Вернер Гегеман (1881–1936) — нямецкі горадабудаўнік, крытык і публіцыст. У 1910 годзе ён арганізаваў Усеагульную горадабудаўнічую выставу ў Берліне, у 1913–1921 гадах працаваў у ЗША (план для Мілуокі, план для Оклэнда і Берклі), а з 1924 года рэдагаваў берлінскія архітэктурныя часопісы «Wasmuths Monatshefte für Baukunst» і «Der Städtebau». Ён выступаў за жыллёвую і зямельную рэформу і рэзка крытыкаваў прускі мілітарызм. Пасля прыходу нацыстаў да ўлады ён у 1933 годзе эміграваў; яго кнігі кідалі ў вогнішча падчас спальвання кніг 10 мая 1933 года. Гегеман выкладаў у Новай школе сацыяльных даследаванняў у Нью-Ёрку і памёр там 12 красавіка 1936 года. Кніга «Каменны Берлін. Гісторыя найбуйнейшага ў свеце горада чыншавых казармаў» выйшла ў Берліне ў выдавецтве Густава Кіпенгойера ў 1930 годзе. Чыншавая казарма (Mietskaserne, у Гегемана Mietkaserne) — шматпавярховы чыншавы дом, які займаў глыбокую дзялянку: за фасадным корпусам на вуліцу ішлі бакавыя і заднія флігелі вакол аднаго або некалькіх вузкіх задніх двароў. Будаўніча-паліцэйскі статут 1853 года патрабаваў для такіх двароў толькі 5,34 × 5,34 метра — каб магла развярнуцца пажарная помпа. План забудовы наваколля Берліна склаў для берлінскага паліцэй-прэзідыюма будаўнічы майстар Джэймс Гобрэхт (1825–1902) у 1858–1862 гадах; ён быў зацверджаны ў 1862 годзе і вызначыў вуліцы і вельмі вялікія кварталы на абшар, разлічаны прыкладна на чатыры мільёны жыхароў. Паліцэй-прэзідэнт — прызначаны дзяржавай кіраўнік берлінскай паліцыі, якому ў той час падпарадкоўваліся будаўнічы нагляд і планаванне вуліц; гарадское самакіраванне паводле Гарадавога палажэння 1808 года мела тут мала правоў, а ў гарадскім сходзе дзякуючы прывілею домаўладальнікаў і трохкласаваму выбарчаму праву панавалі ўласнікі дамоў і зямлі. Кніга выйшла ў час Веймарскай жыллёвай рэформы: у 1920 годзе быў утвораны Вялікі Берлін, з 1924 года за кошт падатку на даваенныя дамы (Hauszinssteuer), які забіраў частку інфляцыйнага выйгрышу домаўладальнікаў, фінансавалася грамадска карыснае будаўніцтва, і ў Берліне ў 1924–1930 гадах з’явілася больш за сто тысяч новых кватэр, вялікая частка — у грамадска карысных таварыстваў, такіх як GEHAG; сярод іх — пасёлак у Брыцы паводле праекта Бруна Таўта і Марціна Вагнера, які Гегеман параўноўвае з даваеннай забудовай. Мы перакладаем першыя два раздзелы — уступ, дзе Гегеман фармулюе сваё абвінавачанне, — і раздзел XXIII пра план вуліц 1858–1862 гадоў; астатнія 27 раздзелаў і заключэнне не перакладзеныя. Першы раздзел напісаны з вялікагерманскіх пазіцый, распаўсюджаных тады і сярод ліберальных крытыкаў Прусіі: Гегеман супрацьпастаўляе «нямецкую» Вену «прускаму» Берліну і ўжывае тагачасны слоўнік; мы перакладаем яго без скарачэнняў. Гегеман спасылаецца на табліцы са здымкамі і на іншыя старонкі сваёй кнігі; табліцы мы не прыводзім, а некалькі з іх выкарыстаныя ў калажах. Заўвагі ў квадратных дужках — нашы.
I. Старая і новая імперская сталіца
Ці скажа хто з тых, хто цяпер жыве, што бачыў дзе-небудзь, каб давалі шчадрэй, чым нас з пашанаю адорвалі ў Вене! — Вальтэр фон дэр Фогельвейдэ, 1200 год
Дзеля забавы ў Берлін наўрад ці хто прыязджае. — Берлінскі генеральны дырэктар паліцыі Вільгельм Штыбер (1818–1887)
«Берліну робяць зашмат гонару, калі лічаць, што з яго выходзіць нямецкае святло і кожнае больш шляхетнае імкненне... Не, нямецкая сіла і кожная больш высокая адукаванасць прыйшлі з поўдня і з сярэдзіны Германіі... берлінцы, як і гасконцы, часта толькі выкрыквалі тое, што было зроблена і створана ў іншых месцах... Немагчыма і тое, каб у такой сурова трыманай і напружанай салдацкай дзяржаве калі-небудзь расквітнела геніяльнае і мастацкае, бо яму патрэбна людская жыццярадаснасць». Так пісаў у 1805 годзе Эрнст Морыц Арнт, які быў не толькі прусам, але і добрым немцам і назаўсёды застанецца для нас паэтам песні «Што такое айчына немца?».
Разглядаючы Берлін, ніколі нельга забываць, што першынство ў Сярэдняй Еўропе гэтая сталіца купіла цаной цяжкіх ахвяр для агульнанямецкай айчыны і коштам іншай сталіцы — старэйшай і лепш размешчанай, больш праслаўленай і больш нямецкай. Таму патрыятычны назіральнік мусіць спытаць: што апраўдвае гэтыя вялікія ахвяры і што ж, нарэшце, у новым Берліне зроблена лепш, чым у старой Вене, якую Гётэ яшчэ называў «сталіцай нашай айчыны»?
Вена, дзе больш як за тысячу гадоў да заснавання Берліна памёр імператар Марк Аўрэлій, так рана стала цвярдыняй нямецкага духу і нямецкай зброі, што рыцар Вальтэр фон дэр Фогельвейдэ хваліўся, быццам менавіта там навучыўся «спяваць і казаць», — і было гэта задоўга да таго, як Берлін-Кёльн пачаў вынырваць з балот невялікага вендскага прытока. У тыя часы, калі першыя нямецкія пасяленцы Берліна-Кёльна спрабавалі прыпадобніць вендскую назву «Колен» (гэта значыць узгорак сярод балота) да рэйнскай назвы Кёльн (colonia), у Вене, на найвялікшай рацэ Заходняй Еўропы, ужо складалі ў адно песні пра Нібелунгаў і збіралі войскі імператараў-Гогенштаўфенаў, што ішлі ў крыжовыя паходы. Нямецкі князь, які правіў у Вене, узяў тады за жонку прынцэсу з Візантыі — апошняй ахоўніцы антычнай культуры. Ужо тады Вена была найлюднейшым горадам паміж Візантыяй і рэйнскім Кёльнам і хутка стала прызнаным цэнтрам той Сярэдняй Еўропы пад нямецкім кіраўніцтвам, чыя абарона на захадзе, пашырэнне на ўсход і тысячагадовае існаванне ў рэшце рэшт разбіліся аб «прускі партыкулярызм і яго бунт супраць агульнанямецкай супольнасці» (гэтыя апошнія словы належаць Бісмарку) — партыкулярызм, які і прывёў да панавання Берліна над астатняй, Малой Германіяй. Берлін у Сярэднявеччы занядбаў мастацтвы і навукі. У Берліне няма ніводнай значнай царквы, а ў яго асаблівай духоўнай цеснаце нават універсітэт змог з’явіцца толькі пасля вызваленчага ўмяшання Напалеона. Затое венскі сабор Святога Стэфана — адзін з найпрыгажэйшых храмаў Захаду, сярэднявечная венская будаўнічая арцель славілася на ўвесь свет, а Венскі ўніверсітэт, на 450 гадоў старэйшы за берлінскі, ужо ў Сярэднявеччы паспяхова спаборнічаў з праслаўленымі вышэйшымі школамі Парыжа і Прагі. У Вене з 1808 года Фрыдрых Шлегель пісаў лекцыі па гісторыі і заклікі да нямецкай вызваленчай вайны, якія ў рэшце рэшт пачулі і ў Берліне. А ўжо пры імператары Максіміліяне Венскі ўніверсітэт стаў месцам, дзе выкладалі вядучыя нямецкія гуманісты, такія як Цэльціс і Рэгіямантан, тады як вучань Цэльціса, некалі славуты Трытэмій, пакінуў Берлін са словамі: «Берлінцы, праўда, людзі добрыя, але занадта неадукаваныя». Праз 260 гадоў гэтае выслоўе амаль даслоўна паўтарыў Лесінг, калі назваў Прусію «самай рабскай краінай Еўропы» і канчаткова пахаваў надзею заснаваць там нямецкі тэатр. Музыка і тэатр Фрыдрыха «Вялікага»*, нягледзячы на велізарныя выдаткі, заставаліся нежывымі правінцыйнымі справамі: каб удаваць жыццё, кароль мусіў загадваць салдатам хадзіць на спектаклі. У Вене ж з бурлівага жыцця шчасліва адоранага народа рана выраслі тэатр і музыка міжнароднага значэння, а таксама першая сталая нямецкая сцэна. Пазней Вена са сваім Бургтэатрам яшчэ доўга вяла рэй у нямецкім драматычным мастацтве — і тады, калі палітыка Берліна ўжо пачала выпіхваць з імперыі ўсходнюю палову Германіі. А ў Берліне венскі ўзор дзяржаўнага нямецкага тэатра змаглі пераняць толькі пасля смерці таго афранцужанага караля Фрыдрыха II, пра чыю дзейнасць Эрнст Морыц Арнт сказаў: «Цяпер пачынаецца апошні вялікі раскол нямецкай нацыі, невылечны, які, можа, скончыцца толькі разам з народам... Кароль дасягнуў сваёй мэты — зрабіць Аўстрыю падазронай і слабейшай, але непазбежна дасягнуў і той, якой не хацеў: назаўсёды скалечыць Германію». Гэты вялікі кароль уцягнуў Германію ў тыя грамадзянскія войны, якія ўрэшце прывялі да страты ўсходняй паловы імперыі, нямецкіх каланізацыйных абшараў на Дунаі, Вісле і Балтыцы, да страты Германіяй становішча вялікай дзяржавы, а з ім — і да падзення старой імперскай сталіцы.
