«Атлас насякомых» (Insect Atlas, 2020) — супольнае выданне нямецкага Фонду Генрыха Бёля, звязанага з партыяй «Саюз 90 / Зялёныя», еўрапейскай экалагічнай федэрацыі «Сябры Зямлі Еўропа» (Friends of the Earth Europe) і нямецкага Саюза аховы навакольнага асяроддзя і прыроды (BUND). Як і іншыя атласы фонду, ён складаецца з кароткіх двухстаронкавых раздзелаў розных аўтараў з інфаграфікай; англійскае выданне выйшла ў чэрвені 2020 года. З 23 раздзелаў мы выбралі тыя, што тычацца пестыцыдаў і аграбізнесу, і пераклалі іх цалкам: уступ Барбары Унмюсіг і Ягоды Муніч, «12 кароткіх урокаў», «Глабальная гібель насякомых» і «Эканоміка» (Крысціне Хемніц), «Знікненне апыляльнікаў у Еўропе» (Сандра Бэл), «Пестыцыды» і «Арганічная сельская гаспадарка» (Катрын Венц), «Пестыцыды ў Афрыцы» (Зільке Болмор), «Палітыка» (Зільвія Бэндэр). Астатнія раздзелы — пра будову насякомых, клімат, мяса, угнаенні, насякомых як ежу і корм, пчалярства, генную інжынерыю, гісторыю — не перакладзеныя; інфаграфікі і подпісы да іх, а таксама спісы крыніц мы прапусцілі. Лічбы і «сёння» ў тэксце адносяцца да 2020 года. Ад рэдакцыі: пасля выхаду атласа рынак, пра які піша раздзел «Пестыцыды», яшчэ больш сканцэнтраваўся. «Вялікая чацвёрка» сама — вынік хвалі зліццяў 2015–2018 гадоў: дзяржаўная кітайская ChemChina купіла Syngenta (2017), Dow і DuPont зліліся, а ў 2019 годзе вылучылі аграрны бізнес у кампанію Corteva, Bayer за 63 мільярды долараў паглынуў Monsanto — вытворцу гліфасату Roundup (2018), — а BASF выкупіў актывы, якія Bayer мусіў прадаць па патрабаванні антыманапольных органаў. У 2020 годзе Еўракамісія ў стратэгіі «Ад фермы да стала» паставіла мэту ўдвая скараціць ужыванне пестыцыдаў і рызыку ад іх да 2030 года, але прапанаваны рэгламент аб устойлівым ужыванні пестыцыдаў Еўрапарламент адхіліў, і ў 2024 годзе, на фоне фермерскіх пратэстаў, камісія яго адклікала. У 2023 годзе ЕС падоўжыў дазвол на гліфасат яшчэ на дзесяць гадоў; у тым жа годзе Суд ЕС пастанавіў, што краіны не могуць выдаваць «экстраныя» дазволы на насенне, пратраўленае забароненымі неанікатыноідамі. Еўрапейская грамадзянская ініцыятыва «Выратуем пчол і фермераў» сабрала больш за мільён подпісаў. 15-я канферэнцыя ААН па біяразнастайнасці праз пандэмію адклалася, і яе вырашальная частка прайшла ў снежні 2022 года ў Манрэалі пад старшынствам Кітая; прынятая там Кунмін-Манрэальская рамка ставіць мэту ўдвая знізіць рызыку ад пестыцыдаў да 2030 года. АЭСР — Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця; Агульная сельскагаспадарчая палітыка (АСП) — сістэма аграрных субсідый ЕС.
Калі б мы ўзяліся іх палічыць, то на кожнага чалавека, які жыве сёння на Зямлі, прыпала б каля 1,4 мільярда насякомых прыкладна з 5,5 мільёна відаў. Мы дзелім свет з неверагоднай колькасцю і разнастайнасцю шасціногіх істот. Адны здаюцца нам прыгожымі, іншыя, з вялізнымі сківіцамі, — мабыць, крыху страшнымі. Насякомыя лётаюць, поўзаюць, капаюць хады, джаляць і кусаюцца. Яны майстры хавацца. І яны жывуць амаль у кожнай экасістэме на Зямлі.
Але ім пагражае вялікая небяспека. Магчыма, якраз праз іх, здавалася б, бясконцую колькасць мы, людзі, так доўга не заўважалі, наколькі сур’ёзная гэтая небяспека. А можа, праз тое, што доўгатэрміновых даследаванняў стану іх папуляцый вельмі мала. Асабліва мала такіх даследаванняў у паўднёвым паўшар’і.
Велізарная частка расліннага свету залежыць ад руплівага апылення насякомымі. Каб сабраць нектару на паўкілаграма мёду, пчолам трэба наведаць каля 10 мільёнаў кветак. Па дарозе яны пераносяць пылок з кветкі на кветку. А яшчэ насякомыя прыбіраюць наш свет: яны раскладаюць гной, мёртвыя расліны і жывёл і тым самым паляпшаюць глебу.
Тым мацней грамадства адрэагавала на трывожныя навуковыя даныя пра гібель насякомых, якія з’явіліся ў 2017 годзе. Паколькі палітыкі рэагуюць занадта павольна, грамадзяне, экалагічныя арганізацыі, фермеры і палітычныя партыі ў некалькіх краінах ЕС аб’ядналіся і пачалі ініцыятывы ў абарону насякомых. Напрыклад, у нямецкай зямлі Баварыя, дзе 1,75 мільёна чалавек падтрымалі рэферэндум за больш жорсткую ахову прыроды. Або ў Вялікабрытаніі, дзе ў 2012 годзе пачалася кампанія Bee Cause, каб спыніць знікненне пчол. У кастрычніку 2019 года стартавала Еўрапейская грамадзянская ініцыятыва з красамоўнай назвай «Выратуем пчол і фермераў».
Прамысловая сельская гаспадарка з яе ўсё большымі палямі, залежнасцю ад пестыцыдаў і аднастайнымі ландшафтамі — адзін з найвялікшых выклікаў для свету насякомых. Іншага выйсця няма: каб абараніць насякомых, сельская гаспадарка павінна стаць часткай рашэння. Не толькі дзеля грамадства, але і дзеля самой сельскай гаспадаркі, бо і ёй патрэбныя насякомыя. І ўсё ж з восені 2019 года трактары блакуюць вуліцы Берліна, Парыжа, Амстэрдама і Мадрыда: тысячы фермераў выказваюць незадавальненне больш строгімі правіламі аховы прыроды. Іх гнеў — вынік дзесяцігоддзяў няўдалай аграрнай палітыкі.
На Саміце Зямлі ў Рыа-дэ-Жанейра ў 1992 годзе ЕС узяў на сябе абавязак захоўваць біяразнастайнасць. Ужо тады палітыкі маглі ўзяць правільны курс. Але нічога не адбылося. Фермеры заслугоўваюць лепшай палітыкі — такой, што задае правільныя стымулы і рамкі на будучыню. Трэба падтрымліваць сельскую гаспадарку, прыязную да насякомых. На практыцы гэта значыць — фінансава.
Мы надаём замала ўвагі ахове насякомых. І фермерам за яе таксама не плацяць. А менавіта гэта і павінна адбывацца. Еўрапейскі саюз павінен мэтанакіравана выкарыстоўваць амаль 60 мільярдаў еўра, якія ён штогод выдзяляе на сельскую гаспадарку, каб падтрымліваць метады гаспадарання, прыязныя да клімату і насякомых. У доўгай перспектыве такія выдаткі можна апраўдаць, толькі калі гэтыя грошы ідуць на праекты, важныя для нас як для грамадства.
