У 1904 годзе расійская сацыял-дэмакратыя толькі што раскалолася на бальшавікоў і меншавікоў. Ленін у кнізе «Крок наперад, два крокі назад» абараняў партыю як строга цэнтралізаваную арганізацыю прафесійных рэвалюцыянераў, якой кіруе Цэнтральны камітэт. Роза Люксембург адказала яму гэтым артыкулам. Ён выйшаў улетку 1904 года ў «Іскры» і ў нямецкім тэарэтычным часопісе «Нойе цайт», і рэдакцыя «Нойе цайт» суправадзіла яго заўвагай: тэкст зыходзіць з расійскіх умоў, але пытанні арганізацыі, якія ён разглядае, важныя і для нямецкай сацыял-дэмакратыі.
Да ўстойлівых, шаноўных сваёй даўнасцю ісцін належыць тое, што сацыял-дэмакратычны рух адсталых краін павінен вучыцца ў больш старога руху больш развітых краін. Мы асмельваемся дадаць да гэтага палажэння процілеглае: старэйшыя і перадавыя сацыял-дэмакратычныя партыі гэтак жа могуць і павінны вучыцца, бліжэй знаёмячыся са сваімі маладзейшымі братнімі партыямі. Гэтак жа як для эканаміста-марксіста — у адрозненне ад буржуазнага класіка і тым болей ад вульгарнага эканаміста — усе эканамічныя стадыі, што папярэднічалі капіталістычнаму гаспадарчаму ладу, з’яўляюцца не проста формамі «неразвітасці» ў параўнанні з вянцом стварэння — капіталізмам, а гістарычна раўнапраўнымі рознымі тыпамі гаспадаркі, гэтак жа і для палітыка-марксіста па-рознаму развітыя сацыялістычныя рухі ёсць асобныя, самастойныя гістарычныя індывідуальнасці. І чым лепш мы пазнаём тыя самыя асноўныя рысы сацыял-дэмакратыі ва ўсёй разнастайнасці яе рознага сацыяльнага асяроддзя, тым больш выразна мы ўсведамляем істотнае, асноўнае, прынцыповае ў сацыял-дэмакратычным руху, тым больш адступае абмежаванасць кругагляду, абумоўленая любым лакалізмам. Нездарма ў рэвалюцыйным марксізме так моцна гучыць міжнародная нота, нездарма апартуністычны ход думак заўсёды завяршаецца нацыянальнай адасобленасцю. Наступны артыкул, напісаны для «Іскры», расійскага сацыял-дэмакратычнага партыйнага органа, на яе запрашэнне, можа, мабыць, выклікаць пэўную цікавасць і ў нямецкай публікі.
I
На долю расійскай сацыял-дэмакратыі выпала своеасаблівая, небывалая ў гісторыі сацыялізму задача: стварыць у абсалютысцкай дзяржаве сацыял-дэмакратычную тактыку, разлічаную на пралетарскую класавую барацьбу. Звычайнае параўнанне цяперашніх умоў у Расіі з нямецкімі часоў Закона супраць сацыялістаў непраўдзівае ў той меры, у якой яно разглядае расійскія ўмовы з паліцэйскага, а не з палітычнага пункту гледжання. Перашкоды, якія ставіць на шляху масавага руху адсутнасць дэмакратычных свабод, маюць параўнальна другараднае значэнне: масавы рух і ў Расіі здолеў знесці бар’еры абсалютысцкай «канстытуцыі» і стварыць сабе ўласную, хоць і скалечаную, «канстытуцыю» «вулічных беспарадкаў». Ён здолее рабіць гэта і надалей, аж да сваёй канчатковай перамогі над абсалютызмам. Галоўная ж цяжкасць сацыял-дэмакратычнай барацьбы ў Расіі ў тым, што класавае панаванне буржуазіі завуалявана гвалтоўным панаваннем абсалютызму, якое непазбежна надае ўласна сацыялістычнаму вучэнню пра класавую барацьбу абстрактна-прапагандысцкі, а непасрэднай палітычнай агітацыі — пераважна рэвалюцыйна-дэмакратычны характар. Закон супраць сацыялістаў спрабаваў толькі паставіць рабочы клас па-за канстытуцыяй — пасярод высокаразвітага буржуазнага грамадства з цалкам аголенымі і разгорнутымі ў парламентарызме класавымі супярэчнасцямі; у гэтым якраз і палягала вар’яцтва, абсурднасць бісмаркаўскай задумы. У Расіі ж мае быць праведзены адваротны эксперымент: трэба стварыць сацыял-дэмакратыю без непасрэднага палітычнага панавання буржуазіі.
Гэта надало зусім своеасаблівы выгляд не толькі пытанню перанясення сацыялістычнага вучэння на расійскую глебу, не толькі пытанню агітацыі, але і пытанню арганізацыі. У сацыял-дэмакратычным руху і арганізацыя, у адрозненне ад ранейшых, утапічных спроб сацыялізму, з’яўляецца не штучным прадуктам прапаганды, а гістарычным прадуктам класавай барацьбы, у якую сацыял-дэмакратыя толькі ўносіць палітычную свядомасць. У нармальных умовах, гэта значыць там, дзе разгорнутае палітычнае класавае панаванне буржуазіі папярэднічае сацыял-дэмакратычнаму руху, першае палітычнае згуртаванне рабочых у значнай ступені бярэ на сябе ўжо сама буржуазія. «На гэтай ступені», як сказана ў «Маніфесце Камуністычнай партыі», «масавае згуртаванне рабочых… з’яўляецца яшчэ не вынікам іх уласнага аб’яднання, а вынікам аб’яднання буржуазіі». У Расіі на долю сацыял-дэмакратыі выпала задача замяніць свядомым умяшаннем цэлы адрэзак гістарычнага працэсу і павесці пралетарыят непасрэдна ад палітычнай атамізацыі, якая складае аснову абсалютысцкага рэжыму, да найвышэйшай формы арганізацыі — да класа, які змагаецца, ясна ўсведамляючы свае мэты. Таму арганізацыйнае пытанне асабліва цяжкае для расійскай сацыял-дэмакратыі — не толькі дзеля таго, што ёй даводзіцца ствараць арганізацыю без усіх фармальных апор буржуазнай дэмакратыі, але перадусім дзеля таго, што яна павінна стварыць яе, так бы мовіць, як той Гасподзь Бог, «з нічога», у пустым паветры, без палітычнай сыравіны, якую ў іншых умовах падрыхтоўвае буржуазнае грамадства.