* Паколькі пытанне, ці правамерныя такія ўпрыгожвальныя мянушкі, як «Вялікі», «Крывавы» ці «Тоўсты», апошнім часам зноў стала спрэчным, у гэтай кнізе мы пойдзем за прыкладам Бісмарка, які ў трэцім томе сваіх «Думак і ўспамінаў» (с. 124) пісаў пра «вялікага» Фрыдрыха ў двукоссі.
Да гэтага падзення Вена мела шмат важных умоў, якіх не хапала Берліну, каб стаць магутным асяродкам нямецкай духоўнай культуры, што мог бы гэтак жа палка і неадольна пасылаць у свет свае аб’яднаныя прамені, як, скажам, Лондан і Парыж. Нават берлінец Генрых фон Трайчке яшчэ ў 1874 годзе назваў адсутнасць у Германіі «вялікага горада» «ненатуральнай заганай, якую можна растлумачыць толькі блытанінай і няшчасцямі надзвычай заблытанай гісторыі». Не было тут у Трайчке ні фальшывай, ні тым больш сапраўднай сціпласці. Ён не толькі не саромеўся «ненатуральнай заганы», а, наадварот, ганарыста заяўляў: «Мы, немцы, — адзіны культурны народ, які без вялікага горада заваяваў сабе становішча вялікай дзяржавы». Трайчке быў занадта берлінцам і прускім прафесарам гісторыі, каб зразумець, што народ без вялікага горада не можа стаць вялікай дзяржавай першага рангу.
Калі б надзея Германіі стаць вялікай дзяржавай не разбілася аб партыкулярызм яе варожых імперыі тэрытарыяльных дынастый, то рана і па-нямецку духоўна развітая Вена ляжала б так выгадна ў сярэдзіне нямецкіх магчымасцей пашырэння, што перавагі гэтага становішча і недахопы становішча Берліна наўрад ці растлумачыш інакш, як праз параўнанне з краінамі, якія сапраўды дасягнулі вялікадзяржаўнасці, — напрыклад, з Англіяй, Расіяй ці Амерыкай. Калі, скажам, дазволена параўнаць нямецкія абставіны з зусім іншымі, амерыканскімі, то становішча Вены пасярэдзіне паміж рэйнскім Кёльнам і Залатым Рогам Канстанцінопаля адпавядала б прыкладна становішчу Чыкага паміж Нью-Ёркам і Залатымі Варотамі Сан-Францыска. Нью-Ёрк і рэйнскі Кёльн доўга ляжалі паблізу крыніц амерыканскай і нямецкай народнай сілы. Амерыканскія сілы ў XVIII і XIX стагоддзях цяклі на захад, як нямецкія з VIII і IX стагоддзяў цяклі на ўсход. Немцы мелі неацэнную перавагу большага адзінства мовы і расы, тады як амерыканская народная сіла мусіла папаўняцца з самых несумяшчальных лішкаў чужых моўных і кроўных супольнасцей. Дзякуючы свайму становішчу каля крыніц народнай сілы Нью-Ёрку і Кёльну было наканавана пэўны час быць больш люднымі, чым Чыкага і Вена, якія доўга ляжалі памежнымі маркамі на самым краі каланізацыйных надзей сваіх народаў. Але гэтак жа непазбежна Чыкага абгоніць Нью-Ёрк, як непазбежна Вена абагнала Кёльн. Аднак у Германіі варожая дзяржаве барацьба «тэрытарыяльных» князёў-рабаўнікоў не дазволіла Вене, як Чыкага, перамясціцца ў сярэдзіну абшару пасяленняў, які ўсё рос. Берлін давялося б параўнаць хіба з Пітсбургам (ці Бафала), які дзякуючы некаторым важным, але другасортным перавагам стаў бы сталіцай амерыканскага абшару пасяленняў, калі б нейкі варожы Фрыдрых не даў Чыкага пашырыць сваю ўладу на захад — гэтак жа, як ён паклаў канец саксонскаму прасоўванню ў Польшчу і аўстрыйскаму на Балканы, каб забяспечыць свайму Берліну партыкулярысцкі ўяўны поспех. Калі б Пітсбург (ці Бафала), як Берлін у Германіі, стаў цэнтрам сіл Амерыкі, то Чыкага, як Вена ў Германіі, мусіў бы застацца на самай мяжы (а не ў сярэдзіне) абшару пасяленняў, і Сан-Францыска англасаксы дасягнулі б не больш, чым немцы Канстанцінопаль, — а немцы ж у 1914–1918 гадах яшчэ раз крывава какетнічалі з гэтай даўно прайгранай мэтай, каб потым пераможцы пераканалі іх, што еўрапейскі саюз народаў пажаданы толькі тады, калі ён не пад нямецкім або хоць бы не пад берлінскім кіраўніцтвам.
Разважлівыя аўстрыйцы і нават прусы, якім няўмелыя спробы германізацыі з боку габсбургскага ці прускага чынавенства XIX стагоддзя ляжаць на памяці ганебным цяжарам, сёння пераважна лічаць немагчымым, каб немцы ўвогуле калі-небудзь маглі гэтак прывабіць да сябе іншамоўныя народы, як гэта ўдалося, напрыклад, французам з брэтонцамі, хутка ўлучанымі фламандцамі і эльзасцамі ці ангельцам — з шатландцамі, бурамі і, у Канадзе, з французамі. Гэтыя скептыкі, што не вераць у нямецкую прыцягальнасць, забываюць, што ў мінулым немцы мелі поспех і з вендамі, што ў даўнія часы нават чэхі, а пры Марыі Тэрэзіі і венгры былі прыхільныя да немцаў і што Германія дасягнула б зусім іншых поспехаў, калі б мела культурную прыцягальнасць сталіцы, вартай яе. Памылкова думаць і тое, быццам еўрапейскі саюз дзяржаў, які ў Сярэднявеччы стаяў пад нямецкім кіраўніцтвам і які ў будучыні нам патрэбны яшчэ большым і мацнейшым, павінен служыць толькі сябелюбным мэтам наймагутнейшай моўнай супольнасці і гвалту над найменшымі моўнымі абшарамі. Не германізацыі, а вядучага месца ў еўрапейскім саюзе народаў мела права дамагацца Германія, пакуль была магутная.
Месца немцаў, якія некалі панавалі, занялі англасаксы — яны сталі распарадчыкамі свету. Замест практычнай дзяржаўнай мудрасці немцы развілі не толькі свае дынастычныя партыкулярызмы і слаўныя мясцовыя патрыятызмы, але і ўласную ідэалістычную філасофію, каб суцешыцца ў страце сусветнага значэння і растлумачыць сабе, што ёсць рэчы, каштоўнейшыя за ўладу, багацце і першынство ў радзе народаў. Наколькі гэтыя нямецкія каштоўнасці не належаць выключна нябачнаму, унутранаму ці ўвогуле іншаму свету (гэта значыць цалкам нямецкай метафізіцы), яны павінны выяўляцца ў годнасці і здароўі нямецкага жыцця і яго бачнага жытла — асабліва выразна, значыць, у забудове нямецкіх гарадоў. Магчыма, нават у забудове нямецкай сталіцы?
Ці стала імперская сталіца выразам нямецкага духу і вобразам нямецкай адукаванасці? Гэтае пытанне тым больш захапляльнае і палітычна важнае, што апошні прускі кайзер Вільгельм II 3 лютага 1895 года мог незвычайна трапна заявіць: «Гісторыя ніводнага горада ў свеце не дае так цікава ўбачыць уплыў князёў на развіццё і падтрымку горада, як гісторыя Берліна». Гэтак жа трапна выказаўся адзін з найгрунтоўнейшых гісторыкаў Берліна Эберхард Фадэн: «І сваім вонкавым абліччам, і ўладкаваннем жыцця свайго гарадскога грамадства рэзідэнцыя стала проста самавыяўленнем гэтай дзяржавы і яе дынастыі».
