Марк Фішэр (1968–2017) — брытанскі тэарэтык культуры, аўтар кнігі «Капіталістычны рэалізм». Гэты тэкст выйшаў на openDemocracy 18 ліпеня 2013 года ў межах рэдакцыйнага партнёрства з Цэнтрам сучасных даследаванняў Йоркскага ўніверсітэта — адсюль згадка пра канферэнцыю ў Йорку. Рэаліі брытанскія і тагачасныя: REF — сістэма ацэнкі навуковых публікацый ва ўніверсітэтах, OFSTED — урадавая служба інспекцыі школ, «новыя лейбарысты» — Лейбарысцкая партыя часоў Тоні Блэра і Гордана Браўна, якая ўпраўляла краінай у 1997–2010 гадах.
Чаму левыя так мала прасунуліся праз пяць гадоў пасля таго, як вялікі крызіс капіталізму дыскрэдытаваў неалібералізм? З 2008 года неалібералізм, можа, і страціў ранейшы ліхаманкавы рух наперад, але да краху яму вельмі далёка. Цяпер неалібералізм цягнецца далей як зомбі — а, як добра ведаюць аматары фільмаў пра зомбі, часам забіць зомбі цяжэй, чым жывога чалавека.
На канферэнцыі ў Йорку некалькі разоў цытавалі славутыя словы Мілтана Фрыдмана: «Толькі крызіс — сапраўдны ці ўяўны — прыносіць сапраўдныя перамены. Калі такі крызіс надыходзіць, тое, што будзе зроблена, залежыць ад ідэй, якія ляжаць пад рукой. Вось у гэтым, я лічу, і ёсць наша асноўная функцыя: распрацоўваць альтэрнатывы існай палітыцы, трымаць іх жывымі і даступнымі, пакуль палітычна немагчымае не стане палітычна непазбежным». Бяда ў тым, што хоць крызіс 2008 года выклікала неаліберальная палітыка, менавіта яна і застаецца амаль адзінай, што «ляжыць пад рукой». І таму неалібералізм па-ранейшаму палітычна непазбежны.
Зусім не відавочна, што грамадства калі-небудзь прымала неаліберальныя дактрыны з вялікім энтузіязмам, — але людзей пераканалі ў тым, што неалібералізму няма альтэрнатывы. (Звычайна неахвотная) згода з такім станам рэчаў — адметная рыса капіталістычнага рэалізму. Магчыма, неалібералізму і не ўдалося зрабіць сябе больш прывабным за іншыя сістэмы, але ён прадаў сябе як адзіны «рэалістычны» спосаб кіравання. Гэтае адчуванне «рэалізму» — цяжка заваяванае палітычнае дасягненне: неалібералізм здолеў навязаць мадэль рэальнасці, скроеную па ўзоры практык і ўяўленняў са свету бізнесу.
Неалібералізм замацаваў дыскрэдытацыю дзяржаўнага сацыялізму і ўсталяваў такое бачанне гісторыі, у якім будучыня належала яму, а левыя былі спісаныя ў архіў. Ён перахапіў незадаволенасць цэнтралізаванай бюракратычнай левай палітыкай, паспяхова ўвабраўшы і пераварыўшы жаданні свабоды і аўтаноміі, што ўзніклі пасля 60-х. Але — і гэта ключавы момант — гэта не значыць, што тыя жаданні непазбежна і непазбыўна вялі да ўздыму неалібералізму. Хутчэй поспех неалібералізму можна разглядаць як сімптом таго, што левыя не здолелі як след адказаць на гэтыя новыя жаданні. Як прароча настойвалі Сцюарт Хол і іншыя ўдзельнікі праекта New Times у 1980-я, гэтая няўдача стане для левых катастрофай.
Капіталістычны рэалізм можна апісаць як перакананне, што капіталізму няма альтэрнатывы. Аднак часцей ён выяўляецца не ў гучных тэзах пра палітычную эканомію, а ў больш банальных паводзінах і чаканнях — напрыклад, у нашай стомленай згодзе з тым, што заробкі і ўмовы працы будуць стаяць на месцы або пагаршацца.
