — пра цяперашняе і будучае, пра бачнае і нябачнае, пра тое, чаму мы павінны аддаваць свае думкі і сілы, пакуль мы тут, — і прыйшоў да высновы, што ні ад якой працы я не пайшоў бы з большай ахвотай на сустрэчу з маім Вечным Айцом, чым ад працы, што збівае кайданы з рук і ног яго пакутных дзяцей.
Спадар старшыня, [Остын Сцюард] я шчаслівы бачыць тут сёння многа твараў, што былі тут дзесяць гадоў таму. Асабліва я рады бачыць тут вас і чуць ваш голас. Спадар, вы дасягнулі шаноўных гадоў, служачы свайму заняволенаму народу, і я рады, што вы не стаміліся рабіць дабро на гэтай ніве. Час абыходзіўся з вамі лагодна ўсе гэтыя дзесяць гадоў, і вы, здаецца, цяпер такі ж бадзёры, як тады, калі я бачыў вас. Вы старшынявалі тады, вы старшыняваеце і цяпер; і, нягледзячы на змрочны выгляд часоў, я не трачу надзеі, што вы дажывяце да таго, каб старшыняваць на святкаванні яшчэ больш велічным за гэтае, — на святкаванні амерыканскага юбілею, калі чатыры мільёны нашых суайчыннікаў узрадуюцца свабодзе. Той юбілей настане. Можа, мы з вамі дажывём да яго, а можа, і не дажывём; але дажывём ці не, Бог валадарыць, і Рабства яшчэ мусіць упасці; калі толькі д’ябал не мацнейшы за Усемагутнага, калі толькі грэх не мацнейшы за праведнасць, Рабства мусіць загінуць, і да таго ж неўзабаве.
Тут жа я вельмі шчаслівы зноў сустрэць майго любага, шанаванага і глыбока паважанага сябра Генры Хайлэнда Гарнэта. Ён быў тут з намі і прамаўляў да нас дзесяць гадоў таму. З таго часу ён шмат падарожнічаў і шмат працаваў. Англія, Ірландыя, Шатландыя і Уэльс з таго часу слухалі яго красамоўнае заступніцтва за нашу справу. У Старым Свеце ён меў гонар знацца з людзьмі вытанчанымі і адукаванымі; і я асмелюся сказаць, што ніхто з нас, наведваючы старую краіну, не пакінуў на сваім шляху лепшага ўражання пра сябе і свой народ, чым Г. Г. Гарнэт. Нам патрэбна тысяча такіх прадстаўнікоў дома і за мяжой, каб сустракаць і адбіваць патокі паклёпу на нашу расу, якія няспынна выклікаюць дзве тысячы мільёнаў долараў, укладзеных у наш народ як у маёмасць. Амерыканскаму ўраду пасланнік пры Сэнт-Джэймскім двары, каб пільнаваць амерыканскія інтарэсы, патрэбны не больш, чым нам патрэбны ў Англіі прадстаўнік нашага народа, пра які распускаюць усялякую хлусню.
Шчаслівы я таксама сустрэць тут сёння, як і дзесяць гадоў таму, Дж. У. Логена, бясстрашнага і вернага правадніка Падземнай чыгункі, які за час, што мінуў ад нашых ранейшых святкаванняў, пераправіў з рэспубліканскага рабства ў манархічную волю не менш за тысячу душ.
Спадар старшыня, вам бракуе — і ўсім нам бракуе — нашага старога сябра Сэмюэла Р. Уорда. Ён быў з намі дзесяць гадоў таму, і калі б ён цяпер быў у краіне, ён, несумненна, быў бы сёння з намі тут. Я скажу за спадара Уорда тое, чаго ён не можа сказаць сам за сябе. Хоць ён адсутнічае целам, ён з намі духам. Спадар Уорд цяпер на Ямайцы, і, як мне кажуць, неўзабаве да яго ў новым доме далучыцца яго дарагая сям’я, пра якую мы часта чулі ад яго поўныя любові словы. Яны цяпер у Канадзе, і ён паслаў па іх, каб яны прыехалі да яго. Скажу пра спадара Уорда яшчэ адно: шмат у чым ён быў на галаву вышэйшы за ўсіх нас. Ніводзін каляровы чалавек, які дагэтуль прыцягнуў да сябе ўвагу грамадства ў гэтай краіне, ніколі не быў здольны зрабіць для свайго народа больш, чым ён. І хоць усе мы глыбока шкадуем, што ён палічыў за лепшае пакінуць нас дзеля іншых ніў карыснай працы, мы тут і цяпер выкажам яму нашы найлепшыя пажаданні, пакуль ён застаецца за мяжой, і паабяцаем яму шчыры прыём, калі ён калі-небудзь вернецца ў Імперскі штат.
Сябры мае, вам таксама будзе бракаваць, як і мне, красамоўнага Чарлза Л. Рэманда. Ён стаяў на гэтай трыбуне дзесяць гадоў таму. Я быў бы рады сустрэць яго тут сёння, бо хоць ён і разыходзіцца з намі ў спосабе служэння нашай справе, ён, несумненна, цалкам падзяляе з НАМІ пачуццё, якое сабрала нас тут з гэтай нагоды.
Спадар старшыня, вы даруеце мне гэтыя простыя, але ўдзячныя згадкі пра асобных людзей. Вялікі паэт сказаў нам, што адзін дотык прыроды родніць увесь свет, а справа свабоды, думаю, робіць сябрамі ўсіх сваіх сяброў. Так ці інакш, магу сказаць, што я здольны любіць ворага, калі ён любіць раба, бо ведаю: калі ён любіць раба, то любіць яго свядома, а калі ненавідзіць мяне, то робіць гэта па няведанні. Такім я лёгка дарую. Спадар, ёсць і іншыя імёны, якія я мог бы згадаць, не менш вартыя, чым ужо названыя, але не хопіць мне часу. Таму спяшаюся перайсці да тых тэм, якія натуральна падказвае гэтая нагода.
Сябры і суграмадзяне! Мы сабраліся тут сёння, каб з усімі належнымі праявамі радасці і весялосці адзначыць гэтую дваццаць трэцюю гадавіну таго дня, калі свабода стала вяршэнным законам Брытанскай Вест-Індыі. І дзень, і справа — абое вельмі славутыя. Яны — як горад, што стаіць на гары. Прынамсі ўсе цывілізаваныя людзі глядзелі са здзіўленнем і захапленнем на вялікую справу справядлівасці і чалавечнасці, якая ўславіла першае жніўня сярод усіх дзён года. Але ні да аднаго народа на зямным шары — калі не лічыць саміх вызваленых мужчын і жанчын Вест-Індыі — гэты дзень не звяртаецца з такой сілай і значэннем, як да народа Злучаных Штатаў. Ён зрабіў імя Англіі вядомым і любым у кожнай хаціне раба ад Патамака да Рыа-Грандэ і пасеяў трывогу, нянавісць і жах на ўсіх праклятых рынках рабоў нашай хвалёнай Рэспублікі ад Балтымора да Новага Арлеана.