Ці ўдалося гэтае самавыяўленне прускай дзяржавы, Берлін, лепш, ці ён лепш забудаваны, чым іншыя сталіцы? Ці акупіліся беззваротныя ахвяры нямецкай крывёю і нямецкай зямлёю, якія ўзвышэнне Берліна ў сталіцы навязала «агульнанямецкай супольнасці»? Ці, можа, да дзяржавы, якую Берлін так дакладна і так доўга ўвасабляў, дагэтуль пасуюць словы, што Эрнст Морыц Арнт сказаў пра дзяржаву Фрыдрыха «Вялікага»: «Самую напружаную і самую дэспатычную салдацкую дзяржаву, поўную найнязноснейшай манархічнай арыстакратыі, называлі творам мудрага і добрага і найшчаслівейшай краінай Еўропы. Дух гэтай манархіі быў чужы ўсяму, што называецца нямецкім, і застаецца чужым дагэтуль; адсюль і непрыязнасць, амаль агіда малых дзяржаў Германіі, калі гаворка заходзіць пра тое, што прускі арол раскіне над іх брамамі свае магутныя крылы»? Ці не пасуе да Берліна тое, што пазней адзін з яго найлепшых знаўцаў новага часу, Тэадор Фантанэ, сказаў пра дзяржаву, «самавыяўленнем» якой стала сталіца? У 1878 годзе Фантанэ ўклаў у вусны аднаго са сваіх герояў: «Усё, што тут квітнее, — гэта рубрыкі і формулы, лічбы і шаблоны, а да таго ж тая брыдкая беднасць, якая нараджае не прастату, а толькі хітрасць і мізэрнасць». А можа, гэты непрыхільны прысуд якраз да Берліна і не пасуе, бо яго непараўнальны парад пышных пяціпавярховых фасадаў не аднаго праезджага чужаземца пераконваў, што ў нямецкай сталіцы прынамсі «тае брыдкай беднасці» няма? Ці, можа, — у пераносным сэнсе — менавіта да гэтых дзівосных берлінскіх фасадаў пасуюць іншыя словы Фантанэ: «Я быў яшчэ дзіцём, калі прачытаў у школе пра старых грэнадзёраў Фрыца, што яны насілі камізэлькі, якія зусім не былі камізэлькамі, а толькі чырвонымі трохкутнымі кавалкамі сукна, прышытымі проста да мундзіра. І праўда гэта ці не, але гэтыя трохкутныя лапікі я бачу тут ва ўсім, у малым і ў вялікім. Прышытая сутнасць, бачнасць і хітрасць, а пры гэтым глыбока ўкаранёнае ўяўленне, што ты нешта асаблівае. А на якой падставе? Бо ў іх ёсць тая ахвота да бойкі і рабунку, што заўсёды ходзіць поруч з беднасцю... Але заўсёды з „Тэ Дэум“, дзеля Бога, веры ці найвышэйшых каштоўнасцей. Бо надпісаў на сцягах гэтай краіне ніколі не бракавала». І сапраўды, берлінскія чыншавыя казармы з іх перанаселенымі кватэрамі вакол агідных задніх двароў прускія спецыялісты славілі як асаблівае дасягненне хрысціянскай маралі.
Але калі гэтыя непрыхільныя ацэнкі сапраўды пасуюць да Берліна, то ці прыходзяць там да ўлады прынамсі такія духоўныя сілы, што даюць надзею пераадолець гэтыя слабасці? Пра верхні слой, які задае тон у Берліне, прысуд стагоддзяў, здаецца, амаль аднадушны. Калі гуманіст Трытэмій пакідаў Берлін (1505), ён заявіў, што «паны, якіх ён бачыў пры двары, можа, і добрыя душою, але надзвычай грубыя, быццам мужыцкае ў іх ад нараджэння. Піць і бяздзейнічаць — вось іх занятак». Трохі вастрэй выказаўся Лесінг у сваім развітальным слове пра берлінскую «прыдворную чэрнь» (1767). Фрыдрых «Вялікі» ў сваіх «Мемуарах Брандэнбургскага дому» спрабаваў апраўдаць прыказкавую абмежаванасць брандэнбургска-прускай шляхты: «Маладыя дваране, якія прысвячалі сябе вайсковаму рамяству, думалі, што вучоба прыніжае іх годнасць; а паколькі чалавечы розум заўсёды схільны да крайнасцей, яны лічылі сваё невуцтва заслугай, а веды — дзівацкім педантызмам». І гэта выглядае дакладна як апісанне той «хітрасці», «брыдкай беднасці» і прускай «ахвоты да бойкі і рабунку», пра якія казаў Тэадор Фантанэ, калі Фрыдрых «Вялікі» працягвае: «Гэтае цалкам вайсковае кіраванне ўплывала на звычаі і нават вызначала моду: публіка ганарылася тым, што паводзіла сябе як спрытныя махляры (aigrefin); ніхто ў прускіх землях не насіў на сабе больш за тры локці сукна і шаблю карацейшую за два локці». Меркаванне Эрнста Морыца Арнта (1805) пра «найнязноснейшую арыстакратыю», якая задае тон у Берліне, ужо згадвалася.
Як верны берлінец, Фантанэ на схіле жыцця, здаецца, набраўся надзеі. У 1890 годзе шасцідзесяцівасьмігадовы пісьменнік пісаў у даверлівым лісце: «Што да нашай шляхты, якую я шчыра люблю, то я мусіў прызнаць, што ўсю свабоду і больш тонкую культуру, прынамсі тут, у Берліне, нам нясе пераважна заможнае габрэйства. Гэта факт, якому ў рэшце рэшт даводзіцца скарыцца». Дык ці былі гэтыя носьбіты культуры — усё ж наяўныя, хоць і не спрадвечна прускія — дастаткова моцныя, каб зрабіць Берлін сталіцай, вартай Германіі? Ці, можа, сёння прынамсі дзейнічаюць новыя сілы, якія прывядуць да пераадолення нашай «ненатуральнай заганы» і дадуць нам, немцам, нарэшце тое, чаго не хапала Гётэ, калі ён неўзабаве пасля вяртання з Берліна скардзіўся: «Нідзе ў Германіі няма асяродка грамадскай культуры жыцця»? Ці не гучыць якраз у самога Фантанэ і ў коле яго берлінскіх сяброў і духоўных папярэднікаў нешта з той мілай нямецкай мястэчкавай рамантыкі, якая пасля вызваленчай бітвы пад Енай на нейкі час расквітнела і ў Берліне і хоць і не дала нам духоўнай радзімы, але здолела стварыць нешта накшталт прыязнага прытулку? Ці жыццяздольны гэты мілы берлінскі дух, ці здольны ён стаць духам вялікага горада?
«Грамадская культура жыцця» непазбежна знаходзіць дакладны выраз у прасторах, у якіх яна рухаецца, — няхай яны завуцца Акропалем ці Форумам, — ці саборам Святога Стэфана і «ціснучай цеснатой» сярэднявечнага горада, — ці Каралеўскай плошчай, Елісейскімі Палямі і рэвалюцыйнымі ачагамі старога Парыжа, — ці лонданскім Сіці і скверам, «мой дом — мая крэпасць» і горадам-садам англічаніна, — ці звярынцам ля помніка Вільгельму I, Алеяй Перамогі і саборам Вільгельма II, Курфюрстэндамам і берлінскай чыншавай казармай з заднімі дварамі і сярэднім насельніцтвам у семдзесят восем душ. Кожны горад — гэта каменны, але дакладны і беспамылковы выраз духоўных сіл, якія стагоддзямі, камень за каменем, складалі яго будову. Змяя, якой скура стала цеснай, скідае яе і набывае новую, прасторнейшую. Але новае адзенне падобнае да старога як дзве кроплі вады. А некаторая лічынка, якая ледзь не задыхаецца ў сваім коканы, як у самаробнай труне, здольная яго разламаць і, пераўтвораная, узняцца да каляровага жыцця.
Берлін задыхаецца ў каменнай труне, у якую яго ўціснулі і якую ён сам дапамагаў будаваць. Наступныя ілюстрацыі і старонкі апісваюць гэтую труну і сілы, што яе будавалі і што, будзем спадзявацца, яе разламаюць; але яны апісваюць і ўсеўладдзе бюракратычнай цяганіны, і амаль вымушаную абыякавасць ахвяр гэтай бюракратыі, што задыхаюцца ў чыншавых казармах і параграфах, — бюракратыі, якая пагражае не дапусціць перабудовы Берліна, магчыма, ужо знішчыўшы саму сілу, здольную яго перабудаваць.
II. «Голас Божы» ў Берліне
«А ты, калі молішся, увайдзі ў пакойчык свой і, зачыніўшы дзверы твае, памаліся Айцу твайму, Які ў патаемным». — Евангелле ад Мацвея, 6:6
У 1871 годзе, калі Берлін яшчэ можна было назваць амаль малым і цалкам прускім, яго жыллёвыя ўмовы былі, мабыць, ужо горшыя, чым сёння ў нямецкай імперскай сталіцы, якая з яе чатырма мільёнамі жыхароў мусіла прыняць прускую спадчыну, і занядбаныя яны былі яшчэ больш бюракратычна-безадказна. Праўда, у 1871 годзе Берлін яшчэ меў на ўсіх вуліцах сярэднявечную брукаванку з паўметровымі смярдзючымі канавамі, чыя балотная вада і пацучыныя гнёзды праславіліся і ў краіне, і за мяжой. Але ўжо задоўга да таго ў Берліне забылі добрае германскае правіла, якое некалі ў сярэднявечным Берліне — гэтаксама як і ў сучасным Лондане — рабіла ўласны дом для кожнай сям’і чымсьці само сабой зразумелым. «Свой дым і свой ачаг» — так называла гэта старое берлінскае права. Ужо ў 1871 годзе, паводле афіцыйнай жыллёвай статыстыкі, у Берліне 162 000 чалавек, гэта значыць пятая частка тагачаснага насельніцтва, жылі ў так званых «перанаселеных» малых кватэрах. Гэтыя малыя кватэры знаходзіліся, аднак, зусім не ў маленькіх дамах: ужо тады яны былі сціснутыя — строга паводле заблытаных правілаў прускіх дзяржаўных устаноў і кантрольных органаў — вакол прадпісана бедных на сонца маленькіх двароў вялізных чыншавых казармаў, якія ўлады ўсяляк заахвочвалі. Гэтыя малыя кватэры, створаныя прускай дзяржаўнай мудрасцю, складаліся пераважна з аднаго пакоя з кухняй, і ў кожнай, паводле афіцыйна вылічанай сярэдняй, жыло па 7,2 чалавека. Генрыху фон Трайчке, які сёння належыць да саноўнікаў прускай дзяржаўнай мудрасці, а тады яшчэ слыў палітычнай галавой, паказалі на гэтыя бедствы, што крычаць да неба. Узняўшы вочы да неба, пан фон Трайчке адказаў на гэта ў сваім творы «Сацыялізм і яго заступнікі» (1874): «Кожны чалавек перш за ўсё сам адказвае за свае ўчынкі; няма такога гаротніка, які б у цесным пакойчыку не мог пачуць голасу свайго Бога».