Нядосыць сачыць толькі за палямі ля ўласнага парога. Значная частка корму для мільёнаў жывёл, якія задавальняюць наш попыт на таннае мяса, імпартуецца з Паўднёвай Амерыкі. Там, у адным з самых багатых на біяразнастайнасць рэгіёнаў планеты, мільёны гектараў лесу высякаюць пад соевыя плантацыі і пашы для жывёлы. Еўрапейскі саюз вядзе перамовы пра пагадненне аб свабодным гандлі з лацінаамерыканскім блокам Меркасур. Яно дазволіць яшчэ больш таннай сельгаспрадукцыі трапляць у Еўропу без усякіх гандлёвых абмежаванняў — і нашкодзіць як еўрапейскім фермерам, так і свету насякомых.
Таму палітыкі павінны дзейнічаць і на міжнародным узроўні. Курс дзеянняў можна ўзгадніць на 15-й Канферэнцыі ААН па біяразнастайнасці ў Кітаі ў 2020 годзе, дзе ЕС мог бы адыграць важную ролю і паставіць ахову насякомых на першае месца ў парадку дня.
Факты і лічбы ў гэтым атласе мы прапануем як уклад у жывую дыскусію пра сельскую гаспадарку і насякомых. І разам з тым хочам паказаць, які разнастайны, яркі і варты аховы свет насякомых. Наша мэта — паказаць, што і сельская гаспадарка, і ахова насякомых патрабуюць амбітнай палітыкі — не толькі ў Еўрапейскім саюзе, але і ва ўсім свеце. Выклікі вялікія, і адказаць на іх мы можам толькі разам.
Барбара Унмюсіг, Фонд Генрыха Бёля; Ягода Муніч, «Сябры Зямлі Еўропа»
12 кароткіх урокаў пра насякомых, сельскую гаспадарку і свет
1. Каля 90% усіх відаў жывёл на свеце — насякомыя. Гэта самая шматлікая група ўсіх жывых істот, і яны жывуць ва ўсіх экасістэмах свету.
2. Насякомыя апыляюць тры чвэрці найважнейшых сельскагаспадарчых культур і павышаюць іх ураджайнасць, але яны ж пагражаюць ураджаю на полі і харчовым запасам у сховішчах.
3. Сельская гаспадарка і вытворчасць ежы цесна звязаныя з насякомымі. Насякомыя паляпшаюць якасць глебы, дапамагаюць раскладаць мёртвыя рэшткі раслін і жывёл і апыляюць культуры па ўсім свеце.
4. Інтэнсіўная сельская гаспадарка, монакультуры і пестыцыды пагражаюць насякомым: скарачаецца і іх разнастайнасць, і іх агульная колькасць, асабліва на сельскагаспадарчых землях.
5. Сумясціць сельскую гаспадарку і ахову насякомых цяжка. Але гэта таго варта. Апыленне насякомымі ва ўсім свеце ацэньваецца ў сотні мільярдаў долараў.
6. Арганічная сельская гаспадарка абыходзіцца без пестыцыдаў і штучных угнаенняў, затое абапіраецца на севазвароты, якія стрымліваюць колькасць шкоднікаў і адначасова даюць насякомым разнастайныя месцы пражывання.
7. Людзі больш чым у 130 краінах ядуць насякомых. У насякомых шмат пажыўных рэчываў, якія дапамагаюць змагацца з недаяданнем.
8. Па ўсім свеце насякомыя — крыніца даходу для бедных жанчын. Тыя, у каго няма зямлі, часта збіраюць насякомых у лесе. Калі рынак становіцца прыбытковым, гандаль часта перабіраюць на сябе мужчыны.
9. Хто есць менш мяса, той абараняе насякомых. Значная частка соі, якой кормяць жывёлу на прамысловых фермах, паходзіць з Паўднёвай Амерыкі, дзе багатыя на віды ландшафты ператвараюцца ў монакультуры.
10. Насякомых можна выкарыстоўваць як корм для жывёлы, але пакуль гэта рэдкасць. Ці будуць насякомымі карміць курэй і свіней, залежыць ад таго, ці акажацца гэта экалагічна ўстойлівым.
11. Змяненне клімату шкодзіць асяроддзю пражывання насякомых, асабліва ў гарачых рэгіёнах. У сярэдніх шыротах зрушыцца баланс паміж карыснымі і шкоднымі насякомымі, і гэта паставіць пад пагрозу ўраджаі.
12. Міжнародная супольнасць яшчэ дзесяцігоддзі таму абавязалася абараняць насякомых. Але на справе зроблена мала, і ўсе міжнародныя мэты, пастаўленыя дагэтуль, не дасягнутыя.
Глабальная гібель насякомых: крызіс без лічбаў
Скарачэнне і колькасці насякомых, і колькасці іх відаў добра задакументаванае, хоць за межамі Еўропы і Паўночнай Амерыкі даных мала. Навукоўцы згодныя ў тым, што сельская гаспадарка ўплывае на насякомых негатыўна. Вінаватыя, відаць, і пашырэнне сельгасугоддзяў, і інтэнсіфікацыя земляробства.
У параўнанні з раслінамі, млекакормячымі, птушкамі і рыбамі насякомыя вывучаныя мала. Апісаная і класіфікаваная толькі невялікая іх частка. Асабліва мала даследаванняў, якія б доўгі час сачылі, дзе сустракаюцца насякомыя і як змяняюцца іх папуляцыі, за межамі Еўропы і ЗША.
Навукоўцы згодныя, што колькасць некаторых добра вывучаных відаў — такіх як матылёк манарх, некаторыя групы матылькоў, асобныя віды пчол і жукоў — скарачаецца, асабліва ў Заходняй Еўропе і Паўночнай Амерыцы. Згодныя яны і ў тым, што ў многіх частках свету змяншаецца біяразнастайнасць насякомых, тады як колькасць і біямаса гэтых жывёл моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад рэгіёна, змянення клімату і землекарыстання, а таксама ад таго, наколькі той ці іншы від умее прыстасоўвацца.
Навукова пацверджанай лічбы, якая б апісвала скарачэнне колькасці насякомых ва ўсім свеце, няма. Першы агляд, які ў 2018 годзе зрабіў Сіднэйскі ўніверсітэт, сабраў даныя даследаванняў з розных рэгіёнаў. Паводле яго, папуляцыі 41% відаў скарачаюцца, а траціне ўсіх відаў насякомых пагражае выміранне. Даследчыкі папярэджвалі, што даных адносна мала, але ацанілі, што агульная біямаса насякомых змяншаецца на 2,5% у год. Большасць даследаванняў, уключаных у агляд, былі з Еўропы, частка — з Паўночнай Амерыкі, і толькі некалькі — з Азіі, Афрыкі ці Лацінскай Амерыкі. Гэтыя прабелы выклікалі крытыку. Некаторыя крытыкі адзначалі, што аўтары аддалі замала ўвагі даследаванням, якія паказвалі рост колькасці насякомых. Міжурадавая навукова-палітычная платформа па біяразнастайнасці і экасістэмных паслугах (IPBES) кажа, што якая доля відаў насякомых у свеце знаходзіцца пад пагрозай, невядома. Але, зыходзячы з наяўных даных, гэтая міжнародная арганізацыя асцярожна мяркуе, што пад пагрозай 10% відаў.