Рабства ў Амерыцы — і рабства ўсюды — ніколі не атрымлівала больш ашаламляльнага і смяротнага прысуду.
Падзея, якую мы святкуем, — гэта знаходжанне і вяртанне ў разбітыя шэрагі чалавечага братэрства васьмісот тысяч страчаных членаў чалавечай сям’і. Гэта ўваскрэсенне вялікага мноства з магілы маральнай, разумовай, грамадскай і духоўнай смерці, дзе іх скоўвалі стагоддзі рабства і прыгнёту, пажадлівасці, пыхі і жорсткасці. Тут яны імгненна апрануліся ва ўсе правы, адказнасць, паўнамоцтвы і абавязкі свабодных мужчын і жанчын.
Аж да раніцы першага жніўня 1834 года гэтыя людзі былі рабамі, залічанымі да звяроў палявых, — іх пазначалі, таўравалі, ацэньвалі, вызначалі ім кошт і залічвалі ў маёмасць. Брама чалавечага братэрства была перад імі зачыненая на засаўкі і завалы. Яны былі па-за законам і па-за Евангеллем. Любоў, якой вучыць Біблія, і справядлівасць, запісаная ў зводзе законаў, не ахоплівалі іх: яны былі па-за межамі. Іх бліжнія ўпісалі іх імёны поруч з коньмі, авечкамі і свіннямі ды рагатай жывёлай. Імі кіраваў не закон, а бізун; ім не плацілі за працу, а пугаю гналі на работу, як цяпер ганяюць амерыканскага раба. Іх прыніжэнне было поўным. Яны былі рабамі; і калі я сказаў гэта, я сказаў усё. Сутнасць бязбожнасці, узмоцненая сума ўсякага беззаконня, увасабленне ідэі пякучага пекла на зямлі, дзе кожная страсць — гэта спушчаны з ланцуга д’ябал, выпушчаны, каб разносіць дзесяць тысяч пакут, — і жахі паўстаюць перад вачыма пры адной толькі згадцы пра рабства! Яно ахоплівае ўсё брыдкае, жахлівае і страшнае. Чалавечая натура дрыжыць і бляднее ў яго прысутнасці і ўцякае ад яго, як ад логава ільвоў, гнязда скарпіёнаў або войска грымучых змей. Сама душа млее, і розум паўстае пры думцы пра рабства, і сапраўдны чалавек лепш сустрэне імгненную смерць, чым дасць зрынуць сябе ў яго прыніжэнне і пагібель.
Такім, аднак, было становішча нашых братоў і сясцёр у Брытанскай Вест-Індыі аж да раніцы першага жніўня 1834 года. Бязбожная прага панавання чалавека над чалавекам умацавала іх кайданы і памножыла іх ланцугі. Але памятнай раніцай, якую мы сабраліся святкаваць, адна маланка з маральнага неба Брытаніі рассыпала і пакрышыла гэтыя закрываўленыя жалезы па ўсёй Вест-Індыі, і рукі і ногі, якія яны калечылі, працягнуліся ў хвале і падзяцы Богу за збаўленне. Ніводзін чалавек, які мае хоць якую чуласць, не можа чытаць аповед пра гэтую вялікую падзею без пачуццяў, занадта вялікіх, каб выказаць іх словамі. Было ў гэтым указе брытанскага народа нешта боскае. Гэта быў дух Сына Божага, які загадваў д’яблу рабства выйсці з Брытанскай Вест-Індыі.
Ён сказаў: тыран-наглядчык, кінь свой закрываўлены бізун і пахавай, каб і не відаць было, свае разбітыя кайданы і ланцугі. Твой пракляты промысел скончыўся. Ён сказаў рабу, на якім яшчэ свежыя раны, сінякі і шнары: ты вызвалены — адпушчаны на волю — надзелены правамі — вы больш не рабы, а брытанскія падданыя і адгэтуль роўныя перад брытанскім законам!
Такая, сябры мае, была перамена — рэвалюцыя — дзівоснае пераўтварэнне, што адбылося ў становішчы каляровых людзей у Брытанскай Вест-Індыі дваццаць тры гады таму. З гісторыяй прычын, якія прывялі да гэтага вялікага звяршэння, вы, магчыма, ужо досыць добра знаёмыя. Я не маю намеру ў сваёй цяперашняй прамове ўдавацца ў стомныя падрабязнасці гэтай гісторыі, хоць для некаторых на гэтым сходзе яна магла б аказацца вельмі павучальнай. Асабліва цікава было б паказаць розныя этапы развіцця брытанскага руху супраць рабства і спыніцца на некаторых найбольш яскравых падабенствах паміж ім і нашым рухам у гэтай краіне. Матэрыялу тут хапае з лішкам — калі б толькі межы гэтай гадзіны дазвалялі мне яго выкласці.
Адну заўвагу ў гэтай сувязі я ўсё ж зраблю. Абаліцыянісцкі рух у Амерыцы, як і многія іншыя ўстановы гэтай краіны, у значнай ступені паходзіць з Англіі. Абаронцы амерыканскага рабства часта апраўдваюць сваю подласць тым, што атрымалі гэтую сістэму ў спадчыну ад Англіі. Абаліцыянізм можна прасачыць да той самай крыніцы, але я не бачу, каб ён праз гэта стаў хоць трохі больш папулярны. Спадар Гарысан прыклаў брытанскі абаліцыянізм да амерыканскага рабства. Ён зрабіў гэта — і нічога больш. Ён знайшоў у ім ясна выкладзеныя і вызначаныя прынцыпы, палымяна абвешчаныя праўды, а ўсю тэму — па-майстэрску растлумачаную і распрацаваную. Грэх — злачынства — праклён рабства былі даказаныя ў святле розуму, рэлігіі і маралі і ашаламляльным шэрагам фактаў. Мы абавязаныя спадару Гарысану ўдзячнай пашанай за тое, што ён быў адным з першых сярод сваіх суайчыннікаў, хто рупліва скіраваў брытанскі довад за скасаванне рабства супраць амерыканскага рабства. Нават вучэнне пра неадкладнае вызваленне насупраць паступовасці мае англійскае, а не амерыканскае паходжанне. Яго выклала і адстойвала Элізабэт Хэрык, і яго прынялі ўсе шчырыя абаліцыяністы ў Англіі. Яно ўразіла брытанскую нацыю, як «Хаціна дзядзькі Тома» ўразіла нашу краіну пасля прыняцця закону пра збеглых рабоў, і варта заўвагі, што найвялікшыя паслугі справе супраць рабства ў абедзвюх краінах зрабілі жанчыны. Элізабэт Хэрык, якая напісала ўсяго толькі брашуру, будзе ў памяці, пакуль памятаюць вызваленне ў Вест-Індыі, а імя Гарыет Бічэр-Стоў ніколі не памрэ, пакуль у свеце жыве любоў да свабоды.