Гэтаму гнілому апартунізму, ці то анархічнаму індывідуалізму, Генрыха фон Трайчке запярэчыў Густаў Шмолер, які тады яшчэ не быў тайным саветнікам і правасхадзіцельствам: «Гаварыць маральна і духоўна занядбаным масам пралетарыяў пра даброты ўнутранага жыцця — такая ж марная справа, як тлумачыць сляпому ўзнёслую прыгажосць зорнага неба».
Густаў фон Шмолер пазней стаў хвалцом прускага дзяржаўнага сацыялізму, у якім сёння многія сумняваюцца, і вядучым эканамістам вільгельмаўскай эпохі. І ўсё ж у барацьбе з дзяржаўна-палітычнай інертнасцю Генрыха фон Трайчке і яго ўсемагутных у Прусіі аднадумцаў ён адстойваў праўду: сацыяльныя бедствы вялікіх гарадоў — зусім не нешта непазбежнае, дадзенае прыродай. У сваім «Адкрытым пасланні да пана прафесара доктара Генрыха фон Трайчке» Шмолер раіў гэтаму прафесару: «Дык вось — ніякіх дурных сентыментальных скаргаў на прыроду грошай, на вялікія гарады, машыны, буйную фабрычную вытворчасць; але рашучая абарона тэзіса, што беды, якія мы сёння бачым услед за гэтымі фактамі, — следства недасканалага гаспадарчага ладу жыцця, а не нешта само па сабе непазбежнае, дадзенае прыродай».
Будаўнічая і жыллёвая галеча Берліна і іншых нямецкіх вялікіх гарадоў сапраўды лішняя. Яна не мае нічога агульнага з «голасам Божым». Але яна пасуе да Бога Трайчке і да таго ўладкавання нашай гарадской будаўнічай справы, якое ён вызначыў. Раздробленасць адказнасці за горадабудаўніцтва, кепская падрыхтоўка, слабавольнасць і беднасць фантазіі тых, хто пакліканы кіраваць, і ўсеагульнае выветрыванне будаўнічага пачуцця і грамадскага духу сталі з сярэдзіны XVIII стагоддзя — і таму збольшага застаюцца і сёння — адметнымі рысамі горадабудаўнічага ладу Берліна.
Цяжкія памылкі пры будаўніцтве гарадоў рабіліся і ў іншых краінах. У Парыжы, напрыклад, яшчэ нядаўна цісканіна крапасных умацаванняў, а ў амерыканскіх вялікіх гарадах — ашаламляльны наплыў імігрантаў з кожнага хрысціянскага і габрэйскага гета Старога Свету перашкаджалі здабываць здаровае жыллё, паркі і пляцоўкі для гульняў і давалі апраўданне невыносным бедствам. Горадабудаўнічыя заганы ёсць усюды — як выключэнне ці як правіла. Але іх прычыны і тое, як яны размеркаваныя, розняцца ад горада да горада, ад краіны да краіны. Там, дзе ў нямецкіх гарадах не было ні чужой іміграцыі, ні крапаснай цеснаты, ні іншага падобнага знешняга прымусу да кепскага, яго замяніла ўнутраная апантанасць. З часоў маладосці Фрыдрыха «Вялікага» рост Берліна ўжо не стрымлівалі ніякія ўмацаванні. Але духоўная абмежаванасць яго ўладароў і руплівая бюракратыя, з дапамогай якой гэтыя ўладары выцеснілі самадапамогу і грамадзянскі дух, аказаліся шкоднейшымі, чым маглі б быць любыя фізічныя абмежаванні. Гэтак жа, як у вырашальны час пашырэнне і палітычнае ўмацаванне агульнанямецкай айчыны разбіліся аб братазабойчыя сваркі сябелюбных дынастый і выгадаваных імі чынавенстваў і мясцовых патрыятызмаў, так і горадабудаўнічы ўздым, пашырэнне і здаровае ўладкаванне нямецкай сталіцы разбіліся аб завулкавыя інтарэсы муніцыпалітэтаў, што супраціўляліся адзін аднаму, і іх блізарукіх бюракратычных адміністрацый. «Гарадскія ўладары Берліна, — так іх рана апраўдвалі, — зусім не неабмежаваныя; яны нават вельмі абмежаваныя». Створаныя і кіраваныя або абароненыя такой самай бюракратыяй, сотні лішніх муніцыпальных устаноў маглі нават супраць найбольш абгрунтаваных патрабаванняў горадабудаўнічага розуму весці тыя вечна пераможныя бітвы, у якіх і самі багі змагаюцца дарэмна. [Алюзія на радок Шылера «З дурасцю і багі змагаюцца дарэмна». — Заўв. рэд.]
Падобна да нямецкай знешняй палітыкі, і нямецкае горадабудаўніцтва з жахлівымі наступствамі захварэла на дасягненні той усёзнаючай, мітуслівай, але ў любым вышэйшым сэнсе безадказнай бюракратыі, якой многія захапляюцца як «спрадвечна прускай», хоць яшчэ Бісмарк прадказваў нам, што «рана ці позна будзе дасягнута мяжа, калі нас раздушыць цяжар ніжэйшай бюракратыі». Кінуўшы шпільку ў бок «вайскоўцаў старой школы з фрыдрыхаўскіх часоў», Бісмарк скардзіўся, што карэнная пруская кроў бясплодная на вышэйшыя дзяржаўніцкія таленты і не схільная браць на сябе ўласную адказнасць.
Гэтая пруская бясплоднасць найбольш нашкодзіла нашаму горадабудаўніцтву, асабліва няпростай справе будаўніцтва нашай сталіцы. Тое, што Бісмарк казаў пра дыпламатаў з прускай шляхты, адносіцца і да дзяржаўных і гарадскіх чыноўнікаў Берліна, якім «нялёгка было б пакрыць спецыфічна прускага бюракрата лакам еўрапейскага». Затое ім удалося стварыць нямецкую імперскую сталіцу, якую — як найбуйнейшае ў свеце скопішча чыншавых казармаў — мабыць, трэба назваць найдзіўнейшым тварэннем нямецкага духу. Ацаніць гэтае дасягненне можна толькі праз параўнанне. У найбуйнейшым горадзе свету, Лондане, у кожным доме жыве ў сярэднім 8 чалавек; у Філадэльфіі — 5, у Чыкага — 9, у астраўным горадзе хмарачосаў Нью-Ёрку — 20, у заціснутай старой крэпасці Парыжы — 38. А ў Берліне, які, як Лондан, Чыкага ці Філадэльфія, мог свабодна разрастацца па раўніне, у кожным доме жыве ў сярэднім 78 чалавек, і большасць гэтых казармаў — без садоў.
У гэтым унікальным гарадскім тварэнні бюракратызаванага нямецкага духу незадоўга да вайны ўспыхнула спрэчка паміж статыстычнымі бюро гарадоў Шёнеберг і Берлін: 600 000 ці «толькі» 567 270 жыхароў Вялікага Берліна жылі ў кватэрах, дзе ў кожным пакоі туліліся больш за чатыры чалавекі? У той самы час паўмільёну дзяцей не хапала пляцовак для гульняў. І пры гэтым ні дзяржава, ні берлінскія гарады не рабілі нічога дзейснага, каб змагацца з нястачай жылля і пляцовак.
Лёс Берліна і яго «пакалення тайных саветнікаў — жывых трупаў» (як рана назваў яго адзін кансерватыўны сацыяльны палітык) стаў лёсам Нямецкай імперыі, гарады якой часта пераймалі кепскі берлінскі зямельны і будаўнічы лад і дзе (1928), паводле разлікаў імперскага міністэрства працы, бракуе 450 000 кватэр, яшчэ 300 000 аварыйных кватэр нельга знесці — у іх даводзіцца жыць, — а амаль 500 000 кватэр перанаселеныя; тым часам штогод будуецца толькі каля 300 000 кватэр, з якіх каля 250 000 патрэбныя новым сем’ям. І незалежна ад таго, ці будуць пабудаваныя кватэры, якіх не хапае, ці не, велізарная берлінская чыншавая казарма, якую пакінулі нам воля, нежаданне ці бязвольнасць прускіх уладароў і іх бюракратыі, яшчэ на амаль неаглядныя часы застанецца формай жытла, якой непазбежна мусіць падпарадкоўвацца маса нямецкага народа і нямецкага духоўнага жыцця і ад якой нас могуць вызваліць толькі доўгія змаганні.
