У 1990 годзе Жыль Дэлёз апублікаваў кароткае эсэ «Post-scriptum sur les sociétés de contrôle» — некалькі старонак, якія за трыццаць гадоў сталі адным з самых цытаваных тэкстаў пра тое, як працуе ўлада сёння. Мы пераказваем яго па частках, як яно пабудаванае ў Дэлёза, і цытуем толькі асобныя словы.
1. Гісторыя
Фуко адносіў дысцыплінарныя грамадствы да васемнаццатага і дзевятнаццатага стагоддзяў; сваёй кульмінацыі яны дасягаюць на пачатку дваццатага. Яны кладуць пачатак арганізацыі велізарных замкнёных прастор. Індывід без перапынку пераходзіць з аднаго замкнёнага асяроддзя ў іншае, кожнае з якіх мае свае законы: спачатку сям’я; затым школа («ты больш не ў сям’і»); затым казарма («ты больш не ў школе»); затым фабрыка; час ад часу бальніца; магчыма, турма — галоўны прыклад замкнёнага асяроддзя. Менавіта турма служыць аналагавай мадэллю: пры выглядзе некаторых рабочых гераіня фільма Раселіні «Еўропа ’51» магла ўсклікнуць: «Мне здалося, што я бачу катаржнікаў».
Фуко бліскуча прааналізаваў ідэальны праект гэтых замкнёных асяроддзяў, які асабліва наглядна праяўляецца на фабрыцы: канцэнтраваць; размеркаваць у прасторы; упарадкаваць у часе; сфарміраваць у вымярэнні прасторы-часу прадукцыйную сілу, эфект ад якой будзе большую за суму сіл яе складнікаў. Але Фуко таксама ўведаў і пераходны характар гэтай мадэлі: яна змяніла сабой грамадствы суверэнітэту, мэты і функцыі якіх былі зусім іншымі (абкладаць падаткамі, а не арганізоўваць вытворчасць; распараджацца смерцю, а не кіраваць жыццём); гэты пераход адбываўся паступова, і Напалеон, здавалася, здзейсніў маштабнае пераўтварэнне аднаго таварыства ў іншае. Але з часам і самі дысцыпліны перажылі крызіс на карысць новых сіл, якія паступова ўкараняліся і паскорыліся пасля Другой сусветнай вайны: дысцыплінарнае грамадства — гэта тое, чым мы ўжо больш не былі, чым мы перасталі быць.
Мы перажываем усеагульны крызіс усіх замкнёных асяроддзяў — турмы, бальніцы, фабрыкі, школы, сям'і. Сям'я — гэта «унутраная прастора», якая перажывае крызіс, як і ўсе іншыя ўнутраныя прасторы — школьныя, прафесійныя і г. д. Адпаведныя адміністрацыі не супыняюцца абвяшчаць нібыта неабходныя рэформы: рэфармаваць школы, рэфармаваць прамысловасць, бальніцы, узброеныя сілы, турмы. Але кожны ведае, што гэтыя інстытуцыі асуджаны, якой бы ні была працягласць іх скону. Справа толькі ў тым, каб здзейсніць над німі апошні абрад і забяспечыць людзей працай да прыходу новых сіл, якія ўжо стукаюцца ў дзверы.
Гэта грамадствы кантролю, якія прыходзяць на змену дысцыплінарным грамадствам. «Кантроль» — гэта назва, якую Бэраўз прапануе ў якасці тэрміна для новага монстра, у якім Фуко пазнае нашу найбліжэйшую будучыню. Поль Вірыльё таксама супынна аналізуе звышхуткія формы свабоднаплавальнага кантролю, якія змянілі старыя дысцыпліны, што дзеялі ў часавых межах замкнёнай сістэмы. Няма патрэбы спасылацца на надзвычайныя фармацэўтычныя распрацоўкі, малекулярную інжынерыю ці генетычныя маніпуляцыі, хоць ім і наканавана стаць часткай новага працэсу. Няма патрэбы пытацца, які рэжым суравейшы, бо ўнутры кожнага з іх супрацьстаяць адна адной вызваленчыя і прынявольвачыя сілы. Напрыклад, падчас крызісу бальніцы як замкнёнага асяроддзя раённыя клінікі, хоспісы і даглядныя цэнтры днём спачатку маглі выказваць новую свабоду, але яны таксама маглі ўдзельнічаць у механізмах кантролю, не саступаючых самым суровым ізаляцыям. Няма патрэбы баяцца ці спадзявацца, трэба толькі шукаць новую зброю.