Але, сябры мае, не гэтымі аналогіямі і дробязнымі спасылкамі я маю намер займацца ў сённяшняй сваёй прамове.
Я хачу, каб вы паглядзелі на вызваленне ў Вест-Індыі як на адну завершаную справу велізарнага і ўзнёслага значэння, перад якім бяссільнае ўсякае перабольшанне. Мы шмат чуем і чытаем пра дасягненні гэтага дзевятнаццатага стагоддзя, і пра іх можна сказаць шмат — і сказаць праўдзіва. Свет літаральна рвануўся наперад з хуткасцю пары і маланкі. Мабыць, за апошнія пяцьдзясят гадоў ён прасунуўся далей, чым за любыя пяцьсот гадоў, якія мы можам узгадаць у гісторыі роду чалавечага. Веды вельмі памножыліся, і іх дабраславенне шырока разышлося. Сродкі перамяшчэння дзівосна ўдасканалены, так што самыя краі зямлі хутка збліжаюцца. Для падарожніка час знішчаны.
Глыбока пад бурлівай паверхняй шырокай-шырокай воднай пустэчы пракладзены шлях для чалавечай думкі. Машыны амаль усіх магчымых відаў і амаль для ўсіх магчымых мэт вынайдзены і пушчаны ў справу; дзесяць тысяч адкрыццяў і вынаходак зроблена за гэтыя апошнія пяцьдзясят гадоў, так што свет ужо перастаў са здзіўленнем пытацца: «А што далей?» — бо, здаецца, для гэтага «далей» амаль не засталося месца. Мы зрабілі рукі з жалеза і латуні, з медзі і дрэва, і хоць мы не змаглі ўдыхнуць у іх жыццё і душу, затое знайшлі спосаб надаць ім разумны рух і прымусіць іх рабіць нашу працу — і рабіць яе лягчэй, хутчэй і шчадрэй, чым гэта здолелі б рукі ў самыя лепшыя свае часы. Я тут не для таго, каб прыніжаць ці недаацэньваць гэты фізічны і інтэлектуальны прагрэс чалавецтва. Я дзякую майму Богу за кожны крок наперад, зроблены ў гэтым кірунку.
Я цалкам разумею прыгожую думку, якую так высока цэніце вы, фермеры, што стаіце цяпер перада мною: «той, хто прымушае расці дзве травінкі там, дзе раней расла адна», — дабрадзей. Я, як і вы, прызнаю і шаную ўсіх такіх дабрадзеяў. Няма ані найменшай небяспекі, што тых, хто непасрэдна памнажае багацце і выгоды свету, свет калі-небудзь забудзе. Свет любіць сваё. Галодны не забудзе рукі, якая яго корміць, хоць і можа забыцца на Провід, па волі якога вырас хлеб. Аркрайт, Уат, Фултан, Франклін, Морзэ і Дагер — гэта імёны, якія не сатруцца з памяці людской. Яны вялікія цывілізатары, але цывілізатары ў сваім родзе, — і як ні вялікія іх дасягненні, яны ператвараюцца ў нішто побач з тым вялікім дасягненнем, якое дало нам першае жніўня як святы дзень. «Якая карысць чалавеку, калі ён здабудзе ўвесь свет, а душу сваю страціць?» Менавіта ў святле гэтага ўзнёслага пытання мы павінны глядзець на гэтую вялікую падзею.
«Не адным хлебам жыве чалавек», — сказаў вялікі Адкупіцель.
Што праўда для асобных людзей, тое праўда і для грамадстваў, і для народаў. Народы ўтрымліваюцца ў сваіх сферах і захоўваюць здароўе не дзякуючы хітрым машынам. Чыгункі, параходы, электрычныя правады, тоны золата і срэбра, каштоўныя камяні не могуць іх уратаваць. Народ можа загінуць сярод усяго гэтага — або і без усяго гэтага. Сапраўдная аснова жыцця — не ў іх.
Егіпет памёр на віду ва ўсяго свайго велічнага багацця і сваіх вечных пірамід. Шліфаваны камень застаўся, а Егіпта няма. Грэцыя знікла: яе жыццё нібы растала ў зачараванні мастацкай прыгажосцю і архітэктурнай пышнасцю. Вялікі Вавілон, маці блудніц і брыдот зямлі, упаў сярод варварскага багацця і славы. Урок, які дае гісторыя народаў, такі: захаванне ці пагібель супольнасцей не залежыць ад знешняга дабрабыту. Не адным хлебам жыве чалавек — і з народамі гэтак жа. Ратуе іх не мастацтва, а сумленнасць. Не пазалочаная пышнасць багацця, а схаваны скарб мужнай цноты. Не шматлікія ўцехі плоці, а нябеснае кіраўніцтва духу.
Менавіта ў гэтым святле вызваленне ў Вест-Індыі становіцца найцікавейшай і найўзнёслай падзеяй дзевятнаццатага стагоддзя. Гэта быў трыумф вялікага маральнага прынцыпу, рашучая перамога — пасля цяжкай і зацяжной барацьбы — свабоды над рабствам; справядлівасці і міласэрнасці над змрочнай і крывавай сістэмай д’ябальскай жорсткасці. Гэта было прызнанне вялікім народам святасці чалавека насуперак дамаганням сілы і прагнасці.
Як такое, яно вылучаецца як вялікі і слаўны ўклад у маральны і духоўны рост чалавецтва — і якраз такі ўклад, які быў патрэбны свету і які цяпер трэба паўтарыць тысячу разоў, асабліва ў нашай уласнай краіне. Паглядзіце на горад Нью-Ёрк: звонку ён, вядома, прыгожы. У ім вялікія цэрквы, вялікія гатэлі, вялікае багацце, вялікі гандаль, але ўсе вы ведаеце, што ён ахвяра страшнай хваробы і што лепшыя яго сябры лічаць яго клеткай нячыстых птушак, якую ў любую хвіліну можа праглынуць сацыяльны землятрус. Паглядзіце на Філадэльфію, Балтымор, Луісвіл, Новы Арлеан. Куды ні паглядзіце, убачыце: хоць усё звонку пакрыта і ўсыпана прыкметамі дабрабыту, няма сапраўднага адчування той трываласці, якую дае ўсвядомленая праведнасць. Усе вялікія ўчынкі народа апошнім часам адварочваліся ад правільнага шляху. Сам наш Храм Правасуддзя перавярнуў і зняважыў усе тыя прынцыпы справядлівасці, дзеля абароны якіх ён нібыта і быў заснаваны. Урад у Вашынгтоне заняты пераважна задумамі, як ашукаць адну частку краіны на карысць другой і пры гэтым выглядаць сумленным перад усімі. Чым гэта скончыцца, ведае толькі Неба.