Даследаванні ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы паказваюць, што колькасць і разнастайнасць начных і дзённых матылькоў, жукоў, дзікіх пчол і іншых насякомых відавочна змяншаюцца, хоць у кожным рэгіёне з рознай хуткасцю. Асобныя даследаванні ў іншых частках свету выяўляюць тую ж тэндэнцыю. Даследаванне на карыбскім востраве Пуэрта-Рыка, якое ахапіла 36 гадоў, паказала, што біямаса членістаногіх у дажджавым лесе знізілася на 78–98% (да членістаногіх, акрамя насякомых, адносяцца, напрыклад, павукі, скарпіёны і мнаганожкі). Даследаванні на Мадагаскары і ў Новай Зеландыі, а таксама Чырвоны спіс відаў, якім пагражае знікненне, што складае Міжнародны саюз аховы прыроды (IUCN), паказваюць: віды насякомых пад пагрозай па ўсім свеце. Адначасова даследаванні ў больш халодных рэгіёнах выявілі, што там колькасць насякомых расце. Даследаванне ў Расіі паказала, што з пацяпленнем у тундры павялічылася папуляцыя нагахвостак.
Насякомыя знікаюць найперш з апрацаваных зямель і інтэнсіўна выкарыстоўваных паш. У Новай Зеландыі з пачатку 1960-х гадоў колькасць начных матылькоў на лугах знізілася на 60%, а на інтэнсіўна выкарыстоўваных участках з высокай шчыльнасцю жывёлы — аж на 90%. Нацыянальная акадэмія навук «Леапальдзіна» ў горадзе Гале сцвярджае, што ў сельскагаспадарчых ландшафтах Германіі віды сустракаюцца прыблізна на 30% радзей. У лясах, на балотах і ў населеных пунктах, наадварот, колькасць насякомых засталася стабільнай ці нават вырасла.
Навукоўцы адзіныя ў тым, што сельская гаспадарка ўплывае на насякомых негатыўна. Сельгасугоддзі ва ўсім свеце выкарыстоўваюцца ўсё больш інтэнсіўна. Каб выціснуць з гектара большы ўраджай, угнаенняў і пестыцыдаў сталі ўносіць значна больш. Але найперш змяняўся сам характар землекарыстання. Усяго за 300 гадоў, прыкладна з 1700 па 2007 год, плошча і ворыўных зямель, і паш вырасла ў пяць разоў, і асабліва моцна — у XIX і пачатку XX стагоддзя. Людзі высякалі лясы, асушалі балоты, ператваралі стэпы і саваны ў палі і пашы. Дзікія віды жывёл і раслін, якім патрэбныя некранутыя месцы пражывання, скарачаліся або знікалі.
З 1980 па 2000 год больш за палову новых сельгасугоддзяў у тропіках з’явілася на месцы высечаных лясоў. З 2000 па 2010 год — ужо 80%. Дзве краіны, Інданезія і Бразілія, адказваюць больш чым за палову гэтых страт трапічнага лесу. Але менавіта ў трапічных краінах Лацінскай Амерыкі і Азіі колькасць і разнастайнасць насякомых асабліва высокія. Галоўныя прычыны высечкі лясоў — пашы для буйной рагатай жывёлы, плантацыі алейнай пальмы і адкрытая здабыча карысных выкапняў.
Попыт на сельгаспрадукцыю ва ўсім свеце расце: Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН (ФАО) прагназуе, што да 2050 года ён павялічыцца на 60%. Разам з гэтым — у залежнасці ад таго, як будзе расці ўраджайнасць, — плошча сельгасугоддзяў можа павялічыцца на 100 мільёнаў гектараў. Але такога развіцця можна пазбегнуць. Калі б развітыя краіны елі менш мяса і калі б сельгаспрадукцыю перасталі выкарыстоўваць як паліва, ціск на зямлю можна было б значна знізіць.
Знікненне апыляльнікаў у Еўропе: мёртвыя палі
Калісьці еўрапейскія палі і лугі гулі ад насякомых, што заклапочана пырхалі з кветкі на кветку ў пошуках нектару і пылку. З пашырэннем сельскай гаспадаркі, якая трымаецца на хіміі, насякомыя знікаюць, і на палях запанавала цішыня.
Галоўныя апыляльнікі ў Еўропе — пчолы, журчалкі, дзённыя і начныя матылькі, а таксама некаторыя жукі і восы. Каля 84% відаў сельскагаспадарчых культур і 78% відаў дзікіх кветкавых раслін у ЕС хаця б часткова залежаць ад апылення жывёламі, і амаль 15 мільярдаў еўра штогадовай сельгаспрадукцыі ЕС наўпрост прыпісваюць працы насякомых-апыляльнікаў. Праз такое экалагічнае і эканамічнае значэнне цяперашняе значнае скарачэнне колькасці апыляльнікаў выклікае трывогу. Змяншэнне колькасці дзікіх пчол і журчалак выразна задакументаванае ў розных частках Еўропы. Мінімум адзін з дзесяці відаў пчол і матылькоў знаходзіцца пад пагрозай знікнення.
З-за недахопу даных цяжка вызначыць, колькі відаў на самай справе пад пагрозай: ці можна палічыць тыя віды, пра якія даных няма або іх недастаткова? Паводле Еўрапейскага чырвонага спісу, з 2000 відаў дзікіх пчол у Еўропе 9,2% знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Яшчэ 5,2%, або 101 від, лічацца «блізкімі да пагрозы». Аднак больш чым для 55% усіх відаў даных недастаткова, каб ацаніць, наколькі ім пагражае небяспека. Калі даных з’явіцца больш, многія пчолы, што пакуль не ацэненыя, могуць таксама апынуцца пад пагрозай.
Самы распаўсюджаны апыляльнік, якога ў Еўропе трымае чалавек, — медановая пчала. Большая частка яе дзікіх і здзічэлых сем’яў ужо знікла, а тыя, што засталіся, трымаюць пчаляры. Некалькі гадоў запар пчаляры ў большай частцы Еўропы неслі цяжкія і масавыя страты, але з 2004 года колькасць вулляў стабільна расце. У 2018 годзе ў ЕС было больш за 17 мільёнаў вулляў.
Інтэнсіўная сельскагаспадарчая вытворчасць лічыцца адной з галоўных прычын скарачэння колькасці апыляльнікаў. Змяненне землекарыстання на карысць сельскай гаспадаркі і яе інтэнсіфікацыя вядуць да страты і дэградацыі месцаў пражывання і да таго, што на палях становіцца менш разнастайных культур. Гэта збядняе флору, а значыць, скарачае запасы ежы і месцы для гнёздаў. Інсектыцыды ствараюць для апыляльнікаў дадатковую пагрозу.
Даследаванні ў Швецыі паказваюць, што скарачаецца не толькі колькасць, але і разнастайнасць. Папуляцыі чмялёў там пачалі змяняцца ў 1960-х гадах. Адносная колькасць двух відаў-універсалаў вырасла: цяпер яны цалкам дамінуюць у супольнасці пчаліных, выцесніўшы іншыя, больш спецыялізаваныя віды. Гэта можа быць звязана са стратай і драбленнем ключавых для чмялёў месцаў пражывання ў сельскагаспадарчым ландшафце — такіх як сенажаці і паўнатуральныя пашы.