Праблема, над якой расійская сацыял-дэмакратыя працуе ўжо некалькі гадоў, — гэта якраз пераход ад тыпу раздробленай, цалкам «незалежнай» гуртковай і мясцовай арганізацыі, што адпавядала падрыхтоўчай, пераважна прапагандысцкай фазе руху, да арганізацыі, неабходнай для адзінага палітычнага дзеяння масы ва ўсёй дзяржаве. Але паколькі найбольш выразнай рысай старых арганізацыйных форм, што сталі невыноснымі і палітычна аджылі, былі раздробленасць і поўная аўтаномія, самаўладдзе мясцовых арганізацый, то лозунгам новай фазы, задуманай вялікай арганізацыйнай працы, натуральна стаў цэнтралізм. Падкрэсліванне цэнтралісцкай ідэі было лейтматывам «Іскры» ў яе бліскучай трохгадовай кампаніі па падрыхтоўцы апошняга, фактычна ўстаноўчага з’езда партыі, і тая самая ідэя валодала ўсёй маладой гвардыяй сацыял-дэмакратыі ў Расіі. Аднак неўзабаве на з’ездзе партыі, а яшчэ больш пасля з’езда, выявілася, што цэнтралізм — гэта лозунг, які і блізка не вычэрпвае гістарычнага зместу, асаблівасцей сацыял-дэмакратычнага тыпу арганізацыі; яшчэ раз высветлілася, што марксісцкае разуменне сацыялізму ні ў адной галіне, у тым ліку і ў галіне арганізацыйных пытанняў, не паддаецца замацаванню ў застылых формулах.
Кніга таварыша Леніна, што ляжыць перад намі, — аднаго з выдатных кіраўнікоў і змагароў «Іскры» ў яе падрыхтоўчай кампаніі перад расійскім з’ездам партыі ¹, — гэта сістэматычны выклад поглядаў ультрацэнтралісцкай плыні расійскай партыі. Погляд, які знайшоў тут пераканаўчае і вычарпальнае выяўленне, — гэта погляд бязлітаснага цэнтралізму, жыццёвы прынцып якога, з аднаго боку, — рэзкае вылучэнне і адасабленне арганізаваных атрадаў яўных і дзейных рэвалюцыянераў ад асяроддзя, якое іх атачае, хай сабе неарганізаванага, але рэвалюцыйна-актыўнага, а з другога — строгая дысцыпліна і непасрэднае, вырашальнае і вызначальнае ўмяшанне цэнтральнай улады ва ўсе праявы жыцця мясцовых арганізацый партыі. Досыць адзначыць, што, напрыклад, Цэнтральны камітэт, паводле гэтага погляду, мае права арганізоўваць усе асобныя камітэты партыі, а значыць, і вызначаць асабовы склад кожнай расійскай мясцовай арганізацыі паасобку, ад Жэневы і Льежа да Томска і Іркуцка, даваць ёй складзены ім самім мясцовы статут, адным уладным загадам цалкам распускаць яе і ствараць нанова і ў рэшце рэшт такім чынам ускосна ўплываць і на склад найвышэйшай партыйнай інстанцыі — з’езда партыі. Тым самым Цэнтральны камітэт выступае як уласна актыўнае ядро партыі, а ўсе астатнія арганізацыі — толькі як яго выканаўчыя прылады.
Ленін бачыць менавіта ў спалучэнні такога строгага цэнтралізму ў арганізацыі з сацыял-дэмакратычным масавым рухам спецыфічна рэвалюцыйна-марксісцкі прынцып і ўмее прывесці на карысць свайго погляду мноства фактаў. Аднак разгледзім справу крыху бліжэй.
Не падлягае ніякаму сумненню, што сацыял-дэмакратыі ўвогуле ўласцівая моцная цэнтралісцкая схільнасць. Сацыял-дэмакратыя, якая вырасла на эканамічнай глебе капіталізму, цэнтралісцкага па сваіх тэндэнцыях, і ў сваёй барацьбе абапіраецца на палітычныя рамкі цэнтралізаванай буржуазнай вялікай дзяржавы, з самага пачатку з’яўляецца рашучай праціўніцай любога партыкулярызму і нацыянальнага федэралізму. Пакліканая прадстаўляць у межах дадзенай дзяржавы агульныя інтарэсы пралетарыяту як класа насуперак усім частковым і групавым інтарэсам пралетарыяту, яна ўсюды мае натуральнае імкненне спаяць усе нацыянальныя, рэлігійныя, прафесійныя групы рабочага класа ў адну агульную партыю, і з гэтага правіла толькі ў выключных, ненармальных умовах, як, напрыклад, у Аўстрыі, яна вымушана рабіць выключэнне на карысць федэратыўнага прынцыпу.
У гэтых адносінах і для сацыял-дэмакратыі Расіі не было і няма ніякага сумнення ў тым, што яна павінна ўтвараць не федэратыўны кангламерат незлічонай колькасці асобных нацыянальных і правінцыйных арганізацый, а адзіную, згуртаваную рабочую партыю Расійскай імперыі. Зусім іншае пытанне, аднак, — пра большую ці меншую ступень цэнтралізацыі і пра яе канкрэтны характар унутры аб’яднанай і адзінай сацыял-дэмакратыі Расіі.
З пункту гледжання фармальных задач сацыял-дэмакратыі як баявой партыі цэнтралізм у яе арганізацыі з самага пачатку выступае ўмовай, ад выканання якой прама прапарцыйна залежаць баяздольнасць і энергія партыі. Аднак значна важнейшыя тут за фармальныя патрабаванні любой баявой арганізацыі спецыфічныя гістарычныя ўмовы пралетарскай барацьбы.
Сацыял-дэмакратычны рух — першы ў гісторыі класавых грамадстваў рух, які ва ўсіх сваіх момантах, на ўсім сваім працягу разлічаны на арганізацыю і самастойнае непасрэднае дзеянне масы.
У гэтых адносінах сацыял-дэмакратыя стварае зусім іншы тып арганізацыі, чым ранейшыя сацыялістычныя рухі, напрыклад рухі якабінска-бланкісцкага тыпу.
Ленін, здаецца, недаацэньвае гэта, калі ў сваёй кнізе (с. 140) сцвярджае, што рэвалюцыйны сацыял-дэмакрат — гэта не што іншае, як «якабінец, непарыўна звязаны з арганізацыяй класава свядомага пралетарыяту». У арганізацыі і класавай свядомасці пралетарыяту, у процілегласць змове нешматлікай меншасці, Ленін бачыць вычарпальныя адрозненні паміж сацыял-дэмакратыяй і бланкізмам. Ён забывае, што тым самым абумоўліваюцца і поўная пераацэнка арганізацыйных паняццяў, і зусім новы змест паняцця цэнтралізму, і зусім новае разуменне ўзаемных адносін арганізацыі і барацьбы.
Бланкізм не быў разлічаны на непасрэднае класавае дзеянне рабочай масы, а таму не меў патрэбы і ў масавай арганізацыі. Наадварот, паколькі шырокая народная маса павінна была выйсці на арэну барацьбы толькі ў момант рэвалюцыі, а папярэдняе дзеянне палягала ў падрыхтоўцы раптоўнага рэвалюцыйнага ўдару нешматлікай меншасцю, то рэзкае адмежаванне асоб, якім было даручана гэтае пэўнае дзеянне, ад народнай масы было проста неабходнае для поспеху іх задачы. Але яно было і магчымае, і здзяйсняльнае, бо паміж канспіратыўнай дзейнасцю бланкісцкай арганізацыі і штодзённым жыццём народнай масы не было ніякай унутранай сувязі.