Але я звяртаў увагу на гэты вялікі прыклад брытанскай справядлівасці не ў гневе, а ў смутку. Вялікабрытанія, што схіляецца, вызнае свае грахі і адракаецца ад іх — грахі супраць слабых і пагарджаных, — гэта відовішча, якое народы паказваюць вельмі рэдка. Ніякае дасягненне ў мастацтвах ці ў зброі, у пісьменстве ці ў законах не можа з гэтым зраўняцца. І свет абавязаны Брытаніі за гэты прыклад пакоры і шчырага пакаяння больш, чым за ўвесь яе іншы ўклад у сусветны прагрэс.
Я ведаю, і вы ведаеце: народу даволі лёгка прыняць знешні і пусты выгляд пакоры і пакаяння. Свет поўны такіх паказных, на словах, дэманстрацый. Наша ўласная краіна можа прад’явіць іх доўгі спіс. У нас ёсць дні падзякі і дні посту, і ў гэтай галіне рэлігійных абрадаў мы не маем сабе роўных. У нашы дні посту і ў нашы Чацвёртыя ліпеня мы здаемся людзям посцячымі, але далейшае паказвае, што нашы вызнанні і малітвы зыходзілі толькі ад людзей, чые сэрцы перапоўнены пыхай, ганарыстасцю і нянавісцю.
Мы схілялі галаву, як чарот, і падсцілалі пад сябе вярэту і попел, і, як тыя жорсткашыйныя габрэі, чые благія звычаі мы пераймаем значна старанней, чым іх веру, вымагалі цяжкай працы ад усіх, хто на нас працуе.
Я тут не для таго, каб рабіць прыкрыя і крыўдныя параўнанні; але ўсе мусяць прызнаць, што прыклад Англіі ў той вялікай справе, пра якую мы гаворым, моцна адрозніваецца ад нашых праяў смутку з прычыны вялікага нацыянальнага граху. Тут мы сапраўды маем той пост, які выбраў Бог Жывы, дзень, угодны Госпаду, дзень, у які былі разарваныя путы беззаконня; развязаныя цяжкія цяжары; прыгнечаныя адпушчаныя на волю; разламана кожнае ярмо; бедныя, выгнаныя з дому, прынятыя ў дом; і людзі больш не хаваюцца ад сваёй уласнай плоці.
Кажуць, што ў карпарацый няма душы, што для народаў мерка права — сіла і што светам кіруе ўласны інтарэс.
Скасаванне рабства ў Вест-Індыі — яскравы доказ адваротнага ўсяму гэтаму блюзнерству. Тут перад намі паўстаюць больш шляхетныя ідэі і прынцыпы дзеяння. Жыццёвай, ажыўляльнай і ўсёкіруючай сілай брытанскага руху за скасаванне рабства была рэлігія. Яго філасофіяй быў не адукаваны і асвечаны эгаізм (на які некаторыя цяпер спадзяюцца, каб пакончыць з рабствам у гэтай краіне), а чысты, бескарыслівы дух чалавекалюбства. Яго штурхалі і накіроўвалі не тонка выпрадзеныя развагі палітычнай мэтазгоднасці, а беспамылковыя і неадкладныя патрабаванні прынцыпу. Гэта быў не гандаль, а сумленне; не меркаванні пра клімат і плён зямлі, а нябеснае вучэнне хрысціянства, якое паўсюль вучыць, што Бог — наш Айцец, а чалавек, якім бы прыніжаным ён ні быў, — наш брат.
Людзі, якія найбольш вызначыліся ў прасоўванні гэтага руху, пачынаючы з вялікага Уілберфорса, славіліся сапраўднай пабожнасцю. Яны працавалі для раба так, нібы працавалі для Сына Божага. Яны верылі, што праведнасць узвышае народ, а грэх — ганьба для любога народа. Таму яны злучылі рэлігію з патрыятызмам і данеслі патрабаванні абодвух да самага сэрца нацыі з магутнай энергіяй праўды і любові, пакуль уся Англія аднадушна не ўсклікнула — праз Эксетэр-хол, праз друк, праз казальніцу, праз парламент і праз самы трон: рабства павінна быць і будзе знішчана.
Вось у чым сапраўднае значэнне вызвалення ў Вест-Індыі. Яно паўстае перад усім светам як магутны, маральны і духоўны трыумф. Гэта плён душы, а не цела. Гэта ўклад у звычайную сумленнасць, без якой і народы, і асобныя людзі коцяцца да пагібелі. Гэта адно з тых слоў жыцця, што выходзяць з вуснаў Божых, якімі народы ўмацоўваюцца і застаюцца жывымі і маральна здаровымі.
А цяпер, сябры мае, як прынялі гэты вялікі акт свабоды і чалавекалюбства ў Злучаных Штатах? Як наша Амерыканская Хрысціянская Царква і наш Амерыканскі Дэмакратычны Урад прынялі гэтае слаўнае новае нараджэнне Нацыянальнай Праведнасці?
Мяркуючы па тым, што мы як народ вызнаем, можна было б чакаць, што радасны і вясёлы вокліч скалыхне нябеснае скляпенне, што гучныя алілуі пакоцяцца да неба з усіх куткоў нашай зямлі, абвяшчаючы: «Слава ў вышынях Богу, і на зямлі мір, у людзях добрая воля. Няхай радуецца зямля». «Запанаваў Гасподзь Бог Усемагутны».
На жаль, ніякі такі радасны водгук не дасягнуў майго слыху, апроч як ад часткі каляровых людзей і нешматлікіх іх белых сяброў. Як народ, мы глухія, нямыя і сляпыя да маральнай прыгажосці і найвышэйшай велічы вызвалення ў Вест-Індыі. Мы прайшлі міма яго, адвёўшы вочы, бачачы ў ім хутчэй дакор, на які варта пакрыўдзіцца, чым прыклад, варты пераймання. Спачатку мы шукалі, чым бы апарочыць матывы, з якіх Англія скасавала рабства, а не здолеўшы нічога такога знайсці, ахрыплі, абвяшчаючы вызваленне правалам.
Мы не паглядзелі на гэты вялікі факт у святле шырокай філасофіі, а прыкладалі да яго такія меркі, якія не былі разлічаны на тое, каб выявіць яго сапраўдны характар і паказаць яго сапраўдную вартасць. Мы ўзялі мікраскоп, каб разглядаць зоркі, і рыбацкую лёску, каб мераць глыбіні акіяна.