Не менш пад пагрозай і матылькі. З 482 відаў, што сустракаюцца ў ЕС, 7% пагражае знікненне, і яшчэ 11% лічацца «блізкімі да пагрозы». Каля траціны еўрапейскіх відаў матылькоў скарачаюцца: з 1990 года іх колькасць знізілася на 39%. Даследчыкі таксама тлумачаць гэта інтэнсіфікацыяй сельскай гаспадаркі, ад якой лугі робяцца для матылькоў аднастайнымі, амаль стэрыльнымі. Угнаенні збядняюць разнастайнасць раслін на пашы, а частыя пакосы і нарыхтоўка сена асабліва шкодзяць апыляльнікам.
Аграхімікаты, такія як угнаенні і пестыцыды, моцна шкодзяць апыляльнікам. Як высветлілася, яны дзейнічаюць не толькі там, дзе іх ужываюць, як лічылася раней, — яны ўплываюць на апыляльнікаў у вялікім маштабе па ўсёй Еўропе. Сістэма рэгістрацыі пестыцыдаў у ЕС шырока лічыцца самай строгай у свеце, і ЕС заахвочвае скарачэнне пестыцыдаў і пераход да інтэграванай абароны раслін, — але аб’ём пестыцыдаў, якія ўжываюцца ў ЕС, не змяншаецца.
Даказана, што для пчол асабліва шкодныя інсектыцыды-неанікатыноіды. Даклад Еўрапейскага агенцтва па бяспецы харчовых прадуктаў (EFSA), прадстаўлены ў 2018 годзе, пацвердзіў, што большасць спосабаў ужывання неанікатыноідаў нясе рызыку і для дзікіх, і для медановых пчол. Гэты вывад абапіраўся на агляд больш як 1500 даследаванняў. Даследаванне, якое ахапіла 2000 гектараў у трох краінах ЕС, выявіла шкоду і медановым, і дзікім пчолам. Яно паказала, што ў чмялёў і адзіночных пчол чым вышэйшая была канцэнтрацыя рэшткаў неанікатыноідаў у гнёздах, тым менш вырасла матак. Іншае даследаванне сведчыць, што пчаліныя сем’і, якія доўгі час падвяргаліся ўздзеянню неанікатыноідаў, у кароткай перспектыве паказалі горшыя вынікі: колькасць дарослых пчол знізілася (–28%), як і колькасць расплоду (–13%), выпрацоўка мёду (–29%) і збор пылку (–19%). Ёсць таксама звесткі, што неанікатыноіды — адзін з чыннікаў скарачэння колькасці матылькоў на сельгасугоддзях Англіі.
Пад ціскам пераканаўчых навуковых доказаў ЕС забараніў і абмежаваў ужыванне некаторых неанікатыноідаў. Але краіны-члены па-ранейшаму могуць прасіць дазволу на іх экстранае ўжыванне. Такі дазвол прызначаны толькі для крызісу ў ахове раслін, калі іншых спосабаў абараніць ураджай няма, — але карыстаюцца ім значна шырэй. Сем краін трапілі пад праверку за неналежнае выкарыстанне гэтай працэдуры. Акрамя таго, ЕС дапусціў да ўжывання новыя неанікатыноіды, напрыклад сульфаксафлор.
Субсідыі Агульнай сельскагаспадарчай палітыкі ЕС трэба пераадрасаваць на падтрымку сельскай гаспадаркі высокай прыроднай каштоўнасці, арганічнага земляробства і агроэкалагічных сістэм. Патрэбныя і больш строгія правілы дапуску пестыцыдаў. Гэтыя меры дапамогуць знайсці раўнавагу паміж сельскай гаспадаркай, месцамі пражывання і насякомымі ў ЕС. Паколькі палітыкі дагэтуль не зрабілі належнага, цяпер патрэбная агульнаеўрапейская грамадзянская ініцыятыва «Выратуем пчол і фермераў», каб паказаць тым, хто прымае рашэнні, наколькі важнае гэтае пытанне для грамадзян Еўропы.
Пестыцыды: да апошняга подыху ці толькі ў крайнім выпадку
Аграхімікаты ўжываюць супраць мноства арганізмаў, якія могуць знізіць ураджай. Яны дзейнічаюць усё больш дакладна. І тым не менш на палі іх выліваюць усё больш.
З 1950 года колькасць пестыцыдаў, якімі апрацоўваюць пасевы, вырасла ў пяць разоў. Арганічныя гаспадаркі па магчымасці абыходзяцца без іх, але канвенцыйныя фермы па ўсім свеце ўносяць больш за 4 мільёны тон хімічных пестыцыдаў у год. Сусветны абарот гэтых рэчываў у 2018 годзе склаў 56,5 мільярда еўра. Паводле ацэнак, да 2023 года ён можа вырасці да 82 мільярдаў еўра.
Чатыры хімічныя гіганты дзеляць паміж сабой дзве траціны сусветнага рынку: нямецкія BASF і Bayer, швейцарская (але ў кітайскай уласнасці) Syngenta і Corteva — новы гулец, створаны з аграхімічных падраздзяленняў DowDuPont. Паводле АЭСР — клуба развітых краін, — у 2017 годзе продажы пестыцыдаў адной толькі Bayer склалі 11,2 мільярда долараў ЗША, за ёй ішла Syngenta з 9,4 мільярда, а BASF і DowDuPont мелі па 7–8 мільярдаў долараў кожная. Калі дадаць продажы насення, лічбы будуць яшчэ большыя.
Пестыцыды — адна з галоўных прычын гібелі насякомых, бо яны ўздзейнічаюць на ўсю экасістэму. Паводле таго, супраць чаго яны скіраваныя, іх падзяляюць на інсектыцыды, гербіцыды, фунгіцыды і іншыя. Інсектыцыды знішчаюць шкоднікаў на пасевах, але непазбежна закранаюць і іншыя арганізмы. Напрыклад, неанікатыноіды — сёння самы распаўсюджаны ў свеце клас пестыцыдаў — шкодзяць многім відам, у тым ліку пчолам і чмялям. Яны пашкоджваюць нервовую сістэму насякомых: пчолы губляюць здольнасць арыентавацца. А чмялі нават губляюць нюх.
Гербіцыды скіраваныя супраць пустазелля. Селектыўныя гербіцыды дзейнічаюць на пэўныя тыпы раслін, а несялектыўныя, або «суцэльныя», знішчаюць амаль усе расліны. Самы распаўсюджаны ў свеце несялектыўны гербіцыд — гліфасат. Яго продажы рэзка выраслі, бо яго ўжываюць разам з генетычна мадыфікаванымі культурамі, найперш соевымі. Гэтыя расліны сканструяваныя так, каб вытрымліваць гербіцыд, які забівае ўсе астатнія расліны вакол. У выніку насякомыя знаходзяць менш кветак і губляюць крыніцу ежы. Гербіцыды могуць шкодзіць насякомым і наўпрост. Эксперыменты Нацыянальнага ўніверсітэта Ла-Платы ў Аргенціне паказваюць, што гліфасат можа забіваць залатавочак — карысных насякомых, якія палююць на тлю.
Больш за ўсё пестыцыдаў ужываюць у Азіі, асабліва ў Кітаі, Індыі і Японіі. Кітайскія фермеры цяпер уносяць іх у тры разы больш, чым у сярэднім у свеце. Далей ідзе Амерыка: найбольшыя аб’ёмы ў абсалютных лічбах спажываюць Паўночная Амерыка, Бразілія і Аргенціна. На Афрыку прыпадае толькі каля 2% сусветнага спажывання.