Разам з тым і тактыка, і бліжэйшыя задачы дзейнасці, паколькі гэтая дзейнасць імправізавалася адвольна, з ходу, без сувязі з глебай стыхійнай класавай барацьбы, загадзя распрацоўваліся да дробязей, замацоўваліся і прадпісваліся як пэўны план. Таму дзейныя члены арганізацыі натуральна ператвараліся ў чыстыя выканаўчыя органы волі, загадзя вызначанай па-за межамі іх уласнай сферы дзейнасці, у прылады Цэнтральнага камітэта. Тым самым быў дадзены і другі момант змоўніцкага цэнтралізму: абсалютнае, сляпое падпарадкаванне асобных органаў партыі іх цэнтральнай уладзе і пашырэнне вырашальных паўнамоцтваў гэтай апошняй аж да самай крайняй перыферыі партыйнай арганізацыі.
Зусім іншыя ўмовы сацыял-дэмакратычнага дзеяння. Яно гістарычна вырастае са стыхійнай класавай барацьбы. Пры гэтым яно рухаецца ў межах той дыялектычнай супярэчнасці, што пралетарская армія тут толькі ў самой барацьбе папаўняе свае шэрагі і толькі ў барацьбе ж выразна ўсведамляе яе задачы. Арганізацыя, асвета і барацьба тут не асобныя, механічна і таксама ў часе адмежаваныя адзін ад аднаго моманты, як у бланкісцкім руху, а толькі розныя бакі аднаго і таго ж працэсу. З аднаго боку, — калі не лічыць агульных прынцыпаў барацьбы, — не існуе гатовай, загадзя вызначанай у дэталях тактыкі барацьбы, якой Цэнтральны камітэт мог бы вымуштраваць членаў сацыял-дэмакратычнай партыі. З другога боку, працэс барацьбы, які і стварае арганізацыю, абумоўлівае пастаянныя ваганні сферы ўплыву сацыял-дэмакратыі.
Ужо адсюль вынікае, што сацыял-дэмакратычная цэнтралізацыя не можа грунтавацца на сляпым паслушэнстве, на механічным падпарадкаванні партыйных змагароў іх цэнтральнай уладзе і што, з другога боку, паміж ядром класава свядомага пралетарыяту, ужо арганізаваным у трывалыя партыйныя кадры, і навакольным слоем, які ўжо ахоплены класавай барацьбой і знаходзіцца ў працэсе класавага ўсведамлення, ніколі нельга ўзвесці абсалютнай перагародкі. Пабудова цэнтралізацыі ў сацыял-дэмакратыі на гэтых двух прынцыпах — на сляпым падпарадкаванні ўсіх партыйных арганізацый з усёй іх дзейнасцю, аж да найдрабнейшых дэталяў, цэнтральнай уладзе, якая адна за ўсіх думае, творыць і вырашае, а таксама на рэзкім адмежаванні арганізаванага ядра партыі ад навакольнага рэвалюцыйнага асяроддзя, як яе абараняе Ленін, — здаецца нам таму механічным перанясеннем арганізацыйных прынцыпаў бланкісцкага руху змоўшчыцкіх гурткоў на сацыял-дэмакратычны рух рабочых мас. І Ленін, магчыма, ахарактарызаваў сваю пазіцыю трапней, чым гэта мог бы зрабіць хто-небудзь з яго апанентаў, калі вызначыў свайго «рэвалюцыйнага сацыял-дэмакрата» як «якабінца, звязанага з арганізацыяй класава свядомых рабочых». Аднак насамрэч сацыял-дэмакратыя не звязана з арганізацыяй рабочага класа, а сама ёсць уласны рух рабочага класа. Значыць, сацыял-дэмакратычны цэнтралізм мусіць быць па сутнасці іншага кшталту, чым бланкісцкі. Ён не можа быць нічым іншым, як уладным аб’яднаннем волі свядомага і змагарнага авангарда рабочых насупраць асобных яго груп і індывідаў; гэта, так бы мовіць, «самацэнтралізм» кіроўнага слоя пралетарыяту, панаванне яго большасці ў межах яго ўласнай партыйнай арганізацыі.
Ужо з разгляду гэтага ўласнага зместу сацыял-дэмакратычнага цэнтралізму становіцца ясна, што ў сённяшняй Расіі неабходныя для яго ўмовы яшчэ не могуць быць наяўныя ў поўнай меры. А менавіта: існаванне значнага слоя пралетарыяў, якія ўжо прайшлі школу палітычнай барацьбы, і магчымасць выяўляць іх здольнасць да самастойных рашэнняў праз непасрэднае ажыццяўленне ўплыву (на адкрытых з’ездах партыі, у партыйным друку і г. д.).
Апошнюю ўмову, відавочна, можна будзе стварыць толькі разам з палітычнай свабодай у Расіі, а першая — выхаванне класава свядомага, здольнага да самастойнага меркавання авангарда пралетарыяту — якраз толькі пачынае складвацца і павінна разглядацца як галоўная мэта бліжэйшай як агітацыйнай, так і арганізацыйнай працы.
Тым больш нечакана ўражвае адваротная ўпэўненасць Леніна, паводле якой усе перадумовы для стварэння вялікай і надзвычай цэнтралізаванай рабочай партыі ў Расіі ўжо наяўныя. І зноў-такі выдае занадта механічнае разуменне сацыял-дэмакратычнай арганізацыі тое, што ён аптымістычна ўсклікае, быццам ужо цяпер «не пралетарыяту, а некаторым інтэлігентам у расійскай сацыял-дэмакратыі патрэбна самавыхаванне ў духу арганізацыі і дысцыпліны» (с. 145), што ён усхваляе выхаваўчае значэнне фабрыкі для пралетарыяту, якая быццам ужо сама па сабе робіць яго сталым для «дысцыпліны і арганізацыі» (с. 147). «Дысцыпліну», пра якую кажа Ленін, прышчапляе пралетарыяту зусім не толькі фабрыка, але і казарма, і сучасны бюракратызм, — карацей, увесь механізм цэнтралізаванай буржуазнай дзяржавы. Аднак гэта не што іншае, як злоўжыванне гучным словам, калі адным і тым жа імем «дысцыпліна» называюць два такія процілеглыя паняцці, як бязвольнасць і бяздумнасць шматногай і шматрукай масы плоці, што пад узмахі дырыжорскай палачкі выконвае механічныя рухі, і добраахвотную каардынацыю свядомых палітычных дзеянняў грамадскага слоя; як трупнае паслушэнства падуладнага класа і арганізаваны бунт класа, які змагаецца за сваё вызваленне. Не праз апору на дысцыпліну, прышчэпленую яму капіталістычнай дзяржавай, — пры простай перадачы дырыжорскай палачкі з рук буржуазіі ў рукі сацыял-дэмакратычнага Цэнтральнага камітэта, — а толькі праз ломку, выкараненне гэтага рабскага духу дысцыпліны можна выхаваць пралетарыя для новай дысцыпліны — добраахвотнай самадысцыпліны сацыял-дэмакратыі.
З таго ж разважання далей вынікае, што цэнтралізм у сацыял-дэмакратычным сэнсе наогул не з’яўляецца абсалютным паняццем, якое можна ў аднолькавай меры ажыццявіць на кожнай ступені рабочага руху, а, наадварот, павінен разумецца як тэндэнцыя, увасабленне якой прасоўваецца нароўні з асветай і палітычнай школай рабочай масы ў працэсе яе барацьбы.