2. Логіка
Розныя ізаляцыі ў замкнёных прасторах, праз якія праходзіць індывід, звязваюцца незалежнымі зменнымі: кожны раз мяркуецца пачынаць з нуля, і хоць супольная мова для ўсіх гэтых месцаў існуе, яна з'яўляецца аналагавай. З іншага боку, розныя механізмы кантролю выстаўляюць сабой неаддзельныя варыяцыі, утвараючы сістэму пераменнай геаметрыі, мова якой з'яўляецца лічбавай (што не абавязкова азначае двайковай). Замкнёныя прасторы — гэта формы, асобныя адліўкі, але кантроль — гэта мадуляцыя, падобная да самадэфармавальнай формы, якая бесперапынна змяняецца ад адной хвіліны да другой, або да сіта, ячэйкі якога трансмутуюць ад пункту да пункту.
Гэта вочна ў пытаннях заробку: фабрыка была целам, якое ўтрымлівала свае ўнутраныя сілы на ўзроўні раўнавагі — максімальна высокім з пункту гледжання вытворчасці і максімальна нізкім з пункту гледжання заробку; але ў таварыстве кантролю карпарацыя змяніла фабрыку, а карпарацыя — гэта дух, газ. Безумоўна, фабрыка ўжо была знаёмая з сістэмай прэмій, але карпарацыя дзейнічае глыбей, навязваючы мадуляцыю кожнага заробку ў стане перпетуальнай метастабільнасці, якая функцыянуе праз выклікі, конкурсы і вельмі камічныя групавыя сесіі. Калі найбольш бязглуздыя тэлевізійныя шоу маюць такі поспех, то гэта таму, што яны з вялікай дакладнасцю выказваюць карпаратыўнае становішча. Фабрыка фармавала індывідаў у адзінае цела да падвойнай выгады боса, які наглядаў за кожным элементам у масе, і прафсаюзаў, якія мабілізавалі масавы супор; але карпарацыя пастаянна падае найбольш зухаватую канкурэнцыю як здаровую форму эмуляцыі, выдатную матывацыйную сілу, якая супрацьпастаўляе індывідаў адзін аднаму і праходзіць праз кожнага, расколваючы кожнага знутры. Мадулюючы прынцып «заробку паводле заслуг» не абмінуў спакусіць і сам інстытут нацыянальнай адукацыі. І сапраўды, як карпарацыя змяняе фабрыку, так і бесперапыннае навучанне імкнецца змяніць школу, а бесперапынны кантроль — іспыт. Што з'яўляецца найбольш верным шляхам аддаць школу пад уладу карпарацыі.
У дысцыплінарных грамадствах чалавек кожны раз пачынаў усё наноў (ад школы да казармы, ад казармы да фабрыкі), у той час як у грамадствах кантролю нічога і ніколі не заканчваецца: карпарацыя, сістэма адукацыі, ваенная служба з'яўляюцца метастабільнымі станамі, якія суіснуюць у адной і той жа мадуляцыі, падобна да ўсеагульнай сістэмы дэфармацыі. У «Працэсе» Кафка, які ўжо апынуўся ў паваротным пункце паміж двума тыпамі сацыяльнага ўладкавання, апісаў найбольш жудасныя формы судовага працэсу. Убачнае апраўданне ў дысцыплінарных грамадствах (паміж двума зняволеннямі) і бясконцыя адтэрміноўкі ў грамадствах кантролю (у бесперапыннай варыяцыі) — гэта два вельмі розныя рэжымы юрыдычнага жыцця, і калі наша права вагаецца, само знаходзячыся ў крызісе, то гэта таму, што мы пакідаем адно, каб увайсці ў іншае. Дысцыплінарныя грамадствы маюць два полюсы: подпіс, які пазначае індывіда, і нумар або адміністрацыйную нумарацыю, якая паказвае яго ці яе становішча сярод мас. Гэта таму, што дысцыпліны ніколі не бачылі супярэчнасці паміж гэтымі двума элементамі, і таму, што ўлада адначасова індывідуалізуе і аб’ядноўвае ў масу, гэта значыць фармуе тых, над кім ажыццяўляе ўладу, у адзінае цела і адлівае індывідуальнасць кожнага члена гэтага цела. (Фуко бачыў пачатак гэтага падвойнага патрабавання ў пастырскай уладзе святара — стада і кожная з яго жывёл, — але свецкая ўлада ў сваю чаргу і іншымі сродкамі імкнецца зрабіцца свецкім «святаром».) У грамадствах кантролю, з іншага боку, важным з'яўляецца ўжо не подпіс і не нумар, а код: код — гэта пароль, у той час як дысцыплінарныя грамадствы рэгулююцца лозунгамі (як з пункту гледжання інтэграцыі, так і з пункту гледжання супору). Лічбавая мова кантролю складаецца з кодаў, якія дазваляюць доступ да інфармацыі або адхіляюць яго. Мы больш не маем справы з парай «маса / індывід». Індывіды сталі «дывідамі», а масы — выбаркамі, данымі, рынкамі ці «банкамі». Магчыма, менавіта грошы лепш за ўсё выказваюць адрозненне паміж двума грамадствамі, паколькі дысцыпліна заўсёды адсылала да чаканкаванай манеты, якая фіксуе золата як лічбавы стандарт, у той час як кантроль звязаны з плавальнымі валютнымі курсамі, якія мадулююцца ў адпаведнасці з каэфіцыентам, устаноўленым кашыкам стандартных валют. Стары грашовы крот — гэта жывёла замкнёнай прасторы, але змяя — гэта жывёла грамадстваў кантролю. Мы перайшлі ад адной жывёлы да другой, ад крата да змяі, у сістэме, у якой мы жывём, а таксама ў нашым спосабе жыцця і ў нашых адносінах з іншымі. Дысцыплінарны чалавек быў перарывістым вытворцам энэргіі, але чалавек кантролю — хвалепадобны, арбітальны, змешчаны ў бесперапынную сетку. Паўсюдна сёрфінг ужо змяніў даўнейшыя віды спорту.