Капіталістычны рэалізм нам прадалі менеджары (многія з якіх лічаць сябе левымі), якія тлумачаць, што цяпер усё інакш. Эпоха арганізаванага рабочага класа скончылася; сіла прафсаюзаў слабее; цяпер пануе бізнес, і мы павінны стаць у строй. Праца па саманазіранні, якую цяпер як звычайную справу патрабуюць ад работнікаў, — усе гэтыя самаацэнкі, атэстацыі, журналы ўліку — гэта, як нас пераканалі, невялікая плата за тое, каб захаваць працу.
Возьмем Research Excellence Framework (REF) — сістэму ацэнкі навуковай прадукцыі акадэмічных работнікаў у Вялікабрытаніі. Гэтую вялізную сістэму бюракратычнага маніторынгу шырока ненавідзяць тыя, каго яна ацэньвае, але супраціў ёй дагэтуль быў сімвалічны. Такая двайная сітуацыя — калі нешта адначасова ненавідзяць і выконваюць — тыповая для капіталістычнага рэалізму і асабліва горкая ў выпадку акадэміі, аднаго з нібыта апірышчаў левых.
Капіталістычны рэалізм — выраз класавай дэкампазіцыі і вынік распаду класавай свядомасці. У сваёй аснове неалібералізм трэба разглядаць як праект, які меў на мэце менавіта гэта. Ён не быў прысвечаны найперш — прынамсі, на практыцы — вызваленню рынку з-пад дзяржаўнага кантролю. Хутчэй ён быў пра падпарадкаванне дзяржавы ўладзе капіталу. Як нястомна даводзіць Дэвід Харві, неалібералізм быў праектам, мэта якога — аднавіць класавую ўладу.
Па меры таго як традыцыйныя крыніцы сілы рабочага класа былі разгромленыя або прыгнечаныя, неаліберальныя дактрыны служылі зброяй у класавай вайне, якую ўсё больш вёў толькі адзін бок. Такія паняцці, як «рынак» і «канкурэнцыя», былі не сапраўднымі мэтамі неаліберальнай палітыкі, а яе кіроўнымі міфамі і ідэалагічным алібі. Капітал не цікавіць ні здароўе рынкаў, ні канкурэнцыя. Як паказаў Мануэль Дэ Ланда ўслед за Фернанам Брадэлем, капіталізм з яго схільнасцю да манаполіі і алігаполіі дакладней вызначаць як антырынак, а не як сістэму, якая спрыяе квітнеючым рынкам.
Дэвід Блэкер з’едліва заўважае ў сваёй кнізе «The Falling Rate of Learning and the Neoliberal Endgame», якая хутка выйдзе, што вартасці «канкурэнцыі» «зручна пакідаюцца толькі для мас. Канкурэнцыя і рызыка — для дробнага бізнесу і іншых маленькіх людзей, такіх як работнікі прыватнага і дзяржаўнага сектараў». Заклікі да канкурэнцыі служылі ідэалагічнай зброяй — іх сапраўдная мэта ў знішчэнні салідарнасці, і ў гэтым яны былі надзвычай паспяховыя.
Канкурэнцыя ў адукацыі (і паміж установамі, і паміж асобнымі людзьмі) не ўзнікае сама сабой, як толькі прыбіраюць дзяржаўнае рэгуляванне, — наадварот, яе актыўна вырабляюць новыя формы дзяржаўнага кантролю. REF і рэжым школьных інспекцый, за якім у Вялікабрытаніі наглядае OFSTED, — класічныя прыклады гэтага сіндрому.
Паколькі няма аўтаматычнага спосабу «рынкізаваць» адукацыю і іншыя грамадскія паслугі і няма простага спосабу вымераць «прадукцыйнасць» такіх работнікаў, як настаўнікі, навязванне бізнесовай дысцыпліны азначала ўсталяванне каласальных бюракратычных машын. Так ідэалогія, якая абяцала вызваліць нас ад бюракратыі дзяржаўнага сацыялізму, замест гэтага навязала сваю ўласную бюракратыю.