Мы падышлі да яго так, нібы гэта была чыгунка, канал, параход ці нядаўна вынайдзеная касілка, і ад паўнаты нашых доларалюбных сэрцаў з савінай мудрасцю пыталіся: ці акупіцца гэта? Ці павялічыць гэта збор цукру? Ці патаннее ад гэтага тытунь? Ці павялічыць гэта ўвоз і вываз на астравах? Ці ўзбагаціць гэта плантатараў ці разорыць? Як гэта адаб’ецца на ямайскім роме? Ці можна паспяхова апрацоўваць Вест-Індыю вольнай працай? Гэтыя і розныя іншыя пытанні, што вырастаюць з грубага матэрыялізму нашай эпохі і нашага народа, як гэта нам і ўласціва, ставіліся адносна вызвалення ў Вест-Індыі. Усе нашы праверкі гэтай вялікай меры былі такія, якіх можна было б чакаць ад саміх рабаўладальнікаў. Усе яны зыходзяць з боку рабаўладальнікаў і ніколі — з боку вызваленых рабоў.
Уплыў свабоды на вызвалены люд Вест-Індыі нічога не значыць. Нічога не значыць, што абрабаваны раб цяпер вольны чалавек; нічога не значыць для нашых празорлівых філосафаў-эканомаў, што сям’я цяпер заняла месца наложніцтва; нічога не значыць, што шлюб цяпер шануецца там, дзе раней ён быў насмешкай; нічога не значыць, што маральная чысціня цяпер мае магчымасць прарасці там, дзе раней магла быць толькі сквернасць; нічога не значыць, што асвета цяпер шырыцца сярод вызваленых мужчын і жанчын, прыносячы свае каштоўныя плады там, дзе раней панавалі толькі невуцтва, цемра, забабоны і ідалапаклонства; нічога не значыць, што слуп для бічавання саступіў месца школе; нічога не значыць, што царква стаіць цяпер там, дзе раней стаяла турма для рабоў; усё гэта нічога не значыць, кажу я, у вачах нашай праклятай рабствам краіны.
Але першае і апошняе пытанне, і адзінае пытанне, якое мы, амерыканцы, лічым патрэбным ставіць у гэтай справе, — гэта вялікае амерыканскае пытанне (а менавіта): ці акупіцца гэта?
Спадар, калі б такі народ, як наш, пачуў, як любімы вучань Гасподні ўсклікае ў захапленні апакаліптычнага бачання: «І ўбачыў я іншага анёла, які ляцеў пасярэдзіне неба і меў вечнае Евангелле, каб абвяшчаць яго тым, што жывуць на зямлі, і кожнаму народу, і племені, і мове, і люду», — то ён, замест таго каб адказаць: «Амін, слава ў вышынях Богу», адказаў бы: «Але, браце Іаане, ці акупіцца гэта? Ці можна на гэтым зарабіць грошы? Ці зробіць гэта багатых багацейшымі, а моцных мацнейшымі? Як гэта адаб’ецца на маёмасці?» У вачах такіх людзей няма Бога, акрамя багацця; няма дабра і зла, акрамя прыбытку і страты.
Спадар, наша нацыянальная мараль і рэлігія апусціліся на такую глыбіню нікчэмнасці, ніжэй за якую ўжо няма глыбіні. Абедзве яны дапускаюць, што калі людзі могуць зарабляць грошы, крадучы мужчын і жанчын і перапрацоўваючы іх на цукар, рыс і тытунь, то яны могуць бязгрэшна займацца гэтым і далей, а той, хто гэта асуджае, — нягодны грамадзянін і парушальнік царкоўнага спакою. Грошы — мерка маральнасці, і ўдача ці няўдача рабства як сістэмы для зарабляння грошай вызначае для многіх, дабрадзейная гэта справа ці злачынная і ці трэба яе захаваць, ці скасаваць. Яны за рабства там, дзе клімат і глеба, як кажуць, за яго, і насамрэч нідзе не супраць яго, хоць як народ мы рабілі выгляд, што супрацьстаім яму там, дзе гэтай сістэмы няма. З нашай геаграфічнай этыкай і кліматычнай рэлігіяй мы, натуральна, сталі на бок рабаўладальнікаў і катаў, што бічуюць жанчын, у Вест-Індыі, абвяшчаючы скасаванне рабства ў Вест-Індыі правалам.
Спадар, што да таго, як свабода ў Вест-Індыі паўплывала на матэрыяльнае становішча насельнікаў тых астравоў, я рады, што на гэтай трыбуне ёсць чалавек, які можа гаварыць з аўтарытэтам дакладных ведаў. Генры Хайленд Гарнет жыў і працаваў сярод гэтых вызваленых людзей. Ён меў шырокую магчымасць скласці абгрунтаванае меркаванне пра ўсё, што датычыць гэтага пытання. Таму я вельмі ахвотна пакідаю гэты бок справы яму.
Аднак адну заўвагу я асмелюся зрабіць — і вось якую: мне здаецца, што і сябры, і ворагі вызваленых былі занадта нецярплівыя да вынікаў. Яны, здаецца, забываюць, што хоць народ можа нарадзіцца ў адзін дзень, выспець ён можа толькі за стагоддзі, — што хоць кайданы на руках і нагах можна разбіць у адно імгненне, кайданы на душы могуць сцерціся толькі за векі.
Заняпад — разумовы, маральны і фізічны, — уцёрты ў самыя косці народа вякамі няспыннай няволі, не пакіне гэты народ нават на працягу многіх пакаленняў.
Свабода ў Вест-Індыі, хоць ёй ужо больш за дваццаць адзін год, усё яшчэ толькі немаўля. І прадказваць яе будучыню па яе цяперашняй слабасці, нязграбнасці і непрадбачлівасці — прыкладна гэтак жа разумна, як прыкладаць тую самую мерку да вашых маленькіх бяззубых дзяцей. Спатрэбілася прынамсі тысяча гадоў, каб давесці некаторыя з вядучых народаў зямлі ад таго пункту, з якога пачыналі негры Вест-Індыі дваццаць тры гады таму, да іх цяперашняга становішча. Няхай такія меркаванні будуць належным чынам узважаны — і, хоць я і чорны, я не баюся суда свету.
Дык вось, спадар, мне падабаюцца гэтыя штогадовыя святкаванні. Падабаюцца, бо яны заклікаюць нас задумацца пра вялікія інтарэсы і даюць магчымасць выкласці перад амерыканскім народам карысныя ісціны. Яны збіраюць нашых людзей разам і дазваляюць нам бачыцца і мець зносіны адзін з адным на ўзаемную карысць. Калі гэтыя ўрачыстасці праводзяцца мудра, прыстойна і ў парадку, яны павышаюць павагу да нас у вачах свету і прымушаюць змоўкнуць паклёпы прадузятасці. Калі ж яны праводзяцца інакш, яны пакрываюць нас ганьбай і сорамам. Але, спадар, супраць гэтых святкаванняў выступае наша рабаўладальніцкая дэмакратыя; яна лічыць іх непрыстойнымі. Рабаўладальнікі — узоры добрага густу. Для іх прыстойнасць — усё; сумленнасць — нішто. Доўгі час яны вучылі наш Кангрэс, і Сенат, і казальніцы, якія тэмы належыць абмяркоўваць і на што мы павінны звяртаць увагу. Сенатар Самнер не прытрымліваецца прадпісаных правілаў — і падае на падлогу Сената, аглушаны і акрываўлены пад бандыцкімі ўдарамі аднаго з нашых паўднёвых узораў прыстойнасці. Вось такія людзі і іх баязлівыя паслядоўнікі і называюць гэта брытанскім святкаваннем.