Тыпы машын лёгка суадносяцца з кожным тыпам грамадства — не таму, што машыны з'яўляюцца вызначальнымі, а таму, што яны выказваюць тыя сацыяльныя формы, якія здольныя іх спараджаць і выкарыстоўваць. Старыя грамадствы суверэнітэту карысталіся простымі машынамі — рычагамі, блокамі, гадзіннікамі; але нядаўнія дысцыплінарныя грамадствы аснашчаліся машынамі, звязанымі з энэргіяй, з пасіўнай небяспекай энтрапіі і актыўнай небяспекай сабатажу; грамадствы кантролю працуюць з машынамі трэцяга тыпу — камп’ютарамі, пасіўная небяспека якіх — гэта глушэнне (перашкоды), а актыўная — пірацтва ці ўкараненне вірусаў. Гэта тэхналагічная эвалюцыя мусіць быць, яшчэ больш глыбока, мутацыяй капіталізму — ужо добра вядомай ці знаёмай мутацыяй, якую можна сумаваць наступным чынам: капіталізм дзевятнаццатага стагоддзя — гэта капіталізм канцэнтрацыі, як для вытворчасці, так і для уласнасці. Таму ён узводзіць фабрыку як замкнёную прастору, дзе капіталіст з'яўляецца уладальнікам сродкаў вытворчасці, але таксама, паступова, і уладальнікам іншых прастор, канцэптуалізаваных праз аналогію (сямейны дом рабочага, школа).
Што да рынкаў, то яны заваёўваюцца то спецыялізацыяй, то каланізацыяй, то зніжэннем сабекошту вытворчасці. Але ў цяперашняй сітуацыі капіталізм больш не займаецца вытворчасцю, якую ён часта адсоўвае ў Трэці свет, нават калі гаворка ідзе пра такія складаныя формы, як тэкстыльная прамысловасць, металургія ці здабыча нафты. Гэта капіталізм вышэйшага парадку вытворчасці. Ён больш не купляе сыравіну і не прадае гатовую прадукцыю: ён купляе гатовыя вырабы або збірае складнікі. Тое, што ён хоча прадаваць, — гэта паслугі, а тое, што хоча купляць, — гэта акцыі. Гэта больш не капіталізм для вытворчасці, а капіталізм для прадукту, гэта значыць для яго продажу ці маркетынгу. Таму ён па сваёй сутнасці Дысперсійны (рассеяны), і фабрыка саступіла месца карпарацыі. Сям’я, школа, армія, фабрыка больш не з’яўляюцца асобнымі аналагавымі прасторамі, якія збіраюцца вакол аднаго ўладальніка — дзяржаўнай ці прыватнай улады, — а сталі кадаванымі фігурамі (дэфармавальнымі і трансфармавальнымі) адзінай карпарацыі, якая цяпер мае толькі акцыянераў.
Нават мастацтва пакінула замкнёныя прасторы, каб увайсці ў адкрытыя ланцугі банкаўскай сістэмы. Заваёвы рынку ажыццяўляюцца праз захоп кантролю, а не праз дысцыплінарную дрэсіроўку; праз фіксаванне валютнага курсу значна больш, чым праз зніжэнне вытворчых выдаткаў; праз трансфармацыю прадукту больш, чым праз спецыялізацыю вытворчасці. Карупцыя набывае праз гэта новую сілу. Маркетынг стаў цэнтрам або «душой» карпарацыі. Нам кажуць, што карпарацыі маюць душу, і гэта найбольш жахлівая навіна ў свеце. Функцыянаванне рынкаў цяпер з'яўляецца прыладай сацыяльнага кантролю і фармуе нахабную пароду нашых гаспадароў. Кантроль — кароткатэрміновы і з высокай хуткасцю абарачальнасці, але пры гэтым бесперапынны і бязмежны, у той час як дысцыпліна была доўгатэрміновай, бясконцай і перарывістай. Чалавек — гэта больш не замкнёны чалавек, а чалавек у даўгах. Праўда, капіталізм захаваў у якасці канстанты крайнюю беднасць трох чвэрцяў чалавецтва — занадта бедных для доўгу, занадта шматлікіх для зняволення: кантролю давядзецца мець справу не толькі з эрозіяй межаў, але і з выбухамі ў трушчобах ці гета.