Гэта выглядае парадоксам, толькі калі верыць неалібералізму на слова, — але неалібералізм не класічны лібералізм. Ён не пра laissez-faire. Як паказаў Джэрэмі Гілберт, развіваючы празорлівы аналіз неалібералізму ў Фуко, неаліберальны праект заўсёды быў пра пільны паліцэйскі нагляд за пэўнай мадэллю індывідуалізму: за работнікамі трэба бесперапынна сачыць, каб яны, крый Божа, не скаціліся ў калектыўнасць.
Калі мы адмовімся прымаць апраўданні неалібералізму — маўляў, сістэмы кантролю, перанесеныя з бізнесу, павінны былі павысіць эфектыўнасць работнікаў, — стане ясна, што трывога, якую спараджаюць REF і іншыя менеджэрскія механізмы, — не нейкі выпадковы пабочны эфект гэтых сістэм. Гэта і ёсць іх сапраўдная мэта.
І калі неалібералізм не абрынецца сам сабой, што можна зрабіць, каб наблізіць яго канец?
Адмовіцца ад стратэгій, якія не працуюць
У дыялогу паміж Франка «Біфо» Берардзі і мной, які надрукаваў часопіс «Frieze», Берардзі гаварыў пра «нашу цяперашнюю тэарэтычную бездапаможнасць перад працэсам абясчалавечвання, які выклікае фінансавы капіталізм». «Я не магу адмаўляць рэальнасць, — працягваў Берардзі, — а яна, як мне здаецца, такая: апошняя хваля руху — скажам, 2010–2011 гадоў — была спробай ажывіць масавую суб’ектыўнасць. Гэтая спроба не ўдалася: мы не змаглі спыніць фінансавую агрэсію. Цяпер рух знік і праступае толькі ў выглядзе разрозненых выбухаў адчаю».
Біфо — адзін з актывістаў так званага аўтанамісцкага руху ў Італіі 1970-х — вызначае тут рытм, які характарызуе антыкапіталістычную барацьбу з 2008 года: захапляльныя ўспышкі баявітасці сыходзяць гэтак жа хутка, як і выбухаюць, і не прыносяць ніякіх трывалых змен.
Я чую ў словах Біфо рэквіем па «гарызанталісцкіх» стратэгіях, якія дамінавалі ў антыкапіталізме з 90-х. Праблема гэтых стратэгій не ў іх (высакародных) мэтах — скасаванні іерархіі, адмове ад аўтарытарызму, — а ў іх дзейснасці. Іерархію нельга скасаваць загадам, а рух, які фетышызуе арганізацыйную форму за кошт эфектыўнасці, саступае пазіцыі ворагу. Дэмантаж мноства існых форм расслаення будзе доўгім, цяжкім і знясільвальным працэсам; справа не толькі ў тым, каб абысціся без (афіцыйных) лідараў і перайсці на «гарызантальныя» формы арганізацыі.
Неаанархісцкі гарызанталізм схіляўся да стратэгій прамога дзеяння і выхаду: людзі павінны дзейнічаць цяпер і самі, а не чакаць, пакуль за іх гэта зробяць скампраметаваныя выбраныя прадстаўнікі; і адначасова яны павінны выходзіць з інстытутаў, сапсаваных не выпадкова, а непазбежна.
Аднак за акцэнтам на прамым дзеянні хаваецца адчай наконт магчымасці дзеяння ўскоснага. А менавіта праз ускоснае дзеянне і заваёўваецца кантроль над ідэалагічнымі наратывамі. Ідэалогія — гэта не пра тое, у што спантанна верым вы ці я, а пра тое, у што, на нашу думку, верыць Іншы, — а гэтае ўяўленне і сёння ў вялікай ступені вызначаецца зместам мэйнстрымных медыя.
