Пётр Крапоткін (1842–1921) — князь, географ і даследчык Сібіры, які стаў самым вядомым тэарэтыкам анархізму. Пасля больш як сарака гадоў эміграцыі ён вярнуўся ў Расію ў чэрвені 1917 года: у Петраградзе яго сустракалі дзясяткі тысяч людзей, а ад міністэрскай пасады, якую прапаноўваў Керанскі, ён адмовіўся. У 1918 годзе Крапоткін з жонкай Сафіяй пасяліўся ў Дзмітраве пад Масквой, пісаў «Этыку» і падтрымліваў мясцовы саюз кааператываў. У траўні 1919 года ён сустрэўся з Леніным у крамлёўскай кватэры Уладзіміра Бонч-Бруевіча, кіраўніка спраў Саўнаркама. Паводле ўспамінаў Бонч-Бруевіча, яны спрачаліся пра кааперацыю, якую Крапоткін бараніў ад мясцовых чыноўнікаў, і на развітанне Ленін сказаў, што будзе рады кожнаму ягонаму пісьму. Першы з двух лістоў, напісаны па просьбе галодных паштовікаў Дзмітраўскага павета, Крапоткін перадаў праз Бонч-Бруевіча ў сакавіку 1920 года. (Пуд — каля 16 кг, фунт — каля 410 г. — Заўв. рэд.) Заложнікаў бальшавікі бралі з часоў чырвонага тэрору 1918 года. У снежні 1920-га «Известия» і «Правда» надрукавалі заяву, што ў выпадку замаху на правадыроў заложнікаў — эсэраў з груп Барыса Савінкава і Віктара Чарнова, удзельнікаў падпольных Нацыянальнага і Тактычнага цэнтраў, афіцэраў белай арміі Пятра Урангеля — будуць «бязлітасна знішчаць». Крапоткін адказаў другім лістом і 23 снежня папрасіў Бонч-Бруевіча перадаць яго, бо такая заява, пісаў ён, зробіць найгоршае ўражанне на тых, хто ў Заходняй Еўропе змагаецца за лепшыя адносіны да Расіі. Ленін ліст атрымаў; паводле Дзмітрыя Валкагонава, ён напісаў на ім: «У архіў». Луіза Мішэль, Эрыка Малатэста і Вальтэрына дэ Клер, якіх згадвае Крапоткін, — анархісты, што перажылі замахі і адмовіліся патрабаваць пакарання для тых, хто страляў. Мы перакладаем гэты ліст паводле аўтографа з расійскага архіва; у тэксце, які друкаваўся раней (у тым ліку ў зборніку «Избранные труды» 2010 года), няма двух апошніх абзацаў. Крапоткін памёр у Дзмітраве 8 лютага 1921 года. Пахаванне 13 лютага ў Маскве ператварылася ў шэсце дзясяткаў тысяч людзей з чорнымі сцягамі; некалькіх анархістаў на адзін дзень выпусцілі з турмы, каб яны маглі развітацца з ім. Гэта была апошняя дазволеная анархісцкая дэманстрацыя ў Савецкай Расіі: праз некалькі тыдняў, пасля Кранштацкага паўстання, анархістаў пачалі арыштоўваць масава.
Дзмітраў, 4 сакавіка 1920 года
Шаноўны Уладзімір Ільіч!
Да мяне звярнуліся некалькі служачых паштова-тэлеграфна-тэлефоннага ведамства з просьбай давесці да вашага ведама, у якім сапраўды адчайным становішчы яны апынуліся. І паколькі гэтае пытанне тычыцца не аднаго толькі Камісарыята пошт і тэлеграфаў, а агульнага становішча спраў у Расіі, я спяшаюся выканаць іх просьбу.
Вы, канечне, ведаеце, што на заробак, які атрымліваюць гэтыя служачыя, — ад 2000 да 3000 рублёў на месяц — пражыць у Дзмітраўскім павеце абсалютна немагчыма. За 2000 рублёў ужо нельга купіць нават меры, ці пуда, бульбы; я ведаю гэта з уласнага досведу. Наўзамен просяць мыла ці солі, а іх няма. Паколькі пуд мукі дайшоў да 9000 рублёў — калі ўдасца дастаць, — то за 2000 рублёў не купіш і васьмі фунтаў хлеба, а пшана — і пяці фунтаў. Словам, калі ім не выдаваць харчоў, служачыя асуджаныя на сапраўдны голад.