Вядома, недастатковая наяўнасць найважнейшых перадумоў для поўнага ажыццяўлення цэнтралізму ў расійскім руху можа сёння вельмі моцна шкодзіць. Аднак, на наш погляд, памылкова меркаваць, што пакуль яшчэ неажыццявімае панаванне большасці свядомых рабочых у межах іх партыйнай арганізацыі можна «часова» замяніць «перададзеным» адзінаўладдзем цэнтральнай улады партыі і што адсутны публічны кантроль рабочых мас над тым, што робяць і чаго не робяць партыйныя органы, гэтак жа добра заменіць адваротны кантроль Цэнтральнага камітэта над дзейнасцю рэвалюцыйных рабочых.
Уласная гісторыя расійскага руху дае шмат сведчанняў таго, наколькі сумнеўная каштоўнасць цэнтралізму ў гэтым апошнім сэнсе. Усемагутная цэнтральная ўлада з яе амаль неабмежаванымі паўнамоцтвамі ўмяшання і кантролю, як яе бачыць у сваім ідэале Ленін, была б, відавочна, бязглуздзем, калі б яна абмяжоўвала сваю ўладу выключна тэхнічным бокам сацыял-дэмакратычнай дзейнасці, рэгуляваннем знешніх сродкаў і часовых прыстасаванняў агітацыі — скажам, дастаўкай партыйнай літаратуры і мэтазгодным размеркаваннем агітацыйных і фінансавых сіл. Зразумелую палітычную мэту яна мела б толькі тады, калі б скіроўвала сваю ўладу на выпрацоўку адзінай тактыкі барацьбы, на развязванне вялікага палітычнага дзеяння ў Расіі. Але што мы бачым у дагэтуляшніх пераменах расійскага руху? Яго найважнейшыя і найбольш плённыя тактычныя павароты апошняга дзесяцігоддзя зусім не былі «вынайдзены» пэўнымі кіраўнікамі руху, не кажучы ўжо пра кіроўныя арганізацыі, а кожны раз былі стыхійным плёнам самога руху, які вырваўся на волю. Такім быў першы этап уласна пралетарскага руху ў Расіі, які пачаўся са стыхійнага выбуху вялізнага пецярбургскага страйку 1896 года і ўпершыню паклаў пачатак эканамічнаму масаваму дзеянню расійскага пралетарыяту. Гэтаксама і другую фазу — фазу палітычных вулічных дэманстрацый — зусім стыхійна адкрылі пецярбургскія студэнцкія хваляванні ў сакавіку 1901 года. Наступным значным пераломам у тактыцы, які адкрыў перад ёю новыя гарызонты, стаў масавы страйк у Растове-на-Доне, што ўспыхнуў «сам сабой», з яго імправізаванай ad hoc вулічнай агітацыяй, народнымі сходамі пад адкрытым небам, публічнымі прамовамі, пра якія яшчэ некалькі гадоў таму самая гарачая галава сярод сацыял-дэмакратаў не асмелілася б і падумаць інакш як пра пустую фантазію. Ва ўсіх гэтых выпадках напачатку была «справа». Ініцыятыва і свядомае кіраўніцтва сацыял-дэмакратычных арганізацый адыгрывалі вельмі нязначную ролю. Аднак тлумачылася гэта не столькі недастатковай падрыхтаванасцю гэтых канкрэтных арганізацый да іх ролі — хоць гэтая акалічнасць, магчыма, і мела ў значнай меры свой уплыў, — і тым больш не адсутнасцю ў тагачаснай расійскай сацыял-дэмакратыі ўсемагутнай цэнтральнай улады паводле распрацаванага Леніным плана. Наадварот, такая ўлада, вельмі верагодна, толькі яшчэ больш павялічыла б нерашучасць асобных камітэтаў партыі і выклікала б разлад паміж масай, якая рвалася ў наступ, і сацыял-дэмакратыяй, якая вагалася. Тую ж з’яву — нязначную ролю свядомай ініцыятывы партыйных кіраўніцтваў у фарміраванні тактыкі — можна, зрэшты, назіраць і ў Германіі, і ўсюды. Тактыка барацьбы сацыял-дэмакратыі ў сваіх асноўных рысах наогул не «вынаходзіцца», а з’яўляецца вынікам бесперапыннага шэрагу вялікіх творчых актаў класавай барацьбы, якая эксперыментуе і часта бывае стыхійнай. І тут несвядомае апярэджвае свядомае, логіка аб’ектыўнага гістарычнага працэсу — суб’ектыўную логіку яго носьбітаў. Роля сацыял-дэмакратычнага кіраўніцтва мае пры гэтым па сутнасці кансерватыўны характар: як паказвае досвед, яно схільнае распрацоўваць кожнае новазавяванае поле барацьбы да самых крайніх наступстваў і неўзабаве ператвараць яго ў бастыён супраць далейшых, больш маштабных новаўвядзенняў. Цяперашняй тактыкай нямецкай сацыял-дэмакратыі, напрыклад, усе захапляюцца за яе надзвычайную шматграннасць, гнуткасць і разам з тым упэўненасць. Але гэта азначае толькі тое, што наша партыя ў сваёй штодзённай барацьбе выдатна, аж да найдрабнейшых дэталяў, прыстасавалася да цяперашняй парламенцкай глебы, што яна ўмее выкарыстоўваць усё поле барацьбы, якое дае парламентарызм, і панаваць на ім у адпаведнасці са сваімі прынцыпамі. Аднак разам з тым ужо гэтае спецыфічнае аблічча тактыкі настолькі засланяе далейшыя гарызонты, што ў вялікай меры выяўляецца схільнасць увекавечыць парламенцкую тактыку і лічыць яе тактыкай сацыял-дэмакратычнай барацьбы наогул. Паказальная для гэтага настрою, напрыклад, марнасць намаганняў, з якімі Парвус ужо колькі гадоў спрабуе распачаць у партыйным друку дыскусію пра магчымую перабудову тактыкі на выпадак скасавання ўсеагульнага выбарчага права, — хоць кіраўнікі партыі прымаюць такую магчымасць пад увагу з усёй горкай сур’ёзнасцю. Аднак гэтая інертнасць у значнай ступені тлумачыцца тым, што ў пустым паветры абстрактных спекуляцый цяжка ўявіць контуры і адчувальныя формы палітычнай сітуацыі, якой яшчэ не існуе і якая, значыць, уяўная. Для сацыял-дэмакратыі важна кожны раз не прадбачыць і загадзя канструяваць гатовы рэцэпт будучай тактыкі, а жыва захоўваць у партыі правільную гістарычную ацэнку пануючых у дадзены момант формаў барацьбы, жывое адчуванне адноснасці дадзенай фазы барацьбы і неабходнага ўзмацнення рэвалюцыйных момантаў з пункту гледжання канчатковай мэты пралетарскай класавай барацьбы.