Доўгатэрміновых даследаванняў таго, як пестыцыды ўплываюць на біяразнастайнасць і насякомых у Афрыцы і Лацінскай Амерыцы, бракуе. Пестыцыды могуць моцна ўплываць на гібель насякомых там, дзе іх уносяць шмат і дзе іх рэгістрацыя слаба рэгулюецца. Пестыцыды, забароненыя ў Еўрапейскім саюзе дзесяцігоддзі таму, па-ранейшаму ўжываюць на вінаградніках Паўднёвай Афрыкі і пры вырошчванні гародніны ў Кеніі. Як абмяркоўвалася на гадавым сходзе акцыянераў Bayer у 2019 годзе, кампанія прадае ў Бразіліі дванаццаць дзейных рэчываў, якія ў ЕС больш не дазволеныя, — у тым ліку інсектыцыд тыядыкарб, які дзейнічае супраць шкодных відаў матылькоў.
Недзяржаўныя арганізацыі ў Еўропе патрабуюць, каб сінтэтычныя пестыцыды, забароненыя ў Еўрапейскім саюзе праз іх негатыўны ўплыў на навакольнае асяроддзе, нельга было экспартаваць у краіны, што развіваюцца. Ратэрдамская канвенцыя, якая ўступіла ў сілу ў 2004 годзе, — міжнародны дагавор, які рэгулюе імпарт і экспарт небяспечных хімічных рэчываў, у тым ліку пестыцыдаў. Яна дазваляе ўвозіць такія рэчывы, калі краіну прызначэння праінфармавалі пра рызыкі для здароўя чалавека і навакольнага асяроддзя і калі яна дала згоду на імпарт. Канвенцыю ратыфікавалі 160 краін. У яе спісе ўсяго 36 пестыцыдаў, але прабелы застаюцца. Далёка не ўсе краіны-ўдзельніцы забаранілі ўвоз рэчываў са спісу. Кітай, напрыклад, не забараніў ДДТ.
Дыскусіі пра гібель насякомых і страту біяразнастайнасці набіраюць сілу і ціснуць на аграпрамысловых вытворцаў. Узаемадзеянне пестыцыдаў і насякомых доўга ігнаравалі. Даных пра доўгатэрміновы ўплыў пестыцыдаў ці пра дзеянне іх сумесяў не хапала. Раней вытворцы часта самі замаўлялі ацэнкі, а незалежныя навуковыя даследаванні пры дапуску прэпаратаў можна было не ўлічваць.
У 2019 годзе змена заканадаўства Еўрапейскага саюза зрабіла абавязковай рэгістрацыю ўсіх вынікаў даследаванняў — у тым ліку тых, што выяўляюць праблемы. Гэта значыць, што такія вынікі больш нельга ўтойваць: іх трэба ўлічваць пры дапуску. Цяпер рызыкі ад пестыцыдаў можна ацаніць лепш, а ахова людзей і навакольнага асяроддзя атрымлівае больш высокі прыярытэт.
Пестыцыды ў Афрыцы: забароненае ў Еўропе — звычайнае ў Кеніі
Развіты свет пачынае ўсведамляць рызыкі, звязаныя з пестыцыдамі. У краінах, што развіваюцца, усё інакш: хімікаты, забароненыя ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы, там па-ранейшаму звычайна ўжываюць супраць шкоднікаў. Патрэбны больш строгі кантроль і лепшая інфармаванасць фермераў.
Сельская гаспадарка дае каля 26% ВУП Кеніі, і прыкладна 75% насельніцтва (пераважна дробныя фермеры і тыя, хто вырошчвае ежу для сябе) прама ці ўскосна працуюць у гэтым сектары. Аграрная эканоміка краіны робіць стаўку на канвенцыйнае земляробства з вялікімі ўкладаннямі хіміі і ўгнаенняў. Таму попыт на пестыцыды тут высокі ў параўнанні з іншымі афрыканскімі краінамі. Аднак на Афрыку па-ранейшаму прыпадае менш за 6% сусветнага рынку пестыцыдаў. Уласнай вытворчасці на кантыненце няма. Большасць пестыцыдаў, якія ўжываюць у Кеніі, імпартуюцца з Кітая (42%) і Еўропы (30%). З доляй рынку больш за 30% ЕС — найбуйнейшы экспарцёр пестыцыдаў у грашовым выражэнні. Выдаткі Кеніі на пестыцыды выраслі з 36 мільёнаў долараў ЗША ў 2000 годзе да 114 мільёнаў у 2017-м.
Даследаванняў уплыву пестыцыдаў на разнастайнасць афрыканскіх насякомых мала, і яны геаграфічна раскіданыя. Адно даследаванне ва ўсходняй Кеніі выявіла: чым больш пестыцыдаў ужывалі, тым менш на палях было апыляльнікаў. Кенійскія ўлады дапусцілі да ўжывання ў садоўніцтве і агародніцтве 862 прэпараты, з якіх 275 (32%) таксічныя або вельмі таксічныя для пчол. Кенія тут не выключэнне: у Паўднёвай Афрыцы 298 з 1355 прэпаратаў (22%) таксічныя або вельмі таксічныя для пчол. У Еўропе ж 49% пестыцыдаў, аднесеных да таксічных або вельмі таксічных, знялі з рынку або дазволілі толькі ў цяпліцах — менавіта таму, што яны атрутныя для пчол. Ліцэнзіі на многія дзейныя рэчывы не падоўжылі праз іх магчымую шкоду для навакольнага асяроддзя і здароўя людзей. У Кеніі такіх абмежаванняў ці адклікання прэпаратаў нават не разглядаюць.
Асабліва трывожна гэта ў выпадку дзейных рэчываў з групы неанікатыноідаў, да якой належаць імідаклапрыд і тыяметаксам. У Кеніі іх звычайна ўжываюць супраць трыпсаў, тлі і белакрылкі — часта без усякай асцярожнасці і мер бяспекі. Імідаклапрыд (распрацаваны Bayer) уваходзіць у 42 прэпараты, якія ўжываюцца ў Кеніі, а ў Еўропе дазволены толькі ў цяпліцах. Тыяметаксам (ад Syngenta) ёсць у 13 прэпаратах у Кеніі; у Еўропе яго рэгістрацыю адклікалі. Шмат насення ў Кеніі загадзя пратраўліваюць неанікатыноідамі, і гэта б’е не толькі па апыляльніках, але і па мікраарганізмах і насякомых у глебе, а значыць, і па яе ўрадлівасці.
Пра інтэнсіўнае ўжыванне неанікатыноідаў сведчаць іх рэшткі ў мёдзе, пылку, паверхневых водах і адкладах на дне. Афрыканскае пчалярства — важная крыніца даходу для многіх сельскіх супольнасцяў — больш уразлівае да страты пчол, чым еўрапейскае ці паўночнаамерыканскае. Большасць пчол, ад якіх у Афрыцы бяруць мёд, — дзікія, а не жывуць у вуллях, як у Еўропе. Таму фермерам цяжэй замяніць пчол, страчаных праз пестыцыды ці па іншых прычынах. Калі не абараняць усіх апыляльнікаў, пад пагрозай апынуцца харчовая бяспека, сродкі для жыцця людзей і жыццёва важная біяразнастайнасць.