З самай глыбіні душы мне шкада тых дробных душ, якія не бачаць у гэтых святкаваннях нічога, акрамя брытанскіх пачуццяў. Чалавек, які абмяжоўвае сваё захапленне добрымі ўчынкамі краінай, дзе яму выпала нарадзіцца (калі ён наогул калі-небудзь нараджаўся), або народам ці супольнасцю, дробнай часткай якіх ён з’яўляецца, — самая жалю вартая істота. Для яго быць адным з народа значыць больш, чым быць адным з чалавечай сям’і. Ён жыве не ў свеце — ён жыве ў Злучаных Штатах. У яго маленькую душу ніколі не ўваходзіла думка пра Бога як нашага агульнага Айца і пра чалавека як нашага агульнага Брата. Такой душы, як гэтая, гэтае святкаванне не можа не быць надзвычай непрыемным.
Але, пакінуўшы сарказм, я лічу надзвычай слушным, каб мы працягвалі гэтыя святкаванні з году ў год — прынамсі пакуль у нас не з’явіцца амерыканскае свята, якое зойме іх месца. Тое, што падзея, якую мы гэтак адзначаем, адбылася ў іншай краіне і была здзейснена працай і ахвярамі іншага народу, — ніякае не слушнае пярэчанне супраць таго, каб мы святкавалі яе ўдзячна, цёпла, сардэчна і з захапленнем. У вельмі высокім сэнсе мы можам лічыць гэты вялікі ўчынак сваім. Ён належыць не толькі Англіі і англічанам, а ўсім, хто любіць волю і чалавецтва, па ўсім свеце. Гэта адна з тых слаўных праяў хрысціянства, якое, як сонца ў нябёсах, не зважае ні на нацыянальныя межы, ні на геаграфічныя рубяжы, а лье свае залатыя патокі жывога святла на ўсіх. У вялікай драме вызвалення Англія была сцэнай, а дзейнымі асобамі былі ўсеагульныя і ўсюды дастасоўныя прынцыпы праведнасці, волі і справядлівасці. Вялікі Валадар Сусвету, Бог і Айцец усіх людзей, якому чэсць, хвала і слава на векі вечныя, абудзіў брытанскае сумленне сваёю праўдай, крануў брытанскае сэрца — і вынікам стала вызваленне ў Вест-Індыі. Але калі толькі англічане могуць належна святкаваць гэтую вялікую саступку справядлівасці і волі, тады, спадар, мы можам назваць сябе англічанамі — англічанамі ў любові да справядлівасці і волі, англічанамі ў велікадушных намаганнях бараніць слабога ад моцнага і раба ад рабаўладальніка. Безумоўна, у гэтым сэнсе не павінна быць ганьбай быць англічанінам — нават на зямлі найвальнейшага народу на свеце.
Але, спадар старшыня, мы святкуем гэты дзень на шырокай платформе чалавекалюбства — чыя айчына ўвесь свет і чые суайчыннікі ўсё чалавецтва. На гэтай платформе мы ні юдэі, ні грэкі, ні чужыя, ні прыхадні, а суграмадзяне ў доме веры. Мы браты і сябры Кларксана, Уілберфорса, Гранвіла, Шарпа, Рычарда Бакстэра, Джона Ўэслі, Томаса Дэя, біскупа Портэуса і Джорджа Фокса — і ўсёй слаўнай грамады тых, хто першы ўзяўся за працу, каб павярнуць маральнае пачуццё чалавецтва да дзейнага супраціву рабству. Яны працавалі дзеля свабоды не як англічане, а як людзі і як браты людзям — па ўсім свеце, — і годна і справядліва ўшаноўваць іх шляхетны прыклад і пераймаць яго. Столькі пра антыбрытанскае пярэчанне.
Цяпер я спынюся на адным асаблівым пярэчанні. Кажуць, што мы, каляровыя людзі, павінны самі зрабіць нешта годнае святкавання, а не святкаваць вечна ўчынкі расы, якая намі пагарджае.
Гэтае пярэчанне, як ні дзіўна, зыходзіць не ад ворага нашага народу, а ад сябра. Ён і сам каляровы чалавек, чалавек высокага духу і патрыёт, вядомы сваёй вучонасцю і здольнасцямі, і, на маю думку, сярод нас у яго мала роўных і няма вышэйшага. Я ўдзячны доктару Дж. Маккюну Сміту за гэтае пярэчанне, бо, адказваючы на яго, я змагу выказаць некалькі сваіх думак пра адносіны паміж белымі і каляровымі людзьмі ў гэтай краіне — тэму, пра якую нам належыць разважаць заўсёды і ўсюды, дзе мы збіраемся.
Калі гэтае пярэчанне супраць нашага святкавання Першага жніўня здольнае абудзіць у нас больш высокія памкненні, чым тыя, што вылучалі нас дагэтуль, і ўзняць нашы мэты і нашу дзейнасць над шэрым узроўнем цяперашніх фізічных патрэб, і калі яно падштурхне нас да вялікіх гераічных учынкаў, годных захаплення і вечнай памяці, — то я, спадар, са свайго боку кажу на ўсё гэта: амін. Скажу шчыра: няма нічога больш прыніжальнага, чым той нікчэмны ўдзел, які мы, каляровыя людзі, бярэм у вялікім змаганні, што цяпер ідзе ў гэтай краіне з сіламі прыгнёту. Я магу вытрымаць абразы, напады, перакручванні і паклёпы ад вядомых ненавіснікаў маёй расы і смела стаць супраць іх усіх. Я чакаю такога супраціву. Гэта натуральная з’ява вайны, і, спадзяюся, я да пэўнай ступені да яго гатовы; але тупое самазадавальненне, млявая абыякавасць, маральная смерць, што пануюць над многімі з нашых людзей — над намі, хто павінен увесь палаць, — гасяць мой маленькі агеньчык натхнення і пакідаюць мяне працаваць пазбаўленым паловы маіх прыродных сіл. Гэтая абыякавасць у нас — абуральная. Яна дае падтрымку і ўцеху тым, хто ваюе супраць самой нашай чалавечай годнасці. Найвышэйшая ўцеха нашых прыгнятальнікаў — бачыць негра прыніжаным, пазбаўленым грамадзянскага духу, нячулым да патрыятызму і да ўсякага клопату пра свабоду, узвышэнне і паважанасць сваёй расы.