Але надзяляць партыйнае кіраўніцтва такімі абсалютнымі паўнамоцтвамі негатыўнага характару, як гэта робіць Ленін, азначала б якраз штучна ўзмацняць да найнебяспечнейшай ступені той кансерватызм, які непазбежна вынікае з самой сутнасці кожнага партыйнага кіраўніцтва. Калі сацыял-дэмакратычную тактыку стварае не Цэнтральны камітэт, а ўся партыя, яшчэ дакладней — увесь рух, то асобным арганізацыям партыі, відавочна, патрэбна тая свабода рук, якая адна толькі дазваляе цалкам выкарыстаць дзеля ўзмацнення барацьбы ўсе сродкі, што дае кожная сітуацыя, а таксама разгарнуць рэвалюцыйную ініцыятыву. Аднак ультрацэнтралізм, які адстойвае Ленін, здаецца нам па ўсёй сваёй сутнасці прасякнутым не пазітыўным творчым духам, а бясплённым духам начнога вартаўніка. Яго ход думак скіраваны галоўным чынам на кантроль над партыйнай дзейнасцю, а не на яе ўзбагачэнне, на звужэнне, а не на разгортванне, на муштру, а не на згуртаванне руху.
Падвойна рызыкоўным здаецца такі эксперымент для расійскай сацыял-дэмакратыі якраз у цяперашні момант. Яна стаіць напярэдадні вялікіх рэвалюцыйных бітваў за звяржэнне абсалютызму, перад перыядам, ці, хутчэй, ужо ў перыядзе найінтэнсіўнейшай творчай актыўнасці ў галіне тактыкі і — што ў рэвалюцыйныя эпохі само сабой зразумела — ліхаманкавага, скачкападобнага пашырэння і зрушэння сваёй сферы ўплыву. Менавіта ў такія часы ставіць капканы ініцыятыве партыйнага духу і стрымліваць яго здольнасць да рыўковага пашырэння агароджай з калючага дроту азначала б загадзя зрабіць сацыял-дэмакратыю ў вялікай меры непрыдатнай для вялікіх задач моманту.
З прыведзеных агульных меркаванняў пра своеасаблівы змест сацыял-дэмакратычнага цэнтралізму, вядома, яшчэ нельга вывесці канкрэтнай рэдакцыі параграфаў арганізацыйнага статута расійскай партыі. Гэтая рэдакцыя, натуральна, у канчатковым выніку залежыць ад канкрэтных абставін, у якіх адбываецца дзейнасць у дадзены перыяд, і — паколькі ў Расіі гаворка ідзе пра першую спробу стварыць вялікую пралетарскую партыйную арганізацыю — наўрад ці можа загадзя прэтэндаваць на беспамылковасць; хутчэй, яна ў любым выпадку павінна спачатку вытрымаць праверку агнём практычнага жыцця. Але што можна вывесці з агульнага разумення сацыял-дэмакратычнага тыпу арганізацыі, дык гэта вялікія асноўныя рысы, гэта дух арганізацыі, а ён абумоўлівае — асабліва на пачатку масавага руху — галоўным чынам каардынуючы, аб’ядноўваючы, а не рэгламентуючы і замкнёны характар сацыял-дэмакратычнага цэнтралізму. Калі ж гэты дух палітычнай свабоды дзеяння, спалучаны з пільнай увагай да прынцыповай цвёрдасці руху і да яго адзінства, умацуецца ў шэрагах партыі, тады вострыя вуглы любога, нават няўдала складзенага, арганізацыйнага статута вельмі хутка будуць дзейсна выпраўлены самой практыкай. Не літара статута, а той сэнс і дух, які ўкладаюць у гэтую літару дзейныя змагары, вырашае, чаго варта арганізацыйная форма.
II
Дагэтуль мы разглядалі пытанне цэнтралізму з пункту гледжання агульных асноў сацыял-дэмакратыі, а таксама часткова — сённяшніх умоў у Расіі. Аднак дух начнога вартаўніка, якім прасякнуты ультрацэнтралізм, што яго абараняюць Ленін і яго сябры, у Леніна зусім не выпадковы плён памылак: ён звязаны з праведзенай аж да найдрабнейшых дэталяў арганізацыйных пытанняў непрымірымасцю да — апартунізму.
«Справа ў тым, — мяркуе Ленін (с. 52), — каб пры дапамозе параграфаў арганізацыйнага статута выкаваць больш ці менш вострую зброю супраць апартунізму. Чым глыбей ляжаць крыніцы апартунізму, тым вастрэйшай павінна быць гэтая зброя».
Менавіта ў абсалютнай уладзе Цэнтральнага камітэта і ў строгай статутнай агароджы партыі Ленін і бачыць дзейсную плаціну супраць апартуністычнай плыні, спецыфічнымі адзнакамі якой ён называе прыроджаную схільнасць інтэлігента да аўтанамізму, да дэзарганізацыі і яго агіду да строгай партыйнай дысцыпліны, да ўсякага «бюракратызму» ў партыйным жыцці. Толькі сацыялістычны «літаратар», з-за ўласцівай яму ад прыроды бязладнасці і індывідуалізму, можа, на думку Леніна, працівіцца такім неабмежаваным паўнамоцтвам Цэнтральнага камітэта; сапраўдны ж пралетарый, наадварот, павінен ужо дзякуючы свайму рэвалюцыйнаму класаваму інстынкту адчуваць нейкую асалоду ад усёй гэтай суворасці, вымуштраванасці і бравасці свайго вышэйшага партыйнага начальства, ён падпарадкоўваецца ўсім грубым аперацыям «партыйнай дысцыпліны» з радасна заплюшчанымі вачыма. «Бюракратызм супраць дэмакратызму, — кажа Ленін, — гэта і ёсць арганізацыйны прынцып рэвалюцыйнай сацыял-дэмакратыі ў процілегласць арганізацыйнаму прынцыпу апартуністаў» (с. 151). Ён настойліва спасылаецца на тое, што такая самая процілегласць цэнтралісцкага і аўтанамісцкага падыходаў заўважаецца ў сацыял-дэмакратыі ўсіх краін, дзе адзін аднаму супрацьстаяць рэвалюцыйны і рэфармісцкі, або рэвізіянісцкі, кірунак. Асабліва ён ілюструе гэта найноўшымі падзеямі ў нямецкай партыі і дыскусіяй, якая разгарнулася вакол пытання аб аўтаноміі выбарчай акругі. Ужо толькі таму праверка ленінскіх паралеляў, мабыць, будзе не пазбаўлена цікавасці і карысці.
Перш за ўсё трэба заўважыць, што ў настойлівым падкрэсліванні прыроджаных здольнасцяў пралетарыяў да сацыял-дэмакратычнай арганізацыі і ў падазронасці да «інтэлігенцкіх» элементаў сацыял-дэмакратычнага руху самім па сабе яшчэ няма нічога «марксісцка-рэвалюцыйнага»; хутчэй наадварот, у гэтым гэтак жа лёгка можна выявіць сваяцтва з апартуністычнымі поглядамі. Антаганізм паміж чыста пралетарскім элементам і непралетарскай сацыялістычнай інтэлігенцыяй — гэта ж і ёсць той агульны ідэалагічны шчыт, пад якім падаюць адзін аднаму руку французскі паўанархісцкі прыхільнік чыстага прафсаюзнага руху са сваім старым заклікам: Méfiez-vous de politiciens! («Сцеражыцеся палітыкаў!»), недавер англійскага трэд-юніянізму да сацыялістычных «фантазёраў» і, нарэшце, — калі мы не памыляемся — таксама чысты «эканамізм» былой пецярбургскай «Рабочай думкі» («Рабочая мысль») з яе перанясеннем трэд-юніянісцкай абмежаванасці ў абсалютысцкую Расію.