XXIII. План вуліц 1858–1862 гадоў. Паліцыя прадпісвае чыншавыя казармы для чатырох мільёнаў берлінцаў
Сёння я прыняў старыя нямецкія колеры і паставіў Сябе і Свой народ пад шаноўны сцяг Германскай імперыі. Прусія адныне раствараецца ў Германіі. — З адозвы Фрыдрыха Вільгельма IV «Да майго народа і да нямецкай нацыі» ад 21 сакавіка 1848 года
Хто знішчыў нават тую драбку свабоднага дзяржаўнага жыцця, што ўцалела ў Прусіі пры Фрыдрыху Вільгельме III з часоў Штайна, і абсадзіў усе дзяржаўныя пасады кансерватыўнымі, ультракансерватыўнымі ці, што адно і тое ж, рэакцыйнымі стварэннямі, якія варагавалі з кожным свабодным парывам духу, тармазілі і душылі яго? — ВЫ! — З адказу на адозву Фрыдрыха Вільгельма IV, які рэвалюцыянеры распаўсюджвалі як улётку
Берлін меў 450 000 жыхароў, калі яго паліцэй-прэзідэнт адмахнуўся ад патрабаванняў разважлівых сацыяльных палітыкаў, якія настойліва паўтараліся ўжо дваццаць гадоў, і ўзяўся за смелы план забудовы (тут — план вуліц), які афіцыйна падрыхтаваў неаглядныя зялёныя абшары вакол Берліна пад шчыльна напакаваныя вялікія чыншавыя казармы з двума — шасцю кепска асветленымі заднімі дварамі кожная і асудзіў чатыры мільёны будучых берлінцаў жыць у такіх жытлах, горшых за якія не здолелі б выдумаць ні найдурнейшы чорт, ні найруплівейшы берлінскі тайны саветнік або зямельны спекулянт.
Супастаўленні, як на табліцах 56–60, паказваюць палітычна непрадузятаму чалавеку і нават неспецыялісту ў будаўніцтве, што нарабілі берлінскі паліцэй-прэзідэнт і яго тайныя саветнікі і чым мог бы стаць Берлін, калі б яго крыху раней забудоўвалі менш «тайнасаветніцкія», але бліжэйшыя да патрэб нашага практычнага жыцця выбаршчыкі, якія пасля «перавароту» 1918 года здабылі большасць у прускім і вялікаберлінскім парламентах. Шчыльна забудаваны Шёнеберг і нашмат прасторней забудаваны Брыц (табліца 60), тэмпельгофскія чыншавыя казармы і тэмпельгофскі горад-сад (табліца 61) выраслі на зусім аднолькавых адкрытых палях. Толькі невыпраўны будзе сцвярджаць, што занадта шчыльная, непрыгожая і нездаровая забудова, ад якой пакутуе амаль увесь даваенны Берлін, была неабходная, грамадска карысная ці «богаўгодная». Хто ж яе хацеў?
Паколькі Фрыдрых Вільгельм IV яшчэ пасля палітычнага напружання 1848 года пачаў траціць розум, а ў 1857 годзе з-за размякчэння мозгу быў прызнаны недзеяздольным, вялікі план забудовы 1858–1862 гадоў кладзецца на сумленне апекуна першага «Берлінскага грамадска карыснага будаўнічага таварыства», гэта значыць Вільгельма I і яго чынавенства, атрыманага ў спадчыну ад бацькі і брата, — чынавенства, якое было мацнейшае за караля і самым фатальным прадпрыемствам якога і стаў гэты план забудовы.
Гэты план забудовы Вільгельма I такі жахлівы, што варта сабраць сведчанні сучаснікаў пра яго ўзнікненне — як паказанні пра вялікую незразумелую прыродную катастрофу. Адно такое сведчанне належыць прафесару К. Э. О. Фрычу, заснавальніку найстарэйшай з будаўнічых газет, што выходзяць у Берліне, які добра ведаў людзей і абставіны тых крытычных гадоў. Незадоўга да смерці ён пісаў: «Калі ў 1850-я гады будаўніцтва на ўскраінах Берліна пачало ажыўляцца, прыйшлі да высновы, што задавальняцца частковымі планамі забудовы больш нельга і што мэтазгодней цяпер скласці адзіны план забудовы для ўсёй гарадской тэрыторыі. Здаецца, гэтая думка нарадзілася ў нетрах дзяржаўных устаноў, якія лічылі сваім абавязкам яе ажыццявіць. Шлях, які для гэтага абралі, вельмі характэрны для тагачаснай Прусіі. У Аўстрыі, дзе прыкладна ў той жа час (1857) паўстала пытанне аб пашырэнні Вены, якое стала магчымым дзякуючы зносу старых умацаванняў, перш за ўсё паклапаціліся сабраць ідэі для новага плана і дзеля гэтага абвясцілі адкрыты конкурс. Гэты шлях з таго часу абіралі ўжо не раз, і ён і сёння лічыцца найлепшым. А ў тагачаснай Прусіі дзяржаўная ўстанова палічыла б, што такім крокам выдае сабе пасведчанне аб беднасці. Таму вышэйшая інстанцыя проста даручыла адпаведнай установе — берлінскаму паліцэй-прэзідыюму — скласці план забудовы, і там гэтае даручэнне выканалі, як любое іншае, у парадку чарговага „нумара“; з той толькі розніцай, што выконвалі яго не ў звычайным справаводстве, а нанялі для гэтай асаблівай мэты здольнага маладога будаўнічага чыноўніка — будаўнічага майстра Джэймса Гобрэхта. Гэта было ўсё роўна што даручыць распрацоўку Германскага грамадзянскага кодэкса маладому асэсару за два талеры сутачных». Гэта словы прафесара Фрыча.
Наколькі трывала дзейнічаюць традыцыя і абмежаванасць прускага чынавенства і наколькі яго прадстаўнікі і сёння адчуваюць сябе звязанымі са сваімі калегамі з часоў рэакцыі задоўга да сусветнай вайны, весела даказала радыёцэнзура 1929 года: яна выкрасліла толькі што працытаваныя словы старога прафесара Фрыча з рэкламнай радыёлекцыі пра адзін берлінскі прыгарад-сад. Паліцэйскі план забудовы быў і застаўся ворагам і смерцю берлінскіх гарадоў-садоў. Ён цярпеў толькі чыншавыя казармы.
Не злыя намеры, а сапраўды толькі «другарадныя, больш ці менш карыслівыя мэты» (параўн. с. 294 кнігі) пераследаваў прускі ўрад у гэтай сваёй найвялікшай дурасці, вартай шыльдбюргераў [жыхароў горада дурняў з нямецкай народнай кнігі XVI стагоддзя. — Заўв. рэд.]. Ён заблытаўся ў сетках уласных самаўпэўненых параграфаў, і менавіта дробныя хітрыкі, якімі ён спрабаваў з іх выкруціцца, і нарабілі вялікай і непапраўнай шкоды.
У папярэдніх раздзелах было паказана, як шкодна і абуральна часта ўплывала на берлінскае горадабудаўніцтва каралеўская сваволя. Але гэтая сваволя нярэдка была натхнёная добрай воляй, і нават яе няўмеласць была больш цярпімай, чым горадабудаўнічая анархія, якую ў XIX стагоддзі выклікаў прускі ўрад. У гэтай анархіі планавая воля стала немагчымай. У барацьбе паміж дзяржавай і горадам грамадскае дабро прыносілася ў ахвяру выпадку ці найнікчэмнейшай хвіліннай выгадзе. Як магло дайсці да такой анархіі?
Ужо больш за сто гадоў ураду ўдавалася ўхіляцца ад прысвоенага ім абавязку пашыраць горад. Раптам несці выдаткі на будаўніцтва новых вуліц, якія ў рэшце рэшт сталі непазбежнымі, — гэтаму ўрад супраціўляўся тым больш, што Гарадавое палажэнне 1808 года раздзяліла дзяржаўную і гарадскую касы. Сэнс гэтага Гарадавога палажэння быў не ў апошнюю чаргу ў тым, што дзяржава ў грашовай нястачы напалеонаўскіх войнаў запатрабавала ад непаўналетніх гарадоў: надалей дапамагайце сабе самі! Але пры гэтым урад так і не адважыўся перадаць сталіцы ўладныя абавязкі і правы, патрэбныя для горадабудаўнічай самадапамогі. Аднак у краіне, дзе абсалютызм аслабіў ці забіў грамадзянскую самадапамогу (і нават здольнасць заможных грамадзян займець прыдатны для жыцця дом), нельга без грамадскай небяспекі нічога пакідаць без прадпісанняў, забаронаў і параграфаў усіх відаў. Значыць, у Прусіі ў асабліва небяспечнай галіне горадабудаўніцтва грамадскае дабро трэба абараняць ад наступу прыватнай прагі нажывы асабліва моцнай уладнай зброяй. Гэтая горадабудаўнічая зброя называецца будаўнічы статут і план забудовы — дзве рэчы, якія, каб быць дзейснымі, належаць адна адной гэтак жа, як патроны вінтоўцы або вінтоўка патронам, што да яе пасуюць.