Фермеры часта і не здагадваюцца, што пэўныя прэпараты атрутныя для апыляльнікаў і іншых насякомых. Таму яны не прымаюць мер засцярогі, калі з імі працуюць. Напрыклад, яны не ведаюць, што калі апырскваць побач з ракой, то сцёк і знесены ветрам распылены прэпарат трапяць у ваду; не ведаюць і таго, што калі апырскваць у час, калі апыляльнікі актыўныя, тыя трапяць пад атруту. У Еўропе такія меры часта — умова рэгістрацыі прэпарата. Але да фермераў у Кеніі гэтая інфармацыя не даходзіць: не хапае навучання, маркіроўка неналежная, а правілы недастатковыя.
У снежні 2019 года нашэсце саранчы пагражала Кеніі і суседнім краінам Усходняй Афрыкі. Найбуйнейшы рой займаў абшар больш за 20 на 40 кіламетраў, і на кожны квадратны кіламетр прыпадала да некалькіх мільёнаў саранчукоў. Гэта была сур’ёзная пагроза для сельскай гаспадаркі і харчовай бяспекі рэгіёна. Навукоўцы мяркуюць, што нашэсця можна было пазбегнуць, калі б з першымі ачагамі разабраліся яшчэ ў 2018 годзе.
Сёння, каб спраўляцца з крызісам, патрэбныя вялікія аб’ёмы пестыцыдаў. Іх распыляюць з самалётаў над вялізнымі тэрыторыямі, і гэта шкодзіць іншым насякомым, глебе, вадзе і здароўю людзей. Дзейныя рэчывы гэтых пестыцыдаў — малатыён, вельмі таксічны для рыб і пчол, і фенітратыён, таксічны для пчол і глебавых членістаногіх, які ў Еўропе не дазволены.
Хоць маштаб крызісу апраўдвае асаблівыя меры, каб не страціць увесь ураджай, не менш важна пасля таго, як нашэсце сыдзе, сачыць за глебай і вадой на апрацаваных тэрыторыях. Беспрэцэдэнтны маштаб нашэсця саранчы — суровае напамінанне: з-за змянення клімату такія прыродныя катастрофы здараюцца ўсё часцей, а іх наступствы ўсё больш цяжкія. Таму ўсё важней, каб краіны, якія ад іх пакутуюць найбольш, былі лепш падрыхтаваныя да таго, каб іх папярэджваць і з імі спраўляцца. Каб захаваць свае прыродныя рэсурсы, біяразнастайнасць і харчовую бяспеку, яны павінны ўключыць у такую падрыхтоўку і альтэрнатыўныя спосабы змякчэння наступстваў.
Палітыка: шмат абяцанняў, мала дзеянняў
Масавая гібель насякомых і яе магчымыя наступствы для прыроды і чалавецтва навукова даказаныя. Але палітыкі не спяшаюцца рэагаваць. Часта яны пазбягаюць сваркі з аграпрамысловасцю.
Парадак дня Саміту Зямлі ў Рыа-дэ-Жанейра ў 1992 годзе ахопліваў не толькі ахову клімату, але і біяразнастайнасць. Дзеля захавання шматстайнасці відаў па ўсім свеце была створаная Канвенцыя аб біялагічнай разнастайнасці. Яе падпісалі больш за 160 краін, і гэта самае ўсёабдымнае міжнароднае пагадненне аб ахове прыроды і прыродных рэсурсаў. Але, нягледзячы на пэўныя поспехі, мэта спыніць страту біяразнастайнасці да 2010 года не была дасягнутая. Сёння ясна, што і перанос тэрміну на 2020 год скончыўся няўдачай.
У 2012 годзе была заснаваная Міжурадавая платформа па біяразнастайнасці (IPBES), каб даваць палітыкам навуковыя парады ў галіне біялагічнай разнастайнасці і экасістэмных паслуг. Яе першы даклад у 2016 годзе прааналізаваў становішча апыляльнікаў, апылення і вытворчасці ежы. У ім адзначалася рэзкае скарачэнне апыляльнікаў — і іх разнастайнасці, і колькасці асобін асобных відаў. У сваіх рэкамендацыях палітыкам IPBES назвала інтэнсіўную сельскую гаспадарку і звязанае з ёй ужыванне пестыцыдаў асаблівымі пагрозамі для насякомых і заклікала да карэннай трансфармацыі ўсяго грамадства, каб спыніць страту біяразнастайнасці.
У адказ група краін распачала ініцыятыву пад назвай «Падтрымаем апыляльнікаў — Кааліцыя ахвочых у справе апыляльнікаў» (Promote Pollinators, the Coalition of the Willing on Pollinators). Яе мэта — уключыць ахову апыляльнікаў у міжнародны парадак дня. Удзельнікі абавязваюцца распрацаваць нацыянальную стратэгію аховы ўласных апыляльнікаў і рэгулярна абменьвацца набытым досведам. Задачы — стварыць сістэму маніторынгу, а таксама планаваць, наладжваць і пашыраць даследаванні, інфармацыйныя кампаніі і меры аховы насякомых і іх месцаў пражывання. Хоць патрабаванні наўрад ці можна назваць цяжкімі, да кааліцыі далучыліся менш за 30 удзельнікаў.
Ініцыятыва Еўрапейскага саюза ў абарону апыляльнікаў, распачатая ў чэрвені 2018 года, займаецца праблемай іх скарачэння. Яна засяроджваецца на тым, каб больш ведаць пра гэтае скарачэнне і больш расказваць пра яго грамадству, і паказвае на законы і ініцыятывы, з дапамогай якіх можна палепшыць становішча насякомых. Яна заклікае лепш выконваць дырэктывы ЕС аб птушках і аб месцах пражывання і Агульную сельскагаспадарчую палітыку, каб палепшыць прыродныя ўмовы для апыляльнікаў. Арганізацыі грамадзянскай супольнасці ацэньваюць, што ні тое, ні другое дагэтуль не спыніла скарачэння. Наадварот: Агульная сельскагаспадарчая палітыка, падтрымліваючы прамысловую сельскую гаспадарку, часткова адказная за абвальнае скарачэнне папуляцый насякомых.
Каб спыніць знікненне насякомых, урады і тыя, хто прымае рашэнні, павінны правесці карэнныя змены і палепшыць прыродныя ўмовы. Цяперашнія перамовы пра рэформу Агульнай сельскагаспадарчай палітыкі паказваюць, як гэта цяжка на практыцы. Сістэму падтрымкі сельскай гаспадаркі перагледжваюць кожныя сем гадоў. Недзяржаўныя арганізацыі гадамі даводзяць, што амаль 60 мільярдаў еўра, якія штогод ідуць на падтрымку сельскай гаспадаркі, трэба звязаць з дасягненнем экалагічных мэтаў і ўзнагароджваць імі фермераў за ахову жывёл, біяразнастайнасці і клімату. Але тэксты, што выходзяць з еўрапейскіх інстытуцый, недастатковыя для аховы і насякомых, і клімату, і біяразнастайнасці. Большасць грошай фермеры атрымліваюць як выплату за гектар, а патрабаванні ўзамен за публічныя сродкі слабыя.
ЕС па-ранейшаму ставіць не на таго каня: у каго шмат зямлі, той атрымлівае шмат грошай. Такі падыход не патрабуе ніякіх канкрэтных мер па ахове відаў ці клімату; не абавязвае ён і краіны-члены накіроўваць на экалагічныя мэты сапраўды значную долю аграрнага фінансавання. Экалагічныя арганізацыі і спецыялісты замест гэтага патрабуюць моцных абавязковых умоў для атрымання сродкаў, звязаных з выкананнем экалагічных паслуг. Гэта можа быць лепшы догляд за глебай, каб палепшыць яе якасць, пакіданне неапрацаваных участкаў або пасадка жывых загарадзяў, якія даюць насякомым прытулак і злучаюць біятопы паміж сабой. Сродкі ЕС трэба выкарыстоўваць і на падтрымку арганічнага земляробства па ўсім Еўрапейскім саюзе.