Праўда, у дагэтуляшняй практыцы заходнееўрапейскай сацыял-дэмакратыі можна заўважыць бясспрэчную сувязь паміж апартунізмам і інтэлігенцкім элементам, а таксама, з другога боку, паміж апартунізмам і дэцэнтралізатарскімі тэндэнцыямі ў арганізацыйных пытаннях. Але калі гэтыя з’явы, якія ўзніклі на канкрэтнай гістарычнай глебе, вырваць з гэтай сувязі, каб ператварыць іх у абстрактныя шаблоны агульнай і абсалютнай значнасці, то такі прыём будзе найцяжэйшым грахом супраць «Святога Духа» марксізму, а менавіта супраць яго гістарычна-дыялектычнага метаду мыслення.
Калі разважаць абстрактна, можна канстатаваць толькі тое, што «інтэлігент» як элемент, па сваім паходжанні чужы пралетарыяту, выхадзец з буржуазіі, можа прыйсці да сацыялізму не ў згодзе з уласным класавым пачуццём, а толькі праз яго пераадоленне, шляхам ідэалогіі, і таму ён больш схільны да апартуністычных скокаў убок, чым асвечаны пралетарый, якому — калі толькі ён не страціў жывой сувязі са сваёй роднай сацыяльнай глебай, з пралетарскай масай, — непасрэдны класавы інстынкт дае надзейную рэвалюцыйную апору. Аднак у якой канкрэтнай форме выяўляецца гэтая схільнасць інтэлігента да апартунізму, якое найбольш наглядна ўвасабленне яна набывае, асабліва ў выглядзе арганізацыйных тэндэнцый, — гэта кожны раз залежыць ад канкрэтнага сацыяльнага асяроддзя таго грамадства, пра якое ідзе гаворка.
З’явы ў жыцці нямецкай, як і французскай і італьянскай, сацыял-дэмакратыі, на якія спасылаецца Ленін, выраслі з цалкам пэўнай сацыяльнай асновы, а менавіта з буржуазнага парламентарызму. Як ён наогул з’яўляецца спецыфічнай пажыўнай глебай сучаснай апартуністычнай плыні ў сацыялістычным руху Заходняй Еўропы, так з яго ж выраслі і асаблівыя тэндэнцыі апартунізму да дэзарганізацыі.
Парламентарызм не толькі падтрымлівае ўсе вядомыя ілюзіі цяперашняга апартунізму, з якімі мы пазнаёміліся ў Францыі, Італіі і Германіі: пераацэнку рэфармісцкай працы, супрацоўніцтва класаў і партый, мірнага развіцця і г. д., — ён адначасова ўтварае глебу, на якой гэтыя ілюзіі могуць практычна праяўляцца, бо адасабляе інтэлігентаў, нават у сацыял-дэмакратыі, як парламентарыяў ад пралетарскай масы, у пэўным сэнсе ўзвышае іх над ёю. Нарэшце, той самы парламентарызм з ростам рабочага руху ператварае гэты рух у трамплін для палітычнай кар’еры, і таму лёгка робіць яго прыстанішчам для славалюбных буржуазных асоб і тых, хто пацярпеў жыццёвае крушэнне.
З усіх гэтых момантаў вынікае і пэўная схільнасць апартуністычнага інтэлігента заходнееўрапейскай сацыял-дэмакратыі да дэзарганізацыі і недысцыплінаванасці. Справа ў тым, што другой пэўнай перадумовай цяперашняй апартуністычнай плыні з’яўляецца наяўнасць ужо высокай ступені развіцця сацыял-дэмакратычнага руху, а значыць, і ўплывовай сацыял-дэмакратычнай партыйнай арганізацыі. Гэтая апошняя і выступае тым ахоўным валам рэвалюцыйнага класавага руху супраць буржуазна-парламенцкіх тэндэнцый, які трэба раскрышыць, разабраць па камені, каб зноў растварыць кампактнае актыўнае ядро пралетарыяту ў аморфнай масе выбаршчыкаў. Так узнікаюць гістарычна цалкам абгрунтаваныя і выдатна прыстасаваныя да пэўных палітычных мэт «аўтанамісцкія» і дэцэнтралісцкія тэндэнцыі сучаснага апартунізму, якія, такім чынам, трэба тлумачыць не прыроджанай распушчанасцю і мяккацеласцю «інтэлігента», як мяркуе Ленін, а патрэбамі буржуазнага парламентарыя, не псіхалогіяй інтэлігента, а палітыкай апартуніста.
Аднак усе гэтыя ўмовы выглядаюць значна інакш у абсалютысцкай Расіі, дзе апартунізм у рабочым руху наогул з’яўляецца вынікам не моцнага росту сацыял-дэмакратыі, не раскладання буржуазнага грамадства, як на Захадзе, а, наадварот, яго палітычнай адсталасці.
Расійкая інтэлігенцыя, з асяроддзя якой выходзіць сацыялістычны інтэлігент, мае, зразумела, значна больш няпэўны класавы характар, яна значна больш дэкласаваная ў дакладным сэнсе слова, чым заходнееўрапейская інтэлігенцыя. Адсюль, праўда, — у спалучэнні з маладосцю пралетарскага руху ў Расіі — вынікае наогул значна шырэйшы прастор для тэарэтычнай нетрываласці і апартуністычнага блукання, якое то выліваецца ў поўнае адмаўленне палітычнага боку рабочага руху, то ў процілеглую веру ў адзінавыратавальны тэрор, каб урэшце асесці на спачын у балоце лібералізму — палітычна, або кантаўскага ідэалізму — «філасофскі».
Аднак для спецыфічнай актыўнай схільнасці да дэзарганізацыі ў расійкага сацыял-дэмакратычнага інтэлігента, на нашу думку, няма не толькі пазітыўнай апоры ў буржуазным парламентарызме, але і адпаведнага сацыяльна-псіхалагічнага асяроддзя. Сучасны заходнееўрапейскі літаратар, які аддаецца культу свайго нібыта «я» і цягне гэтую «мараль звышчалавека» таксама ў сацыялістычны свет барацьбы і думкі, — гэта тып не буржуазнай інтэлігенцыі ўвогуле, а пэўнай фазы яе існавання, а менавіта ён ёсць прадукт дэкадэнцкай, згнілай буржуазіі, якая ўжо загразла ў заганным коле свайго класавага панавання. Утапічныя і апартуністычныя дзівацтвы расійкага сацыялістычнага інтэлігента, наадварот, па зразумелых прычынах схільныя хутчэй набываць адваротную тэарэтычную форму самаадрачэння, самабічавання. Бо ж колішняе «хаджэнне ў народ», гэта значыць абавязковы маскарад інтэлігента, пераапранутага селянінам, у старых «народнікаў» было менавіта адчайным вынаходствам таго самага інтэлігента, гэтак жа як нядаўна грубы культ «мазолістага кулака» ў прыхільнікаў чыстага «эканамізму».