Неаанархісцкая дактрына сцвярджае, што мы павінны пакінуць мэйнстрымныя медыя і парламент, — але тое, што мы іх пакінулі, толькі дазволіла неалібералам пашырыць сваю ўладу і ўплыў. Неаліберальныя правыя могуць прапаведаваць канец дзяржавы — але толькі пільна сочачы за тым, каб урады заставаліся пад іх кантролем.
Толькі гарызанталісцкія левыя вераць рыторыцы пра аджыванне дзяржавы. Небяспека неаанархісцкай крытыкі ў тым, што яна эсэнцыялізуе дзяржаву, парламенцкую дэмакратыю і «мэйнстрымныя медыя», — а нічога з гэтага не застыла раз і назаўжды. Гэта зменлівыя тэрыторыі, за якія трэба змагацца, і форма, якую яны маюць цяпер, сама — вынік ранейшай барацьбы. Часам здаецца, быццам гарызанталісты хочуць акупаваць усё, акрамя парламента і мэйнстрымных медыя. Але чаму б не акупаваць таксама дзяржаву і медыя? Неаанархізм — не столькі выклік капіталістычнаму рэалізму, колькі адзін з яго наступстваў. Анархісцкі фаталізм — паводле якога лягчэй уявіць канец капіталізму, чым левую Лейбарысцкую партыю, — дапаўняе капіталістычна-рэалістычнае цвярджэнне, што капіталізму няма альтэрнатывы.
Усё гэта не значыць, што акупацыі мэйнстрымных медыя ці палітыкі самой па сабе будзе дастаткова. Калі «новыя лейбарысты» чаму нас і навучылі, дык таму, што быць пры ўладзе — зусім не тое самае, што заваяваць гегемонію. Але без той ці іншай парламенцкай стратэгіі рухі і далей будуць спатыкацца і развальвацца. Задача — звязаць пазапарламенцкую энергію рухаў з прагматызмам тых, хто дзейнічае ўнутры існых інстытутаў.
Перавучыцца думаць па-ваеннаму
Але калі вы хочаце ўбачыць самы красамоўны недахоп гарызанталізму, падумайце, як ён выглядае з пункту гледжання ворага. Капітал, напэўна, у захапленні ад таго, наколькі папулярныя гарызанталісцкія дыскурсы ў антыкапіталістычным руху. З кім вы хутчэй хацелі б сутыкнуцца: з ворагам, які старанна каардынуе свае дзеянні, ці з тым, хто прымае рашэнні на дзевяцігадзінных «асамблеях»?
Гэта не значыць, што нам варта вярнуцца да суцяшальнай фантазіі, быццам нейкае вяртанне да ленінізму старой школы магчымае ці пажаданае. Тое, што ў нас застаўся выбар толькі паміж ленінізмам і анархізмам, — мера цяперашняй бездапаможнасці левых.
Вельмі важна пакінуць ззаду гэтую бясплённую бінарнасць. Барацьба з аўтарытарызмам не абавязкова азначае неаанархізм, гэтак жа як эфектыўная арганізацыя не абавязкова патрабуе ленінісцкай партыі. Затое неабходна ўсур’ёз прыняць той факт, што мы маем справу з ворагам, які ані не сумняваецца, што вядзе класавую вайну, і які траціць немалую частку сваіх велізарных рэсурсаў на тое, каб навучыць сваіх людзей яе весці. Студэнты MBA невыпадкова чытаюць «Мастацтва вайны», і, калі мы хочам некуды прасунуцца, нам трэба зноў адкрыць у сабе жаданне перамагчы і ўпэўненасць, што мы можам перамагчы.