На вечную бяду Берліна прускаму ўраду ў XIX стагоддзі ўдалося зрабіць гэтую зброю бяссільнай: тое, што належала адно аднаму, ён раскідаў у розныя бакі. Чаму? З рэакцыйнага страху перад самакіраваннем, з успадкаванай патрэбы ва ўсё ўмешвацца, карацей — з палітычнай няздольнасці. Складанне будаўнічага статута ўрад пакінуў за сабой. Складанне і дэталёвую распрацоўку планаў забудовы ён нехаця перадаў прускім гарадам — але толькі пасля таго, як сам — не дзеля агульнага дабра, а на ўцеху землеўласнікам — склаў нечувана кепскі берлінскі план забудовы і ўзвёў яго ў ранг узору, які многія пераймалі. Так будаўнічы статут і план забудовы, якія мы тут параўналі з вінтоўкай і патронамі да яе, трапілі ў рукі дзвюх розных устаноў, чыя несумяшчальнасць і ўзаемны недавер мелі куды горшыя наступствы, чым найгоршае чынавенскае хабарніцтва, якое калі-небудзь шкодзіла амерыканскім гарадам. Абясцэньванне ўладнай ахоўнай зброі горадабудаўніцтва было выгадным толькі зямельным мяснікам, якіх гэтай зброяй трэба было трымаць у аброці і якіх пруская дзяржава сваім кепскім горадабудаўнічым ладам проста запрашала спакойна, бязлітасна і законна багацець коштам грамадскага дабра. Страты панесла бездапаможнае гарадское грамадства, вялікая маса гараджан, якія былі безабаронна аддадзеныя на волю прускага няўмелага кіравання і трапілі ў такую прыгонную залежнасць ад чыншавых казармаў, якой свет больш нідзе не ведае. «Жыллёвы феадалізм і чыншавая тыранія — галоўныя прыкметы берлінскай жыллёвай нястачы», — пісаў у 1872 годзе дырэктар Каралеўскага прускага статыстычнага бюро тайны саветнік Энгель.
Будаўнічы статут і план забудовы можна параўнаць і з фасадам дома і яго планам: будаваць можа толькі той, хто трымае ў руках і тое, і другое. А калі ўявіць, што фасад і план робяць два архітэктары, якія ўсляпую працуюць адзін супраць аднаго, а будуюць два варожыя муляры, то атрымаецца карціна той дзяржаўнай мудрасці, з якой у даваеннай Прусіі — а часам і пазней — займаліся горадабудаўніцтвам.
Горадабудаўніцтва і будаўнічая справа Берліна да 1853 года падпарадкоўваліся будаўнічаму статуту 1641 года, дапоўненаму пастановай 1763 года і наступнымі «Асаблівымі будаўнічымі звычаямі для Берліна». (Гэтыя тры крыніцы права і пасля 1853 года заставаліся ў сіле для некаторых пытанняў суседскага права, напрыклад права сцёку з даху і права на вокны.) Новы «Будаўніча-паліцэйскі статут для Берліна і яго будаўніча-паліцэйскай акругі» 1853 года клапаціўся амаль толькі пра як мага большую ахову ад пажараў. Яго санітарна-паліцэйскія прадпісанні былі мізэрныя і расплывістыя. Гэтая проціпажарная ахова («піраманіяй» назваў яе пазней Эрнст Брух, адзін з найлепшых крытыкаў берлінскага плана забудовы) была такая празмерная і ставіла такія дарагія патрабаванні, што будаваць разумныя танныя дамы стала немагчыма. Затое на вуліцах шырэй за 15 метраў дазвалялася будаваць якой заўгодна вышыні; і на вуліцах вузейшых за 15 метраў дапускалася вышыня будынкаў у 1¼ шырыні вуліцы. Ды і гэтае недастатковае абмежаванне тычылася толькі фасада. На вялікіх задніх участках урад дазваляў славутыя берлінскія двары: яны мусілі мець толькі 5,3 метра ў шырыню і 5,3 метра ў глыбіню, а вакол іх стаялі заднія флігелі, якія маглі мець 22 метры вышыні — або гэтулькі ж, колькі пярэднія дамы на вуліцы. Прынамсі палова вокнаў у гэтых дамах выходзіла на маленькія заднія двары. Ніякага абмежавання забудаванай плошчы не існавала. Такім чынам, суадносіны паміж шырынёй вуліцы і вышынёй дома былі толькі своеасаблівым фасадным хвальствам. На задніх участках прускі ўрад, мабыць, абышоўся б і зусім без шахтаў для паветра і святла — супраць пакояў без вокнаў ён не пярэчыў, — калі б не баяўся агню: двары, якіх ён патрабаваў, мелі якраз мінімальную шырыню, патрэбную, каб развярнуць пажарную помпу. Дзеля пажарных помпаў, што заязджаюць і выязджаюць, статут патрабаваў і дарагіх праездаў шырынёй 5,3 метра; затое дазваляў вокнам пяціпавярховых задніх флігеляў набліжацца да суседніх глухіх брандмаўэраў на 250 сантыметраў, бо там, дзе фасаднага эфекту, здавалася, не трэба, гэтага хапала, каб працягнуць пажарную помпу. На такі акуратны каралеўска-прускі манер на кожнай берлінскай дзялянцы шырынёй 20 і глыбінёй 56 метраў пры памяркоўным засяленні (па 1,5 чалавека ў пакоі, не лічачы кухняў) 325 чалавек маглі ратавацца кожны на свой лад [алюзія на выслоўе Фрыдрыха II: «У маёй дзяржаве кожны можа ратавацца на свой лад». — Заўв. рэд.]. Але неўзабаве пасля выдання гэтага статута берлінскі паліцэй-прэзідэнт сваім новым планам забудовы паклапаціўся пра тысячы куды глыбейшых і больш умяшчальных дзялянак. Гэты спраўны статут мог разгарнуцца напоўніцу і пакінуць незгладжальны след у жыцці сталіцы і Германскай імперыі, бо з нязначнымі зменамі ён дзейнічаў да 1887 года і быў з пашанай пераняты многімі нямецкімі гарадамі.
Калі пасля больш чым трыццацігадовага дзеяння гэтага статута ўрад узяўся трохі яго палепшыць, землеўласнікі змагаліся як ільвы за «законна набытае права» і надалей гэтак жа шкодна для грамады выціскаць сваю зямлю і адпаведна дорага браць за яе грошы, як ім цэлае пакаленне раіла пруская дзяржава. Таму ў 1885 годзе інжынер і гарадскі дэпутат Вік апублікаваў прыведзены тут чарцёж і разлік (325 чалавек на нармальную дзялянку!) і крывадушна дапісаў: «Варта адразу адзначыць, што такое максімальна магчымае выкарыстанне, на шчасце, сустракаецца рэдка, — але яно магчымае і бывае, а таму мусіць быць пакладзена ў аснову нашага параўнальнага разліку».
Асцярожны дзяржаўны будаўнічы статут 1853 года пакінуў для Берліна нявырашаным пытанне, якое тады якраз было самым важным: хто павінен плаціць за зямлю пад вуліцы, калі паўсюль тэрмінова трэба будаваць вуліцы. Паводле прускага Агульнага земскага права абмежаваць уласнасць можна было толькі законам. Кожны землеўласнік меў права будавацца на сваім участку нават тады, калі яго новы дом апынуўся б, скажам, пасярод вуліцы, запланаванай паліцэй-прэзідэнтам, але яшчэ не пракладзенай. Хто хацеў пазбавіць землеўласнікаў гэтага права, мусіў і пакрыць страты пакрыўджаным уласнікам. З-за шматлікіх войнаў, якія Прусія мусіла весці за панаванне сваіх чыншавых казармаў і супраць «далучэння» Аўстрыі да імперыі, яе ўладары толькі ў 1875 годзе здолелі прыняць жыццёва важны закон, які дазваляў абвясціць кавалак зямлі непрыдатным для забудовы дзеля пракладкі гарадской вулічнай сеткі. Таму да 1875 года ашчадны ўрад пры будаўніцтве новых берлінскіх вуліц залежаў ад таго, ці аддадуць землеўласнікі зямлю пад вуліцы бясплатна. Вось ён і стараўся іх задобрыць. Слабасці берлінскага плана забудовы — следства гэтай ласкава-хітрай спробы ўрада. Бо калі землеўласнікі не былі схільныя аддаваць зямлю задарма, то, як канстатавала ў 1840 годзе міністэрства ўнутраных спраў, і гарадская абшчына не была абавязаная купляць зямлю пад вуліцы. Паліцэй-прэзідэнт мог колькі заўгодна складаць планы вуліц і забудовы, але ніколі не мог абавязаць горад ператварыць гэтыя папяровыя планы ў рэальнасць. Наадварот, на думку выбітных правазнаўцаў таго часу (параўн.: F. A. C. Grein, «Baurecht», с. 45 і далей), калі зямлю забіралі пад вуліцы, кампенсацыю заўсёды мусіў плаціць той, ад каго зыходзіла адмова ў дазволе на будаўніцтва. Патрэбны паводле Земскага права (§ 67) дазвол на будаўніцтва, як і адмова ў ім, зыходзілі праз паліцэйскую ўладу ад дзяржавы. Значыць, абавязак кампенсацыі ляжаў найперш на дзяржаве. Яна магла паспрабаваць перакласці свае абавязкі на абшчыны, але заканадаўства не давала ёй для гэтага прыдатных сродкаў. А новая пруская канстытуцыя 1850 года нават зноў замацавала за занепакоенымі землеўласнікамі права свабодна распараджацца сваёй зямельнай уласнасцю.