Калі шукаць вырашэння пытання пра формы арганізацыі не шляхам механічнага пераносу застылых шаблонаў з Заходняй Еўропы ў Расію, а праз даследаванне дадзеных канкрэтных умоў у самой Расіі, то прыходзіш да зусім іншага выніку. Прыпісваць апартунізму, як гэта робіць Ленін, нібыта ён наогул захапляецца нейкай пэўнай формай арганізацыі — скажам, дэцэнтралізацыяй, — значыць, ва ўсякім разе, не разумець яго ўнутранай прыроды. Апартуністычны па самой сваёй сутнасці, апартунізм і ў арганізацыйных пытаннях мае адзіным прынцыпам беспрынцыповасць. Свае сродкі ён заўсёды выбірае паводле абставін, у той меры, у якой яны адпавядаюць яго мэтам. Калі ж мы, як Ленін, вызначым апартунізм як імкненне паралізаваць самастойны рэвалюцыйны класавы рух пралетарыяту, каб паставіць яго на службу ўладалюбным памкненням буржуазнай інтэлігенцыі, то на пачатковых стадыях рабочага руху гэтай мэты найлягчэй дасягнуць не праз дэцэнтралізацыю, а якраз праз жорсткі цэнтралізм, які выдае яшчэ няясны пралетарскі рух з галавой жменьцы кіраўнікоў-інтэлігентаў. Характэрна, што і ў Германіі на пачатку руху, калі яшчэ не было ні моцнага ядра свядомых пралетарыяў, ні выпрабаванай сацыял-дэмакратычнай тактыкі, у арганізацыі былі прадстаўлены абедзве тэндэнцыі, а менавіта: крайні цэнтралізм — ласальянскім Усеагульным германскім рабочым саюзам, «аўтанамізм» жа — эйзенахцамі. І пры гэтым тактыка эйзенахцаў, пры ўсёй яе прызнанай прынцыповай няяснасці, выхавала значна большы актыўны ўдзел пралетарскага элемента ў ідэйным жыцці партыі, большы дух ініцыятывы ў саміх рабочых — доказам можа служыць, сярод іншага, хуткае развіццё значнай правінцыйнай прэсы гэтай фракцыі, — і ўвогуле нашмат мацнейшую здаровую цягу ўшыр, чым у ласальянцаў, якія са сваімі «дыктатарамі», як і варта было чакаць, набіраліся ўсё больш сумнага досведу.
Наогул, ва ўмовах, калі рэвалюцыйная частка рабочай масы яшчэ раз’яднаная, сам рух хісткі, словам, калі ўмовы падобныя да цяперашніх у Расіі, лёгка давесці, што адэкватнай арганізацыйнай тэндэнцыяй апартуністычнага інтэлігента з’яўляецца якраз жорсткі, дэспатычны цэнтралізм. Гэтак жа як на пазнейшай стадыі — у парламенцкім асяроддзі і перад тварам моцнай, згуртаванай рабочай партыі — адпаведнай тэндэнцыяй апартуністычнага інтэлігента, наадварот, становіцца дэцэнтралізацыя.
Менавіта з пункту гледжання Ленінавых асцярог наконт небяспечнага ўплыву інтэлігенцыі на пралетарскі рух яго ўласная канцэпцыя арганізацыі ўяўляе найбольшую небяспеку для расійкай сацыял-дэмакратыі.
Сапраўды, нішто не аддае яшчэ малады рабочы рух ва ўладу ўладалюбных памкненняў інтэлігентаў так лёгка і так надзейна, як заціскванне руху ў панцыр бюракратычнага цэнтралізму ², які прыніжае змагарных рабочых да ролі паслухмянай прылады нейкага «камітэта». І нішто, наадварот, не засцерагае рабочы рух так надзейна ад усіх апартуністычных злоўжыванняў з боку славалюбнай інтэлігенцыі, як рэвалюцыйная самадзейнасць рабочых, як узмацненне іх пачуцця палітычнай адказнасці.
І тое, што Ленін сёння бачыць як прывід, заўтра вельмі лёгка можа стаць адчувальнай рэальнасцю.
Не будзем забываць, што рэвалюцыя, напярэдадні якой мы стаім у Расіі, — не пралетарская, а буржуазная рэвалюцыя, якая моцна зменіць усю сцэну сацыял-дэмакратычнай барацьбы. Тады і расійкая інтэлігенцыя даволі хутка напоўніцца выразна акрэсленым буржуазным класавым зместам. Калі сёння сацыял-дэмакратыя — адзіная кіраўніца расійкай рабочай масы, то назаўтра пасля рэвалюцыі буржуазія, і ў першую чаргу яе інтэлігенцыя, натуральна, захоча зрабіць з масы п’едэстал для свайго парламенцкага панавання. І чым менш у цяперашні перыяд барацьбы будуць вызвалены самадзейнасць, свабодная ініцыятыва, палітычнае чуццё найбольш абуджанага пласта рабочых, чым больш сацыял-дэмакратычны Цэнтральны камітэт будзе палітычна вадзіць іх, як статак за бараном-важаком, і муштраваць, тым лягчэй будзе гульня буржуазных дэмагогаў у абноўленай Расіі, тым больш ураджаю сённяшніх намаганняў сацыял-дэмакратыі заўтра пойдзе ў свірны буржуазіі.