Нам трэба навучыцца пераадольваць пэўныя звычкі антысталінскага мыслення. Небяспека цяпер — і ўжо даволі даўно — не ў залішнім дагматычным запале на нашым баку. Наадварот, левыя пасля 68-га былі схільныя пераацэньваць «негатыўную здольнасць» заставацца ў сумневах, скепсісе і няпэўнасці, — гэта можа быць эстэтычнай цнотай, але ў палітыцы гэта загана. Няўпэўненасць у сабе, якая з 60-х гадоў была хранічнай хваробай левых, у правых амаль не сустракаецца — і гэта адна з прычын, чаму правым так паспяхова ўдалося навязаць сваю праграму. Многія левыя сёння палохаюцца самой думкі сфармуляваць праграму, не кажучы ўжо пра тое, каб яе «навязаць». Але мы павінны развітацца з верай у тое, што людзі самі сабой павернуцца налева або што неалібералізм абрынецца без таго, каб мы яго актыўна разбіралі.
Пераасэнсаваць салідарнасць
Старой салідарнасці, якую разлажыў неалібералізм, больш няма, і яна ўжо не вернецца. Але гэта не значыць, што мы асуджаныя на атамізаваны індывідуалізм. Наша задача сёння — вынайсці салідарнасць нанова. Алекс Уільямс прапанаваў трапную фармулёўку «постфардысцкая пластычнасць», каб апісаць, якой магла б быць гэтая новая салідарнасць. Як паказала Катрын Малабу, пластычнасць — не тое самае, што эластычнасць. Эластычнасць адпавядае гнуткасці, якой патрабуе ад нас неалібералізм: мы прымаем форму, навязаную звонку. А пластычнасць — нешта іншае: яна азначае і здольнасць прыстасоўвацца, і ўстойлівасць, здольнасць змяняцца, захоўваючы «памяць» пра ранейшыя сутыкненні.
Калі пераасэнсаваць салідарнасць у такіх тэрмінах, гэта можа дапамагчы нам адмовіцца ад некаторых зношаных уяўленняў. Такая салідарнасць не абавязкова прадугледжвае ўсеахопнае адзінства ці цэнтралізаваны кантроль. Але выхад за межы адзінства не павінен заводзіць нас і ў пласкасць гарызанталізму. Замест цвёрдасці адзінства — імкненне да якога, па іроніі лёсу, толькі спрыяла праславутаму сектанцтву левых, — нам патрэбная каардынацыя разнастайных груп, рэсурсаў і жаданняў. Правыя аказаліся лепшымі постмадэрністамі, чым мы: яны будавалі паспяховыя кааліцыі з разнародных груп інтарэсаў, не маючы патрэбы ў агульным адзінстве. Мы павінны павучыцца ў іх і пачаць шыць такую ж лапікавую коўдру на нашым баку. Гэта хутчэй лагістычная праблема, чым філасофская.
Акрамя пластычнасці арганізацыйнай формы, нам трэба звярнуць увагу і на пластычнасць жадання. Фрэйд казаў, што лібідынальныя цягі «надзвычай пластычныя». Калі жаданне — не нейкая застылая біялагічная сутнасць, то не існуе і натуральнага жадання капіталізму. Жаданне заўсёды сканструяванае. Рэкламшчыкі, брэндынгавыя агенцтвы і піяршчыкі заўсёды гэта ведалі, і барацьба з неалібералізмам запатрабуе ад нас пабудаваць альтэрнатыўную мадэль жадання, здольную канкураваць з той, якую навязваюць лібідынальныя тэхнікі капіталу.
Пэўна адно: цяпер мы ў ідэалагічнай пустэчы, дзе неалібералізм дамінуе толькі таму, што яму няма замены. Тэрыторыя адкрытая, і словы Фрыдмана павінны натхняць нас: цяпер гэта ўжо наша задача — распрацоўваць альтэрнатывы існай палітыцы, трымаць іх жывымі і даступнымі, пакуль палітычна немагчымае не стане палітычна непазбежным.
Mark Fisher, «How to kill a zombie: strategizing the end of neoliberalism», openDemocracy, 18 ліпеня 2013. Пераклад з англійскай паводле тэксту на opendemocracy.net. Арыгінал распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 (CC BY-NC 4.0), пераклад — на тых жа ўмовах.