Канфлікт паміж неабходнасцю абараняць насякомых і інтарэсамі аграпрамысловасці добра відаць на тым, як перапісвалі пчаліныя рэкамендацыі ЕС. У 2008 годзе пасля апрацоўкі палёў інсектыцыдамі-неанікатыноідамі ў рэгіёне Верхні Рэйн у Германіі масава загінулі пчолы. Пасля гэтага Еўрапейская камісія даручыла Еўрапейскаму агенцтву па бяспецы харчовых прадуктаў перагледзець крытэрыі ацэнкі пры дапуску пестыцыдаў. Гэта павінна было зменшыць уздзеянне гэтых хімікатаў на навакольнае асяроддзе, і асабліва на апыляльнікаў. Падрыхтаваныя ў выніку пчаліныя рэкамендацыі паспрыялі таму, што ў 2013 годзе ўжыванне трох неанікатыноідаў на палявых культурах абмежавалі. Новыя даныя, ацэненыя ў 2018 годзе, пацвердзілі гэтыя абмежаванні. Але ў 2019 годзе краіны — члены ЕС дамовіліся пра выхалашчаную версію пчаліных рэкамендацый і нават аслабілі стандарты дапуску, якія ўжываліся раней. А трэба было іх узмацніць.
Эканоміка: стымулы ці забароны, цэннікі ці правілы
Ці можна выразіць каштоўнасць прыроды ў грашах? Пытанне спрэчнае. Такія спробы павінны пераканаць урады, што трэба дзейнічаць. Поспеху яны мелі мала.
«Выратуем пчол і фермераў» — еўрапейскі грамадзянскі рух, які стартаваў у канцы лістапада 2019 года. Ён патрабуе паступова адмовіцца ад пестыцыдаў, мэтанакіравана падтрымліваць біяразнастайнасць на сельгасугоддзях і дапамагаць фермерам, якія хочуць лепш абараняць насякомых. Так супала, што ў той самы час некалькі тысяч фермераў прыехалі на трактарах у Берлін, каб дэманстраваць за роўна адваротнае: яны выступалі супраць узмацнення аховы прыроды.
Сельскую гаспадарку і ахову насякомых часта няпроста сумясціць. Але ў доўгай перспектыве гэта акупаецца. Эканамічная каштоўнасць апылення насякомымі ва ўсім свеце ацэньваецца ў 235–577 мільярдаў долараў ЗША ў год. У Еўрапейскім саюзе ад яго залежыць каля 12% прыбытку сельскагаспадарчага сектара.
Большасць даследаванняў эканамічнай каштоўнасці насякомых засяроджваецца на апыленні. Прычына простая: калі б насякомыя не рабілі гэтай работы, не было б таварных культур. Глянуць на цэны і аб’ёмы гэтай прадукцыі — самы просты спосаб падлічыць магчымыя страты. Але і гнаявыя жукі, што раскладаюць гной, і божыя кароўкі, што ахоўваюць пасевы, таксама ўносяць свой уклад у эканоміку. Праца апошніх у ЗША ацэньваецца прыкладна ў 5,4 мільярда долараў у год. АЭСР, клуб прамыслова развітых краін, таксама прыводзіць эканамічныя аргументы на карысць аховы біяразнастайнасці — і насякомых, якія ў яе ўваходзяць. Паводле яе падлікаў, глабальная шкода ад таго, што краіны — члены АЭСР не дзейнічалі з 1997 па 2011 год, складае ад 4 да 20 мільярдаў долараў ЗША.
Такая эканамічная арыфметыка каштоўнасці паслуг насякомых павінна садзейнічаць рацыянальным палітычным рашэнням. Разлікі абапіраюцца на здагадку, што разумнай палітыкай можна прадухіліць большыя эканамічныя страты. Грамадзянская супольнасць, аднак, часта крытыкуе выкарыстанне такіх разлікаў для так званых «экасістэмных паслуг».
На думку крытыкаў, эканамічныя разлікі адлюстроўваюць капіталістычны падыход да прыроды, бо адкрываюць дарогу рынкавым рашэнням экалагічных праблем — гандлю сертыфікатамі і кампенсацыйным выплатам. Адны прапануюць уключыць прыроду ў рынак: маўляў, калі ў яе ёсць цана, яе нельга бясплатна эксплуатаваць ці знішчаць. Іншыя крытыкуюць якраз гэтую ідэю. Яны патрабуюць абараняць прыроду дзеля яе самой. Яны выступаюць супраць эканамічных мерак і за чыста рэгулятыўныя меры.
АЭСР сочыць і за тым, як краіны-члены абараняюць сваю біяразнастайнасць. Акрамя гандлю сертыфікатамі, існуюць падаткі, зборы і субсідыі. Ужо гадамі ўводзяцца новыя падаткі, важныя для біяразнастайнасці. У краінах АЭСР яны цяпер прыносяць каля 7,4 мільярда долараў ЗША ў год. Ва ўсім свеце каля 80 краін выкарыстоўваюць эканамічныя інструменты, каб абараняць біяразнастайнасць наогул ці насякомых у прыватнасці. Яркі і паспяховы прыклад — дацкі падатак на пестыцыды. Дзякуючы яму ўжыванне пестыцыдаў з 2013 па 2015 год скарацілася ўдвая, а ў бюджэт паступіла 70 мільёнаў еўра, якімі кампенсавалі дацкім фермерам страты ў вытворчасці.
Аграрныя субсідыі ў ЕС звязаныя з аховай біяразнастайнасці толькі ледзь-ледзь. Хоць штогод у сельскую гаспадарку 28 краін-членаў ідзе амаль 60 мільярдаў еўра публічных грошай, ніхто яшчэ не падлічыў, якая частка гэтых грошай выразна прызначаная на ахову насякомых. З 2015 года ўсе атрымальнікі субсідый, у каго больш за 15 гектараў ворыва, павінны адводзіць 5% з іх пад экалагічна прыярытэтныя ўчасткі. Але правілы мяккія і амаль не ўплываюць на папуляцыі насякомых. З таго ж года доля аблогаў, напрыклад у ворыўным кліне Германіі, вырасла ўсяго на 1%. Гэта вельмі далёка ад 10–20%, якія, паводле навуковых даных, трэба было б вывесці з вытворчасці, каб стабілізаваць колькасць насякомых.
Хоць колькасць і плошча запаведнікаў ва ўсім свеце растуць, папуляцыі насякомых скарачаюцца. Гэта паказвае, што сельгасугоддзі, якія займаюць такія вялізныя прасторы, павінны заставацца месцам пражывання насякомых. Ахоўныя тэрыторыі сёння займаюць 20 мільёнаў квадратных кіламетраў, або 15% сушы. І ўсё ж яны не могуць кампенсаваць маштабную шкоду ад сельскай гаспадаркі. Да таго ж на многіх нібыта ахоўных тэрыторыях дазволена і інтэнсіўная сельская гаспадарка. Выснова: каб абараніць насякомых на сельгасугоддзях, патрэбнае толькі спалучэнне аднаго і другога — стымулаў праз субсідыі, з аднаго боку, і зводу правілаў з забаронамі і абавязкамі — з другога.