3. Праграма
Канцэпцыя механізма кантролю, які вызначае становішча любога элемента у адкрытым асяроддзі ў кожны дадзены момант (няхай гэта будзе жывёла ў запаведніку ці чалавек у карпарацыі, як у выпадку з электронным ашыйнікам), не абавязкова належыць да галіны навуковай фантастыкі. Фелікс Гватары уяўляў сабе горад, дзе чалавек мог бы пакінуць сваю кватэру, сваю вуліцу, сваю ваколіцу дзякуючы сваёй (дывідальнай) электроннай картцы, якая адчыняе той ці іншы бар’ер; але гэтая картка з такім жа поспехам магчыма будзе адхілена ў пэўны дзень ці ў пэўныя гадзіны; важны не сам бар’ер, а камп’ютар, які адсочвае месцазнаходжанне кожнага чалавека — дазволенае ці забароненае — і ажыццяўляе ўсеагульную мадуляцыю.
Сацыяльна-тэхналагічнае даследаванне механізмаў кантролю, схопленых у момант іх зараджэння, мусіць быць сістэматычным і апісваць тое, што ўжо прыходзіць на змену дысцыплінарным замкнёным прасторам, пра крызіс якіх абвяшчаюць паўсюдна. Цалкам магчыма, што старыя метады, пазычаныя з ранейшых грамадстваў суверэнітэту, вернуцца на пярэдні план, але з неабходнымі мадыфікацыямі. Важна тое, што мы знаходзімся на пачатку чагосьці новага. У турэмнай сістэме: спробы знайсці пакаранні «замены», прынамсі для дробных злачынстваў, і выкарыстанне электронных ашыйнікаў, якія прымушаюць асуджанага заставацца дома ў пэўныя гадзіны. У школьнай сістэме: формы бесперапыннага кантролю і ўплыў на школу бесперапыннага навучання, адпаведная адмова ад усіх універсітэцкіх даследаванняў, укараненне «карпарацыі» на ўсіх узроўнях адукацыі. У бальнічнай сістэме: новая медыцына «без лекара і пацыента», якая вылучае патэнцыйных хворых і суб'ектаў групы рызыкі, што ні ў якім разе не сведчыць пра індывідуалізацыю (як кажуць), а замяняе індывідуальнае ці лікавае цела кодам «дывідальнага» матэрыялу, які падлягае кантролю. У карпаратыўнай сістэме: новыя спосабы абыходжання з грашыма, прыбыткам і людзьмі, якія больш не праходзяць праз старую фабрычную форму.
Гэта вельмі нязначныя прыклады, але яны дазваляюць лепш зразумець, што маецца на ўвазе пад крызісам інстытуцый, гэта значыць пад паступовай і рассеянай устаноўкай новай сістэмы панавання. Адное з найбольш важных пытанняў будзе тычыцца бяссілля прафсаюзаў: прывязаныя да ўсёй сваёй гісторыі барацьбы супроць дысцыплін ці ўнутры замкнёных прастор, ці змогуць яны адаптавацца, ці саступяць месца новым формам супору супроць грамадстваў кантролю? Ці можам мы ўжо разгледзець агульныя контуры будучых формаў, здольных пагражаць радасцям маркетынгу? Шмат хто з моладзі дзіўным чынам ганарыцца тым, што яны «матываваныя»; яны зноў і зноў просяць аб вучаніцтве і бесперапынным навучанні. Ім самім належыць адкрыць, чаму іх прымушаюць служыць, як і іхнія продкі не без цяжкасцей адкрылі для сябе мэтазкіраванасць дысцыплін. Кольцы змяі яшчэ больш складаныя, чым норы кратовай кучы.
Пераказ эсэ: Gilles Deleuze, «Post-scriptum sur les sociétés de contrôle», L’Autre Journal, № 1, май 1990; перавыдадзена ў зборніку «Pourparlers» (Éditions de Minuit, 1990). Гэта не пераклад: сам тэкст Дэлёза абаронены аўтарскім правам. Бібліяграфія — на старонцы Deleuze Seminars (Purdue).