Сенатар Тумбс з выглядам праўдзівасці хлусліва заявіў у Бостане год ці два таму, бароначы рабства чорнай расы, што яны ніжэйшыя разумова і маральна і што калі б усё каляровае насельніцтва змялі з гэтай краіны, праз дваццаць гадоў нішто не сведчыла б, што такі народ калі-небудзь існаваў. Ён зларадна трыумфаваў з нашага нібыта невуцтва і з таго, што мы не маем вартых дасягненняў. Вядома, рабаўладальнік сказаў няпраўду, але многім яна падалася праўдай, і вялізная колькасць амерыканцаў і сёння прымае яе за праўду і паводле яе вызначае свае дзеянні.
Агульнае перакананне чалавецтва такое: чалавек, які не хоча змагацца за сябе, калі мае для гэтага сродкі, не варты таго, каб іншыя змагаліся за яго, — і гэтае перакананне справядлівае. Бо чалавек, які не цэніць свабоды для сябе, ніколі не будзе цаніць яе для іншых і не стане цярпець ніякіх нязручнасцей, каб здабыць яе для іншых. Такі чалавек, кажа свет, хай сабе ляжыць, пакуль не набярэцца розуму, каб устаць. Марна і жорстка ставіць чалавека на ногі, калі ў наступную хвіліну ён ударыцца галавой аб каменны край ходніка.
Чалавек такога кшталту ніколі не зробіць свет сваім даўжніком, а будзе маральным жабраком, тормазам на колах грамадства; і калі ён да таго ж належыць да асаблівай разнавіднасці роду чалавечага, ён навядзе ганьбу і на сваю расу, і на сябе самога. Свет, у якім мы жывём, вельмі паслужлівы да ўсякіх людзей. Ён будзе супрацоўнічаць з імі ў любой справе, якую яны прапануюць; ён дапаможа тым, хто шчыра дапамагае сабе, і будзе перашкаджаць тым, хто сам сабе перашкаджае. Ён вельмі ветлівы і ніколі не прапануе сваіх паслуг, калі яго не просяць. Яго ласкі да асобных людзей адмераныя паводле аднаго беспамылковага прынцыпу, а менавіта: шануй тых, хто шануе сябе, і пагарджай тымі, хто пагарджае сабой. Чалавечай натуры, калі ёй не дапамагаюць звыш, не пад сілу нязменна шкадаваць народ, нячулы да ўласных крыўдаў і абыякавы да здабыцця ўласных правоў. Паэт быў верны здароваму сэнсу не менш, чым паэзіі, калі сказаў:
«Хто хоча вольным быць — той сам павінен біць».
Калі О’Конэл, за плячыма якога стаяла ўся Ірландыя, як лічылася, змагаўся за справядлівыя правы і вольнасці Ірландыі, спачуванне чалавецтва было на яго баку, і нават ворагі мусілі шанаваць яго патрыятызм. Кошут, які змагаўся за Венгрыю пяром яшчэ доўга пасля таго, як яна пала ад мяча, карыстаўся спачуваннем і падтрымкай ліберальнага свету, пакуль не згаслі яго ўласныя надзеі. Туркі, пакуль яны мужна змагаліся за сябе, білі і адкідалі назад расійскія легіёны, што ўварваліся ў іх край, падзялялі захапленне чалавецтва. Яны стаялі за свае ўласныя правы супраць пыхлівага і магутнага ворага; але як толькі яны аддалі сваё змаганне ў наём саюзнікам, захапленне саступіла месца пагардзе. Гэта не правілы і павучанні халоднага, бессардэчнага свету. Само хрысціянства вучыць, што чалавек павінен дбаць пра свой дом. Гэта ахоплівае ўсё поле — як народы, так і асобных людзей. Народы, гэтак жа як і асобныя людзі, не могуць без віны быць непрадбачлівымі. Яны павінны дбаць пра ўсе свае патрэбы — разумовыя, маральныя і рэлігійныя — і засцерагацца ад усіх бедаў, якім яны падуладныя як народы. У вялікай барацьбе, што цяпер разгортваецца за свабоду і ўзвышэнне нашага народу, нас павінны заставаць за працай з усіх нашых сіл — з рашучасцю, каб ніхто, ні адзін чалавек і ні адна група людзей, не працаваў больш рупліва за нас, па меры нашых магчымасцей.
Я ведаю, сябры мае, што ў некаторых колах намаганні каляровых людзей сустракаюць вельмі мала падтрымкі. Мы можам ваяваць, але мусім ваяваць, як сіпаі ў Індыі, — пад камандаю белых афіцэраў. Абаліцыяністам такога гатунку не падабаюцца святкаванні каляровых, ім не падабаюцца з’езды каляровых, ім не падабаюцца кірмашы каляровых супраць рабства на падтрымку газет каляровых. Ім не падабаюцца ніякія выступы, у якіх каляровыя людзі адыгрываюць вядучую ролю. Яны гавораць пра ганарлівую англасаксонскую кроў гэтак жа легкадумна, як і тыя, хто вызнае прыродную няроўнасць рас. Вашага сціплага прамоўцу таўравалі як няўдзячніка за тое, што ён адважыўся стаць на ўласныя ногі і бараніць нашу агульную справу як каляровы чалавек, а не як прыхільнік Гарысана. Я лічу, што ўдзячнасць зусім не вымагае дазваляць нашым белым сябрам рабіць усю работу, пакуль мы толькі трымаем іх паліто. Супраціў, пра які я цяпер кажу, — гэта фракцыйны супраціў, і на яго можна не зважаць. На белых людзей у цэлым ён моцна не паўплывае. Яны ўбачаць і ацэняць усе нашы сумленныя намаганні палепшыць сваё становішча як народу.
Дазвольце мне сказаць слова пра філасофію рэформы. Уся гісторыя поступу чалавечай волі паказвае, што ўсе саступкі, дагэтуль зробленыя яе велічным патрабаванням, нарадзіліся з упартай барацьбы. Гэты канфлікт узрушаў, хваляваў, паглынаў усё цалкам і на свой час прымушаў змоўкнуць усякі іншы шум. Ён мусіць быць такім — або ён нічога не дае. Няма барацьбы — няма і поступу. Тыя, хто нібыта стаіць за свабоду і ў той жа час пагарджае агітацыяй, — гэта людзі, якія хочуць ураджаю, не ўзараўшы зямлі; яны хочуць дажджу без грому і маланкі. Яны хочуць акіяну без грознага гулу яго вод многіх.