Многія канвенцыйныя фермеры і асацыяцыі, якія іх прадстаўляюць, адкідаюць ідэю новых правілаў. Яны прапануюць выключна добраахвотныя меры. Экалагічныя арганізацыі і арганічныя фермеры глядзяць на гэта інакш. У той дзень, калі 5000 трактароў пракаціліся па Берліне «супраць рэгуляцыйнай маніі», рух арганічных фермераў Bioland ухваліў больш строгія правілы аховы насякомых.
Арганічная сельская гаспадарка: гудзенне і стракатанне супраць атрутаў і цішыні
Арганічная сельская гаспадарка робіць стаўку на захаванне ўрадлівасці глебы і біяразнастайнасці. Але дзеля будучыні, прыязнай да насякомых, змяніцца павінен увесь сельскагаспадарчы ландшафт.
У параўнанні з канвенцыйнай сельскай гаспадаркай арганічная мае відавочныя перавагі для насякомых і для біяразнастайнасці наогул. Даследаванне 2015 года, звязанае са Стратэгіяй ЕС па біяразнастайнасці, паказала, што на арганічных фермах відавая разнастайнасць у сярэднім на 30% вышэйшая, а колькасць арганізмаў — на 50% большая, чым на канвенцыйных. Нямецкае даследаванне, якое абагульніла мноства асобных работ, выявіла, што на арганічна апрацаваных палях водзіцца на 23% больш відаў насякомых, што наведваюць кветкі, чым на канвенцыйных.
На арганічных палях было ў сярэднім на 30% больш відаў дзікіх пчол і на 18% больш відаў матылькоў. Арганічна апрацаваная зямля мела не толькі большую разнастайнасць насякомых, але і большую іх агульную колькасць. У сярэднім на арганічных палях на 26% больш насякомых, што наведваюць кветкі, і амаль на 60% больш матылькоў.
Палявых птушак звычайна выкарыстоўваюць як індыкатар біяразнастайнасці і колькасці насякомых. Агульнаеўрапейскае даследаванне 2010 года паказала, што на арганічных фермах палявых птушак больш, чым на канвенцыйных. Паводле свежых даных з Германіі, на арганічна апрацаваных землях было на 35% больш відаў такіх птушак, а іх колькасць была на 24% большая. Наогул за апошнія гады ў Германіі скарацілася колькасць відаў птушак, якія ў перыяд гнездавання кормяцца дробнымі насякомымі і павукамі. Навукоўцы тлумачаць гэта недахопам ежы на канвенцыйна апрацаваных палях і шырокім ужываннем інсектыцыдаў.
Арганічная сельская гаспадарка добра ўплывае на біяразнастайнасць і насякомых па розных прычынах. Яна не ўжывае сінтэтычных пестыцыдаў, якімі канвенцыйныя гаспадаркі змагаюцца з пустазеллем і шкоднікамі. Замест гэтага пустазелле выдаляюць механічна або стрымліваюць севазваротам — чаргаваннем культур з сезона ў сезон. Арганічныя гаспадаркі не ўжываюць і штучных азотных угнаенняў. Замест іх сеюць канюшыну, люцэрну або лубін. Гэтыя расліны звязваюць азот у глебе і таму з’яўляюцца добрым зялёным угнаеннем. А заадно даюць насякомым і ежу, і прытулак. Нямецкі метааналіз выявіў, што колькасць відаў дзікіх раслін на арганічных палях у сярэднім на 94% большая, чым на канвенцыйных, а на палявых межах знайшлі на 21% больш відаў раслін.
Пры вырошчванні збожжавых арганічная сельская гаспадарка дае для біяразнастайнасці асабліва вялікі выйгрыш, бо канвенцыйнае збожжа патрабуе вялікіх доз мінеральных угнаенняў і пестыцыдаў. Апыляльнікі вельмі адчувальныя да пестыцыдаў. Паколькі арганічныя гаспадаркі адмаўляюцца ад хіміі, мясцовых апыляльнікаў становіцца больш. Але пестыцыды можа знесці ветрам, а насякомыя, вядома, залятаюць і на суседнія канвенцыйныя фермы, таму негатыўны ўплыў пестыцыдаў можа перакрыць пазітыўны. Тое ж можа здарыцца, калі няма жывых загарадзяў, квітнеючых палявых межаў і іншых экалагічных нішаў. Але ў цэлым арганічная сельская гаспадарка больш спрыяе насякомым, калі навакольная мясцовасць аднастайная, гэта значыць калі ў ёй мала разнастайных элементаў ландшафту і яна засеяная адной культурай.
Крытыкі сцвярджаюць, што з-за меншых ураджаяў арганічнай сельскай гаспадаркі давялося б пашыраць апрацаваныя плошчы па ўсім свеце, асвойваючы дагэтуль некранутыя землі, багатыя на біяразнастайнасць. Тады агульны вынік арганічнага земляробства быў бы адмоўным, бо на неапрацаванай зямлі біяразнастайнасць вышэйшая, чым на арганічных палях. Гэтая крытыка слушная ў тым, што ў сярэдніх шыротах ураджаі арганічных гаспадарак ніжэйшыя, чым канвенцыйных. Прырода выйграла б ад стопрацэнтнай арганічнай сельскай гаспадаркі, толькі калі зямлю ўдасца вызваліць, скараціўшы спажыванне мяса і страты ежы. Вытворчасць 327 мільёнаў тон мяса ў год — столькі свет спажывае сёння — займае амаль 80% сусветных сельгасугоддзяў. Таму скарачэнне спажывання мяса мае цэнтральнае значэнне для ўстойлівага землекарыстання.
Арганічная сельская гаспадарка ў многіх развітых краінах і краінах з эканомікай, што фарміруецца, пакуль застаецца нішавым бізнесам. Ва ўсім свеце яна займае толькі 1,5% сельгасугоддзяў, у Еўрапейскім саюзе — 7%, хоць гэтая доля хутка расце. Паміж краінамі ЕС вялікія адрозненні: на Мальце арганічныя землі займаюць мізэрныя 0,4% усіх сельгасугоддзяў, а ў Аўстрыі — больш за 23%. Гэтыя лічбы ўлічваюць толькі сертыфікаваныя арганічныя плошчы.
Але многія гаспадаркі ў свеце прытрымліваюцца асноўных прынцыпаў арганічнага земляробства: захавання ўрадлівасці глебы, кругавароту «глеба — расліны — жывёлы — людзі» і незалежнасці ад знешніх рэсурсаў, такіх як кармы і сінтэтычныя ўгнаенні. Нешматлікія з іх маюць арганічны сертыфікат. Шырэйшую канцэпцыю, вядомую як «аграэкалогія», прасоўваюць многія арганізацыі грамадзянскай супольнасці па ўсім свеце, а таксама міжнародныя арганізацыі, такія як Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН. Усе яны падтрымліваюць экалагічную і сацыяльную перабудову аграрнай і харчовай сістэмы — уключна са збытам і структурамі ўлады — і тым самым набліжаюць будучыню, прыязную да насякомых.
Heinrich Böll Foundation, Friends of the Earth Europe, BUND, «Insect Atlas: Facts and figures about friends and foes in farming» (Berlin — Brussels, 2020). Пераклад з англійскай паводле выдання на boell.de. Мы пераклалі ўступ, «12 кароткіх урокаў» і сем з 23 раздзелаў; астатнія раздзелы, інфаграфікі, подпісы да іх і спісы крыніц прапушчаныя. Арыгінал (акрамя вокладкі і лагатыпаў) распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0), пераклад — на тых жа ўмовах.