Але насельніцтва Берліна расло ўсё хутчэй, а наяўныя чыншавыя казармы былі перапоўненыя. Казармы і іх заднія флігелі затапталі старыя сады і ацалелыя меншыя дамы — калі толькі там не жылі дзівакі, што збіраліся дачакацца смерці, перш чым аддаць сваю ўласнасць чыншавай казарме. Урэшце нават у цярплівым казарменным горадзе Берліне спатрэбіліся новыя вуліцы. І вось паліцэй-прэзідэнт, пакуль цэны на зямлю імкліва лезлі ўгору, апынуўся перад выбарам: ці ўгаварыць дзяржаву плаціць за зямлю пад вуліцы, ці спрытным фокусам перакласці абавязак кампенсацыі на горад Берлін, ці схіліць землеўласнікаў адмовіцца ад належнай ім кампенсацыі і аддаць зямлю пад вуліцы задарма. Урад, праўда, любіў уводзіць падданых у зман, быццам дзяржава і дзяржаўная кішэня (так званы фіск) — дзве розныя істоты і фіск мусіць, амаль як звычайны смяротны, падпарадкоўвацца прыватнаму праву. Але старое правіла казала: «Фіск сораму не ведае». І яшчэ менш саромелася ўсемагутная дзяржава заўсёды з найпяшчотнейшай увагай ставіцца да свайго фіска.
Узваліць на абшчыны абавязак кампенсацыі за зямлю пад вуліцы паспрабаваў у 1855 годзе міністр гандлю, якому ў Прусіі падпарадкоўваліся і грамадскія работы. Распараджэннем аб складанні гарадскіх планаў забудовы ініцыятыву ў гэтай справе «з увагі на прызнаны (!) пераважны інтарэс камунальных улад і на большую дзейснасць іх уздзеяння на зацікаўленых асоб» шчодра пакінулі абшчынам. Значыць, надалей менавіта абшчыны мелі забараняць забудову зямлі пад вуліцы — і, адпаведна, за гэта плаціць. У Берліне гэтаму намеру перашкаджаў толькі кабінетны ўказ 1843 года, які выразна ставіў пракладку новых ці змяненне існых вуліц у Берліне і Патсдаме ў залежнасць ад непасрэднага дазволу караля. Абапіраючыся на гэты ўказ, Фрыдрых Вільгельм IV хацеў даць волю сваім архітэктурным захапленням у сталіцы, якая нібыта кіравала сама сабой. Але калі Берліну спатрэбілася менш каралеўскай архітэктуры і больш кватэр для рабочых, катэгарычны § 10 дзяржаўнага берлінскага будаўнічага статута 1853 года («Лінію забудовы для будынкаў і збудаванняў уздоўж вуліц і плошчаў вызначае паліцэй-прэзідыюм») стаў інструкцыяй да выканання кабінетнага ўказа.
Таму, нягледзячы на распараджэнне 1855 года, якое пакідала ініцыятыву складання плана ліній забудовы абшчынам, берлінскі паліцэй-прэзідэнт трымаўся свайго права планаваць вуліцы і плошчы на ўласны погляд, бо гэта ж тое самае, што вызначаць лініі забудовы. Але хто планаваў вуліцы, той планаваў і кварталы паміж вуліцамі, а з імі і тып дамоў, што пасуюць да гэтых кварталаў. Хто ўпарта настойвае на тым, каб сказаць «А», той адказвае і за «Б», і за «В». Адказнасць ідзе за паўнамоцтвамі — гэта непахісны прававы прынцып.
Пад аховай урадавага распараджэння 1855 года паліцэй-прэзідэнт нарэшце, пасля ўжо дваццацігадовай затрымкі, хацеў узяцца за пашырэнне старых планаў забудовы. Але гэтая запозненая жага дзейнасці напалохала асцярожны прускі ўрад. І ён адмовіў свайму паліцэй-прэзідэнту ў просьбе, каб урад прынамсі ўзяў на сябе выдаткі на складанне — не на ажыццяўленне — плана ліній забудовы, які паліцыя мела вызначыць нанава. Ашчадны ўрад спачатку зноў на некалькі гадоў адклаў справу, а потым усё ж, у 1858 годзе, насуперак уласнаму распараджэнню 1855 года, даручыў паліцэй-прэзідэнту скласці агульны план забудовы. Адначасова ён загадаў берлінскаму магістрату пакрыць выдаткі. Горад пратэставаў. Тады яму пагразілі прымусовым спагнаннем, і ён заплаціў.
Так паліцэй-прэзідэнт мог лічыць, што нарэшце адстаяў сваё права на складанне плана і зможа спагнаць з кішэні горада Берліна і выдаткі на складанне плана, і законную кампенсацыю за аддадзеную пад вуліцы зямлю.
Але паколькі гэтыя паліцэйскія намеры па-ранейшаму не мелі законнай асновы, паліцэй-прэзідыюм і далей мусіў незвычайна мяккай рукой спрабаваць утаймаваць небяспечныя, законна абгрунтаваныя і нічым не абмежаваныя прэтэнзіі землеўласнікаў на кампенсацыю за зямлю, якую ім давялося б ахвяраваць пад вуліцы. Разумны ўрад паклапаціўся б пра тое, каб гэтае права адмяніць законам. Бо пры актыўным будаўніцтве аддача зямлі пад вуліцы прыносіла землеўласніку больш выгады, чым страт; ды і на ахвяру ён ахвотна пайшоў бы, калі б непрыдатныя прускія параграфы не навучылі яго іншаму. Ляжаў на паверхні і такі выхад: перад канчатковым зацвярджэннем плана спрытнымі перамовамі падахвоціць землеўласнікаў спаборнічаць за тэрміновае для іх будаўніцтва вуліц і дабіцца ад іх укладу ў сапраўды грамадска карысны план вуліц. Урад і паліцэй-прэзідыюм, нягледзячы на заблытанае прававое становішча, маглі б зрабіць шмат для ажыццяўлення разумнага плана забудовы. Але для гэтага ўстановам, якія ўмелі думаць толькі фіскальна, трэба было б разумець будучыню Берліна і клапаціцца пра яе. Каб не плаціць за складанне плана — выдаткі, якія тады ацэньвалі ў 12 000 талераў (потым Берлін мусіў заплаціць за гэты дзяржаўны шэдэўр 30 000 талераў), — урад некалькі гадоў трымаў пякучае пытанне ў шуфлядзе; а паліцэй-прэзідэнт, каб зменшыць выдаткі на кампенсацыю за зямлю пад вуліцы, ды і проста з агульнай бяздумнасці, не спыніўся перад нагрувашчваннем найгоршых бедаў.
Бо план забудовы, распрацаваны паліцэй-прэзідыюмам па даручэнні міністэрства гандлю, шкодзіў яшчэ значна больш, чым можна было баяцца пры дакладным выкананні распараджэння 1855 года. Паколькі паліцэй-прэзідэнт думаў, што знайшоў сродак перакласці абавязак кампенсацыі на горад Берлін, ён не бачыў ніякай карысці ў тым, каб пры распрацоўцы плана трымацца распараджэння 1855 года: тое хацела бачыць план забудовы толькі дзеля «задавальнення верагоднай патрэбы бліжэйшай будучыні» і выразна адхіляла план, разлічаны на значнае пашырэнне. Замест гэтага паліцэй-прэзідэнт склаў план, які, паводле слоў рэскрыпту міністэрства гандлю ад 2 жніўня 1862 года, быў «разлічаны на стагоддзе наперад».
Але як мог берлінскі паліцэй-прэзідэнт складаць планы, што выходзілі далёка за межы Берліна? Дзякуючы ўрадаваму фокусу, вартаму штукара. Урад тлумачыў Гарадавое палажэнне па-рознаму — у залежнасці ад таго, ці прызначалася тлумачэнне для гарадскога самакіравання, ці для дзяржаўнага паліцэй-прэзідэнта Берліна. Паводле фатальнага чацвёртага параграфа, «да гарадской паліцэйскай і абшчыннай акругі належаць усе жыхары і ўсе ўчасткі горада і прадмесцяў». Значыць, рабіў выснову кемлівы ўрад, старыя палявыя ўгоддзі Берліна надалей ужо не належалі да горада Берліна. (Гэты фокус апісаны вышэй, на с. 268 кнігі.) А для паліцыі, якая засталася дзяржаўнай, кемлівы ўрад рабіў выснову адваротную. У 1836 годзе міністр унутраных спраў і паліцыі фон Рохаў пастанавіў: «Паколькі да ўчасткаў горада і прадмесцяў належаць і тыя, што ляжаць у палявых угоддзях, то паводле § 4 Гарадавога палажэння, як і паводле звычайнага словаўжытку, не можа быць ніякага сумнення ў тым, што і палявыя ўгоддзі мусяць залічвацца ў гарадскую паліцэйскую акругу. Усё гэта вынікае само сабой». Перад такім двудушным урадам Берлін быў бяссільны. Замест неабходнага супрацоўніцтва дзяржавы і горада ўрад з самага пачатку завёў дробную вайну.
А між тым паліцэйская самаўпэўненасць пры складанні плана вуліц магла б прынесці карысць, калі б ёю карысталіся разумна — у тым сэнсе, як патрабаваў першы агульны сход Нямецкіх таварыстваў архітэктараў і інжынераў у 1874 годзе: каб вызначаліся толькі галоўныя транспартныя магістралі і каб тым самым пазбягалі штучнага ўздыму коштаў зямлі ў абшарах паміж імі. І сапраўды, калі план забудовы абмяжоўваецца галоўнымі магістралямі і калі гэтыя вуліцы да таго ж раскіданыя па вельмі вялікай тэрыторыі (чым большай, тым лепш — гэта таксама падкрэслівалася на сходзе 1874 года), то зямельнай спекуляцыі бракуе многіх зачэпак, патрэбных ёй, каб стаць па-сапраўднаму шкоднай. А берлінскі паліцэй-прэзідэнт, наадварот, спалучыў абедзве бяды і выключыў тую перавагу, якую мае кожная з іх: ён не абмежаваўся вызначэннем галоўных магістраляў, а распрацаваў даволі дэталёвую вулічную сетку; а потым яшчэ і не абмежаваў гэтую сетку «патрэбамі бліжэйшай будучыні», а даў спекуляцыі патрэбныя ёй «падказкі» на сто гадоў наперад.