А між тым пры такіх цэнах той невялікі паёк, які паштова-тэлеграфна-тэлефонныя служачыя атрымлівалі з маскоўскага Продпочтэля (паводле дэкрэта ад 15 жніўня 1918 года), — гэта значыць 8 фунтаў мукі на служачага ці служачую і па 5 фунтаў мукі на непрацаздольных членаў сям’і, — вось ужо два месяцы не выдаецца. Мясцовыя ж харчовыя органы не могуць нічога адпусціць са сваіх запасаў, а звароты служачых (у Дзмітраўскім раёне іх 125 чалавек) у Маскву застаюцца без адказу. (Месяц таму адзін са служачых пісаў вам асабіста, але адказу дагэтуль не атрымаў.)
Лічу сваім абавязкам засведчыць, што становішча гэтых служачых сапраўды адчайнае. Большасць літаральна галадае. Гэта відаць па іх тварах. Многія збіраюцца сыходзіць куды вочы глядзяць. А між тым, смела скажу, працуюць яны сумленна, справу сваю засвоілі, і мясцоваму жыццю зусім не на карысць было б губляць такіх работнікаў.
Дадам толькі, што ў такім самым адчайным становішчы знаходзяцца цэлыя катэгорыі іншых савецкіх служачых.
На заканчэнне не магу не сказаць вам некалькі слоў пра агульнае становішча спраў. Жывучы ў вялікім цэнтры, у Маскве, нельга ведаць сапраўднага становішча краіны. Трэба жыць у правінцыі, у блізкім сутыкненні з паўсядзённым жыццём — з яго патрэбамі і бедамі, з галоднымі дарослымі і дзецьмі, з беганінай па канцылярыях, каб атрымаць дазвол на куплю капеечнай газоўкі і г. д., — каб даведацца праўду пра тое, што мы цяпер перажываем.
Вывад жа з таго, што мы цяпер перажываем, адзін. Трэба спяшацца з пераходам да больш нармальных умоў жыцця. Доўга так працягвацца не можа, і мы ідзём да крывавай катастрофы. Ніякія паравозы саюзнікаў, ніякі вываз рускага хлеба, пянькі, скур і ўсяго іншага, што нам самім неабходна, насельніцтву не дапамогуць.
Бясспрэчна адно. Нават калі б дыктатура партыі і была прыдатным сродкам, каб нанесці ўдар капіталістычнаму ладу (у чым я моцна сумняваюся), то для стварэння новага, сацыялістычнага ладу яна безумоўна шкодная. Патрэбна, неабходна мясцовае будаўніцтва, мясцовымі сіламі, а яго няма! Няма ні ў чым! Замест гэтага на кожным кроку людзі, якія ніколі не ведалі сапраўднага жыцця, робяць найгрубейшыя памылкі, за якія потым даводзіцца расплачвацца тысячамі жыццяў і разарэннем цэлых акруг.
Вазьміце хоць бы нарыхтоўку дроў!! Або, мінулай вясной, нарыхтоўку насення яравых!!..
Без удзелу мясцовых сіл, без будаўніцтва знізу — сіламі саміх сялян і рабочых — збудаваць новае жыццё немагчыма.
Здавалася б, што менавіта такое будаўніцтва знізу і павінны былі ажыццяўляць Саветы. Але Расія ўжо стала Савецкай рэспублікай толькі па назве. Наплыў і верхаводства людзей «партыі», гэта значыць пераважна новаспечаных камуністаў (ідэйныя — больш у цэнтрах), ужо знішчылі ўплыў і будаўнічую сілу гэтай такой шматабяцальнай установы — Саветаў. Цяпер у Расіі правяць не Саветы, а партыйныя камітэты. І іх будаўніцтва пакутуе на ўсе заганы чыноўніцкага будаўніцтва.
Каб выйсці з цяперашняй разрухі, Расія вымушана звярнуцца да творчасці мясцовых сіл, якія — я бачу гэта — могуць стаць чыннікам стварэння новага жыцця. І чым хутчэй зразумеюць, што іншага выйсця няма, тым лепш. Тым больш ахвотна людзі прымуць сацыяльныя формы жыцця. Калі ж цяперашняе становішча зацягнецца, то самое слова «Сацыялізм» ператворыцца ў пракляцце — як гэта здарылася ў Францыі з паняццем Роўнасці на сорак гадоў пасля праўлення якабінцаў.
З таварыскім прывітаннем
П. Крапоткін
Дзмітраў, 4 сакавіка 1920 г.
Прабачце, калі ласка, за перакрэсліванні.
Дзмітраў, 21 снежня 1920 года
Паважаны Уладзімір Ільіч!