Гэтая барацьба можа быць маральнай, можа быць фізічнай, можа быць і маральнай, і фізічнай адначасова, але гэта мусіць быць барацьба. Улада нічога не саступае без патрабавання. Ніколі не саступала — і ніколі не саступіць. Даведайцеся, што менавіта гатовы моўчкі сцярпець той ці іншы народ, — і вы даведаецеся дакладную меру несправядлівасці і крыўды, якая будзе на яго ўскладзена; і яны будуць доўжыцца, пакуль ім не дадуць адпору словамі або ўдарамі — або і тым, і другім. Межы тыранаў вызначае цярпенне тых, каго яны прыгнятаюць. У святле гэтых думак на неграў будуць паляваць на Поўначы, а на Поўдні — трымаць у няволі і шмагаць бізунамі, пакуль яны будуць скарацца гэтым д’ябальскім здзекам і не будуць чыніць ніякага супраціву — ні маральнага, ні фізічнага. Людзі могуць і не атрымаць на гэтым свеце ўсяго, за што плацяць, але за ўсё, што атрымліваюць, яны безумоўна мусяць заплаціць. Калі мы аднойчы вызвалімся ад прыгнёту і крыўдаў, наваленых на нас, мы мусім заплаціць за тое, каб іх скінуць. Мы мусім зрабіць гэта працай, пакутамі, ахвярамі і, калі трэба, нашымі жыццямі і жыццямі іншых.
Таму, сябры мае, кожную маці, якая, як Маргарэт Гарнер, устрамляе нож у грудзі свайго немаўляці, каб уратаваць яго ад пекла нашага хрысціянскага рабства, трэба лічыць дабрадзейкай і шанаваць як такую. Кожнага ўцекача з рабства, які, як шляхетны Уільям Томас ва Ўілкс-Бэры, лепей згіне ў рацэ, пачырванелай ад яго ўласнай крыві, чым скарыцца пякельным псам, што цкавалі яго і стралялі ў яго, трэба шанаваць як слаўнага пакутніка, годнага ўдзячнай памяці нашага народу. Уцякач Горас у Механіксбургу, штат Агаё, які днямі навучыў лаўцоў рабоў з Кентукі, што бяспечней арыштоўваць белых, чым яго, аказаў нашай справе найвыдатнейшую паслугу. Паркер і яго шляхетны атрад з пятнаццаці чалавек у Крысціяне, што бараніліся ад выкрадальнікаў людзей малітвамі і пісталетамі, заслугоўваюць гонару першага паспяховага супраціву Закону аб уцёклых рабах. Каб не той супраціў і не вызваленне Джэры і Шадрака, паляўнічыя на людзей палявалі б тут, на нашых пагорках і ў нашых далінах, гэтак жа вольна, як цяпер палююць на сваіх змрочных балотах.
Важны ўрок быў у паводзінах таго шляхетнага кру ў Нью-Ёрку днямі, які, мяркуючы, што амерыканскія хрысціяне збіраюцца зрабіць яго рабом, узлез на верхавіну мачты і з нажом у руцэ сказаў, што хутчэй пераража сабе горла, чым стане рабом. Джозеф Сінке на палубе «Амістада» зрабіў тое, што павінна зрабіць яго імя дарагім для нас. Ён увасобіў палкі пратэст самой прыроды супраць рабства. Мэдысан Вашынгтон, які паваліў свайго прыгнятальніка на палубе «Крэола», больш варты памяці, чым той каляровы чалавек, што застрэліў Піткэрна на Банкер-Хіле.
Сябры мае, вы заўважыце, што я ахапіў шырокае кола пытанняў, і вы думаеце, што ўжо час мне адказаць на асаблівае пярэчанне супраць гэтага святкавання. Я таксама так думаю. Дык вось праўда пра ўсталяванне свабоды ў Брытанскай Вест-Індыі. Скасаванне рабства было актам брытанскага ўрада. Матыў, які падштурхнуў урад да дзеяння, несумненна, быў галоўным чынам чалавекалюбівы і варты нашага найвышэйшага захаплення і ўдзячнасці. Нацыянальная рэлігія, справядлівасць і чалавечнасць грымотна і абурана ўзнялі голас супраць гэтай брыдкай мярзоты, і ўрад саступіў буры. Тым не менш частка заслугі за гэты вынік па справядлівасці належыць самім рабам. «Хоць і рабы, яны былі рабамі непакорнымі». Яны трымаліся годна. Яны не абдымалі сваіх ланцугоў, а, наколькі мелі магчымасць, узмацнялі агульны пратэст супраць прыгнёту. Тое, чаго Уілберфорс імкнуўся дабіцца ад брытанскага сената сваім чароўным красамоўствам, самі рабы імкнуліся здабыць бунтамі і гвалтам. Супольныя дзеянні тых і другіх і далі канчатковы вынік. Адзін паказваў, што рабства — несправядлівасць, а другія паказвалі, што яно не толькі несправядлівае, але і небяспечнае. Спадар Уілберфорс, хоць і быў чалавекам міру і ўзорам пабожнасці, скарыстаўся гэтым чыннікам, каб умацаваць свае довады перад брытанскім парламентам, і папярэджваў брытанскі ўрад пра небяспеку захавання рабства ў Вест-Індыі. Няма сумневу, што страх перад наступствамі разам з усведамленнем маральнага зла рабства і прывёў да яго скасавання. Дух свабоды лунаў над астравамі. Паўстанні за свабоду трымалі плантатараў у пастаянным страху і трывозе. Каб утрымліваць рабоў у ланцугах, патрэбна была пастаянная армія. Такі стан рэчаў не мог не важыць, калі вырашалася пытанне свабоды ў гэтых краях.
Я ведаю, што бунтоўны настрой рабоў тлумачылі дыскусіямі, якія абаліцыяністы вялі ў метраполіі, і няма патрэбы абвяргаць гэтае меркаванае тлумачэнне. Усё, на чым я настойваю, — гэта тое, што рабы Вест-Індыі сапраўды змагаліся за сваю свабоду, што пра іх незадаволенасць ведалі ў Англіі і што гэта дапамагло сфармаваць той стан грамадскай думкі, які ўрэшце і прывёў да іх вызвалення. А калі гэта праўда, то на пярэчанне адказана.
І яшчэ: я ведаю, што многія лічылі паўстанцкія рухі рабоў шкоднымі для іх справы. Тое ж самае кажуць цяпер пра такія рухі на Поўдні. Адказ такі: у Вест-Індыі скасаванне рабства рушыла па пятах за паўстаннем, а Вірджынія ніколі не была так блізка да вызвалення, як тады, калі генерал Тэрнер распаліў полымя паўстання ў Саўтгемптане.
Спадар, я ўжо больш чым вычарпаў адведзены мне час. Дзякую вам за цярплівую ўвагу да таго, што я меў сказаць. Я імкнуўся, як і казаў на пачатку, выказаць некалькі думак, якія маюць пэўнае дачыненне да вялікіх інтарэсаў свабоды і ў гэтай краіне, і ў Брытанскай Вест-Індыі; і я сказаў усё, што хацеў сказаць, а час не дазваляе мне сказаць больш.
Прамова «West India Emancipation», Канандэйгуа, 3 жніўня 1857 года; апублікавана ў брашуры «Two Speeches by Frederick Douglass» (Рочэстэр, 1857). Пераклад з англійскай паводле тэксту ў Wikisource. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