Але шкода, якую нарабіў паліцэй-прэзідэнт, ішла яшчэ далей. Вуліцам яго плана бракуе мэтанакіраванай трасіроўкі і вялікай шырыні, якія зрабілі б іх транспартнымі артэрыямі першага парадку, выязнымі магістралямі. А для жылых мэтаў яны былі занадта шырокія, гэта значыць занадта дарагія. Іх было нашмат больш, чым трэба для галоўнага руху, але паміж імі заставаліся кварталы, кожны памерам з чатыры — дзесяць кварталаў старога Фрыдрыхштата. (Апошнія добра відаць на табліцы 62, а план на табліцы 55, унізе, паказвае побач рознавялікія кварталы Фрыдрыхштата і плана забудовы 1858 года.) Калі толькі на ўсіх кварталах не меркавалася ставіць палацы ў стылі «караля-салдата» з вялікімі «міністэрскімі садамі», то гэтыя кварталы 1858 года не мелі ніякага дачынення да якой-небудзь мыслімай дагэтуль у Берліне ці дзе-небудзь яшчэ формы чалавечага жытла. Берлін, які ўздымаўся, з дапамогай свайго паліцэй-прэзідэнта быў на шляху да вынаходства чагосьці зусім новага. Так, генію прускай любові да парадку і параграфнай неахайнасці было наканавана зусім выпадкова натрапіць на форму вялікагарадскога масавага загону, якой па пачварнасці яшчэ ніколі і нідзе не было і якой прускае кіраванне потым на працягу наступных трыццаці гадоў з уласцівай яму грунтоўнасцю і з заслужаным гонарам вынаходніка забяспечыла ўсеагульнае пашырэнне ў Берліне і Германіі.
Ад аднаго сівога сведкі, які ў тыя знамянальныя шасцідзясятыя гады быў блізкі да паліцэй-прэзідыюма, імперскі міністр Бернгард Дэрнбург у 1912 годзе пачуў, што берлінскі план забудовы 1858 года быў, уласна кажучы, толькі планам галоўных ліній і што паліцэй-прэзідэнт, уласна, хацеў па меры патрэбы ўстаўляць паміж шырокімі транспартнымі вуліцамі, адзінымі нанесенымі на план, патрэбныя вузейшыя, танейшыя і больш прыдатныя для жылля бакавыя вуліцы. Такія жылыя вуліцы сапраўды былі б неабходныя, калі б звышвялікія кварталы трэба было асвойваць інакш, чым з дапамогай зусім новых па сваёй пачварнасці шматдваровых чыншавых казармаў. Але паколькі — расказваў далей сведка — будаўніцтва вуліц да 1870-х гадоў было справай не горада Берліна, а клопатам дзяржаўнага фіска, у паліцэй-прэзідыюме заднім чыслом вырашылі лепш жылыя вуліцы не будаваць і тым самым дазволіць дзяржаве істотна зэканоміць. Бо, як яшчэ ў 1905 годзе канстатаваў у берлінскім гарадскім сходзе тайны будаўнічы саветнік Кюльман, таму, хто абавязаны будаваць вуліцы, выгадна пракласці як мага менш вуліц і ўзамен нарэзаць як мага глыбейшыя кварталы.
Такім чынам, паліцэй-прэзідэнт, які спачатку меў цалкам сумленныя намеры, толькі заднім чыслом вырашыў пасяліць палову берлінскага насельніцтва вакол задніх двароў. Замест таго каб планаваць прыстойны горад, ён палічыў за лепшае гэтага не рабіць. Паліцэй-прэзідэнт меў толькі адну мэту: бязбольна пазбавіцца дзяржаўнага абавязку кампенсацыі за ахвяраваную пад вуліцы зямлю, які законна існаваў паводле Агульнага земскага права і міністэрскага рашэння 1840 года, — пазбавіцца так, каб гэта прыйшлося даспадобы і тым землеўласнікам, на каго яго перакладалі, бо гэтага патрабавала прававое становішча. Для дасягнення гэтай адзінай сціплай мэты шлях, абраны блізарукім паліцэй-прэзідэнтам, быў зусім не кепскі. Ён дазволіў гораду Берліну, дзе панавалі землеўласнікі, удзельнічаць у распрацоўцы свайго плана. Выкінуўшы патрэбныя жылыя вуліцы, ён схіліў землеўласнікаў бясплатна аддаваць зямлю пад транспартныя вуліцы і брукаваць (замест жылых вуліц) першыя, другія, трэція і чацвёртыя заднія двары: шырокімі вуліцамі і велізарнымі кварталамі свайго плана ён даў ім магчымасць нечакана грунтоўна і па-новаму скарыстацца кепскім будаўнічым статутам 1853 года і з лішкам кампенсаваць сабе ўсё пяці-, шасці- і сяміпавярховай забудовай з пярэднімі, бакавымі і заднімі флігелямі ды спрытным знікненнем такіх неабходных хатніх садоў.
Брандэнбургскія ўладары, сілай скарыўшы Берлін, некалі забралі ў горада горадабудаўнічыя паўнамоцтвы — як узломшчык забірае ў ахвяры важную прыладу. Яны прымусілі скораны Берлін развучыцца карыстацца гэтай прыладай і забыць пра яе. А калі ў XIX стагоддзі яны нарэшце заўважылі, што карыстацца ёю цяжка, адказна і дорага, — яны яе выкінулі і пакінулі на злоўжыванне прыватнай спекуляцыі і абшчынам, якія ўрад з дапамогай прывілею домаўладальнікаў і трохкласавага выбарчага права ператварыў у павераных прыватнай спекуляцыі. Безадказна пазбавіўшыся такім чынам прысвоеных горадабудаўнічых абавязкаў, пруская дзяржава ў тлумачэнні да свайго берлінскага плана забудовы — рэскрыпце міністэрства гандлю ад 2 жніўня 1862 года — вызваліла і сталіцу ад клопату плаціць пры будаўніцтве вуліц за зямлю пад іх. Міністр спадзяваўся, што «нястомная апека» рэзідэнцыйных гарадоў Берліна і Шарлотэнбурга здолее знайсці іншы спосаб «ажыццяўлення плана забудовы, які б аднолькава ўлічваў прыватныя інтарэсы жыхароў і грамадскія інтарэсы».
Дома- і землеўласнікі, якія паводле канстытуцыі панавалі ў гарадскім парламенце, пасля таго абыходжання, якое ім аказаў паліцэй-прэзідыюм, мелі ўсе падставы па-сяброўску пагадзіцца: з дапамогай новага будаўнічага статута 1853 года і плана забудовы кожны ўласнік зямлі мог падрабязна вылічыць прыбыткі, якія яму і яго спадкаемцам наканаваў Бог і якія аднолькава гарантавалі яму берлінскі паліцэй-прэзідэнт і іпатэчны статут Фрыдрыха II. Вынік дзяржаўнай руплівасці берлінскі магістрат у сваім лісце ад 23 кастрычніка 1871 года апісаў міністру гандлю так: «Распрацоўка плана забудовы Берліна — дакладней, плана вуліц Берліна — без таго, каб гэтыя вуліцы сапраўды пракладаліся, не адкрыла вялікай колькасці ўчасткаў для забудовы, бо вуліцы існавалі толькі на паперы, але дала ўладальнікам гэтых участкаў падставу патрабаваць за іх цэны будаўнічых пляцовак і, такім чынам, істотна паспрыяла ўздыму цэн на будаўнічыя пляцоўкі».
Так праз пяцьдзясят гадоў дзеяння Гарадавога палажэння 1808 года былі задаволеныя амаль усе бакі: берлінскі паліцэй-прэзідэнт змог скласці свой план, дзяржава і абшчыны не мусілі плаціць кампенсацый за зямлю пад вуліцы, а землеўласнікі дзякуючы афіцыйна ўзвінчаным цэнам выдатна на гэтым зараблялі; без увагі застаўся толькі грамадскі дабрабыт — у асобе тых чатырох мільёнаў людзей, якія паступова пасяліліся на абшары, што яго апрацаваў паліцэй-прэзідыюм. Берлінскі план забудовы — найпераканаўчы прыклад неперасягнёна грунтоўнай, справядлівай да ўсіх удзельнікаў (наколькі яны «зацікаўленыя асобы», а не бяссільныя) і зусім непадкупнай адміністрацыйнай спраўнасці тагачаснага прускага чынавенства. Fiat iustitia, pereat mundus — «хай здзейсніцца справядлівасць, хоць бы загінуў свет» — па-нямецку тады азначала: грамадскае дабро гіне, бо прускі чыноўнік выканаў свой абавязак.
Werner Hegemann, «Das steinerne Berlin. Geschichte der größten Mietkasernenstadt der Welt». Berlin: Gustav Kiepenheuer, 1930, раздзелы I, II і XXIII (с. 11–24 і 295–312). Пераклад з нямецкай паводле скана ў Цэнтральнай і земскай бібліятэцы Берліна (ZLB); астатнія раздзелы, табліцы і подпісы да іх не перакладаліся. Вернер Гегеман памёр у 1936 годзе, і яго тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