У «Известиях» і ў «Правде» было змешчана афіцыйнае паведамленне пра тое, што савецкая ўлада вырашыла ўзяць у заложнікі эсэраў з групы Савінкава і Чарнова, белагвардзейцаў Нацыянальнага і Тактычнага цэнтра і афіцэраў-урангелеўцаў; і што ў выпадку замаху на правадыроў Саветаў вырашана «бязлітасна знішчаць» гэтых заложнікаў.
Няўжо сярод вас не знайшлося нікога, хто нагадаў бы сваім таварышам і пераканаў іх, што такія меры — гэта вяртанне да найгоршых часоў Сярэднявечча і рэлігійных войнаў і што яны недастойныя людзей, якія ўзяліся ствараць будучае грамадства на камуністычных пачатках; што на такія меры не можа ісці той, каму дарагая будучыня камунізму?
Няўжо ніхто не растлумачыў, што такое заложнік?
Заложнік пасаджаны ў турму — не як пакараны за нейкае злачынства. Яго трымаюць у турме, каб пагражаць яго смерцю сваім праціўнікам: «Заб’яце аднаго з нашых — а мы заб’ём столькі і столькі вашых». Але хіба гэта не тое самае, што кожную раніцу выводзіць чалавека на смяротнае пакаранне і адводзіць назад у турму, кажучы: «Пачакайце! Не сёння!»
І няўжо вашы таварышы не разумеюць, што гэта раўназначна аднаўленню катаванняў — для заложнікаў і іх родных?
Спадзяюся, ніхто не скажа мне, што людзям, якія стаяць ва ўладзе, таксама невесела жывецца на свеце. Сёння нават сярод каралёў ёсць такія, што глядзяць на замах на іх жыццё як на «асаблівасць свайго рамяства».
А рэвалюцыянеры — так зрабіла Луіза Мішэль — бяруць на сябе абарону ў судзе таго, хто замахнуўся на іх жыццё. Або адмаўляюцца яго праследаваць, як гэта зрабілі Малатэста і Вальтэрына дэ Клер.
Нават каралі і святары адмовіліся ад такіх варварскіх спосабаў самаабароны, як заложніцтва. Як жа могуць прапаведнікі новага жыцця і будаўнікі новага грамадства хапацца за такую зброю для абароны ад ворагаў?
Ці не палічаць гэта прыкметай таго, што вы лічыце свой камуністычны эксперымент няўдалым і ратуеце ўжо не дарагое вам будаўніцтва жыцця, а толькі саміх сябе?
Няўжо вашы таварышы не ўсведамляюць, што вы, камуністы, — якіх бы памылак вы ні нарабілі — працуеце для будучыні? І што таму вы ні ў якім разе не павінны пляміць сваю справу такімі актамі, так блізкімі да жывёльнага страху? Што менавіта падобныя акты, учыненыя рэвалюцыянерамі ў мінулым, і робяць такімі цяжкімі новыя камуністычныя спробы?
Я веру, што лепшым з вас будучыня камунізму даражэйшая за ўласнае жыццё. І думкі пра гэтую будучыню павінны прымусіць вас адмовіцца ад такіх мер.
Пры ўсіх сваіх вялікіх хібах — а я, як вы ведаеце, добра іх бачу — Кастрычніцкая рэвалюцыя зрабіла ў Расіі велізарны зрух. Яна даказала, што сацыяльная рэвалюцыя — не немагчымая, як гэта пачыналі думаць у Заходняй Еўропе. І пры ўсіх сваіх недахопах яна робіць зрух у бок роўнасці, якога не вытравяць ніякія спробы вярнуцца да ранейшага.
Навошта ж штурхаць рэвалюцыю на шлях, які давядзе яе да гібелі, — і галоўным чынам праз заганы, якія зусім не ўласцівыя Сацыялізму і Камунізму, а ёсць перажыткам старога ладу і старых бясчынстваў, неабмежаванай, усёпаглынальнай улады?
П. Крапоткін
Дзмітраў (Маскоўская губ.), 21 снежня 1920.
Пётр Кропоткин, лісты В. І. Леніну ад 4 сакавіка 1920 г. (РГАСПІ, ф. 5, воп. 1, спр. 1109; упершыню: «Звезда», 1930, № 6) і ад 21 снежня 1920 г. (РГАСПІ, ф. 2, воп. 2, спр. 478). Пераклад з рускай: першы ліст — паводле публікацыі лістоў Крапоткіна 1911–1920 гадоў; другі — паводле аўтографа, апублікаванага на сайце Федэральнага архіўнага агенцтва Расіі «Ленин» (lenin.rusarchives.ru), з параўнаннем з публікацыяй у кнізе: П. А. Кропоткин. Избранные труды. Москва: РОССПЭН, 2010. Тэксты знаходзяцца ў грамадскім набытку.