Але перадусім уся асноўная думка ультрацэнтралісцкай канцэпцыі, якая ўвенчваецца намерам трымаць апартунізм далей ад рабочага руху з дапамогай арганізацыйнага статута, — памылковая. Пад непасрэдным уражаннем ад найноўшых падзей у французскай, італьянскай і нямецкай сацыял-дэмакратыі ў расійкіх сацыял-дэмакратаў, відаць, таксама склалася схільнасць разглядаць апартунізм наогул як дамешак, які трапляе ў рабочы рух звонку толькі разам з элементамі буржуазнай дэмакратыі, а самому пралетарскаму руху чужы. Нават калі б гэта было правільна, статутныя арганізацыйныя бар’еры самі па сабе аказаліся б зусім бяссільнымі перад націскам апартуністычнага элемента. Калі ўжо масавы прыток непралетарскіх элементаў у сацыял-дэмакратыю вынікае з такіх глыбока ўкаранёных сацыяльных прычын, як імклівы гаспадарчы крах дробнай буржуазіі і яшчэ больш імклівы палітычны крах буржуазнага лібералізму, адміранне буржуазнай дэмакратыі, то ўяўляць, быццам той ці іншай рэдакцыяй параграфаў партыйнага статута можна стрымаць гэтую навальную хвалю, — наіўная ілюзія. Параграфы кіруюць існаваннем хіба што дробных сект або прыватных таварыстваў, гістарычныя ж плыні заўсёды ўмелі пераступаць праз самыя хітрамудрыя параграфы. Далей, зусім памылкова думаць, нібыта ў інтарэсах рабочага руху ўвогуле адбіваць масавы прыток элементаў, якіх вызваляе ўсё глыбейшы распад буржуазнага грамадства. Палажэнне пра тое, што сацыял-дэмакратыя, будучы класавай прадстаўніцай пралетарыяту, адначасова з’яўляецца прадстаўніцай усіх прагрэсіўных інтарэсаў грамадства і ўсіх прыгнечаных ахвяр буржуазнага грамадскага ладу, трэба разумець не толькі ў тым сэнсе, што ў праграме сацыял-дэмакратыі ідэйна сабраны ўсе гэтыя інтарэсы. Гэтае палажэнне становіцца праўдай у выглядзе гістарычнага працэсу развіцця, у сілу якога сацыял-дэмакратыя і як палітычная партыя паступова ператвараецца ў прыстанішча самых розных незадаволеных элементаў, становіцца сапраўды партыяй народа супраць мізэрнай меншасці пануючай буржуазіі. Справа толькі ў тым, каб яна ўмела трывала падпарадкоўваць сённяшнія болі гэтай стракатай грамады папутчыкаў канчатковым мэтам рабочага класа, уключаць непралетарскі дух апазіцыі ў рэвалюцыйнае пралетарскае дзеянне, словам — асімілёўваць, пераварваць элементы, што да яе прыплываюць. Апошняе, аднак, магчыма толькі там, дзе, як дагэтуль у Германіі, у сацыял-дэмакратыі ўжо задаюць тон моцныя, вышкаленыя кадравыя атрады пралетарыяту, якія маюць досыць яснасці, каб узяць дэкласаваных і дробнабуржуазных папутчыкаў на рэвалюцыйны буксір. У такім выпадку і больш строгае правядзенне цэнтралісцкай ідэі ў арганізацыйным статуце, і больш жорсткае замацаванне партыйнай дысцыпліны ў параграфах як дамба супраць апартуністычнай плыні вельмі мэтазгодныя. Арганізацыйны статут пры такіх абставінах, несумненна, можа служыць прыладай у барацьбе з апартунізмам, як ён фактычна паслужыў французскай рэвалюцыйнай сацыял-дэмакратыі супраць націску жарэсаўскай мешаніны і як цяпер у гэтым кірунку стаў неабходнасцю і перагляд статута нямецкай партыі. Але і ў гэтым выпадку партыйны статут павінен быць не нейкай зброяй адпору апартунізму сам па сабе, а толькі знешнім сродкам улады, праз які ажыццяўляе свой вырашальны ўплыў фактычна наяўная рэвалюцыйная пралетарская большасць партыі. Дзе такой большасці яшчэ няма, там яе не заменяць самыя суровыя параграфы на паперы.
Аднак прыток буржуазных элементаў, як ужо сказана, зусім не адзіная крыніца апартуністычнай плыні ў сацыял-дэмакратыі. Другая крыніца хутчэй ляжыць у самой сутнасці сацыял-дэмакратычнай барацьбы, у яе ўнутраных супярэчнасцях. Сусветна-гістарычны наступ пралетарыяту аж да яго перамогі — гэта працэс, асаблівасць якога ў тым, што тут упершыню ў гісторыі народныя масы самі і насуперак усім пануючым класам ажыццяўляюць сваю волю, але мусяць скіроўваць яе па той бок сённяшняга грамадства, за яго межы. Аднак, з другога боку, выпрацаваць гэтую волю масы могуць толькі ў штодзённай барацьбе з існуючым ладам, значыць, толькі ў яго рамках. Спалучэнне шырокай народнай масы з мэтай, якая выходзіць за межы ўсяго існуючага ладу, штодзённай барацьбы — з рэвалюцыйным пераваротам, — вось дыялектычная супярэчнасць сацыял-дэмакратычнага руху, які таму заканамерна мусіць на ўсім шляху свайго развіцця прабівацца наперад паміж двума рыфамі: паміж стратай масавага характару і адмовай ад канчатковай мэты, паміж скочваннем назад у секту і перакідваннем у буржуазны рэфармісцкі рух.
Таму зусім антыгістарычная ілюзія — думаць, быццам сацыял-дэмакратычную тактыку ў рэвалюцыйным сэнсе можна загадзя раз і назаўсёды забяспечыць, быццам рабочы рух можна раз і назаўсёды засцерагчы ад апартуністычных скокаў убок. Праўда, вучэнне Маркса дае знішчальную зброю супраць усіх асноўных тыпаў апартуністычнай думкі. Але паколькі сацыял-дэмакратычны рух — гэта якраз масавы рух, а рыфы, якія яму пагражаюць, узнікаюць не ў чалавечых галовах, а з грамадскіх умоў, то апартуністычным блуканням немагчыма запабегчы загадзя: іх павінен пераадолець сам рух — вядома, з дапамогай зброі, якую дае марксізм, — толькі пасля таго, як яны набудуць на практыцы адчувальную форму. Калі глядзець пад гэтым вуглом, апартунізм выступае таксама як прадукт самога рабочага руху, як непазбежны момант яго гістарычнага развіцця. Якраз у Расіі, дзе сацыял-дэмакратыя яшчэ маладая, а палітычныя ўмовы рабочага руху такія ненармальныя, апартунізм пакуль што, мабыць, у вялікай меры вынікае з гэтай крыніцы — з непазбежных пошукаў навобмацак і эксперыментаў у тактыцы, з неабходнасці ўзгадняць сённяшнюю барацьбу ў зусім своеасаблівых, беспрэцэдэнтных умовах з сацыялістычнымі прынцыпамі.
Але калі гэта так, то тым больш дзіўнай выглядае ідэя, быццам ужо на самым пачатку рабочага руху можна забараніць узнікненне апартуністычных плыняў той ці іншай рэдакцыяй арганізацыйнага статута. Спроба адбіцца ад апартунізму такімі папяровымі сродкамі фактычна можа рэзаць па жывым не яго, а толькі саму сацыял-дэмакратыю, і, глушачы ў ёй пульс здаровага жыцця, яна аслабляе яе здольнасць да супраціву ў барацьбе не толькі з апартуністычнымі плынямі, але і — што таксама, мабыць, мае пэўнае значэнне — з існуючым грамадскім ладам. Сродак абарочваецца супраць мэты.
Зрэшты, у гэтым трывожным імкненні часткі расійкіх сацыял-дэмакратаў засцерагчы ад памылковых крокаў расійкі рабочы рух, які так шматабяцальна і жыццярадасна ўздымаецца, праз апеку ўсёведнага і ўсюдыіснага Цэнтральнага камітэта, нам чуецца голас таго самага суб’ектывізму, які ўжо не раз згуляў злы жарт з сацыялістычнай думкай у Расіі. Пацешныя, сапраўды, тыя выкрутасы, якія шаноўнаму чалавечаму суб’екту гісторыі часам заманецца выкідваць ва ўласным гістарычным працэсе. Расціснутае, раздушанае расійкім абсалютызмам «я» бярэ рэванш тым, што ў сваім рэвалюцыйным свеце думак само садзіцца на трон і абвяшчае сябе ўсемагутным — як камітэт змоўшчыкаў ад імя неіснуючай «народнай волі». Аднак «аб’ект» аказваецца мацнейшым, бізун хутка трыумфуе, выяўляючыся законным «выразам дадзенай стадыі» гістарычнага працэсу. Нарэшце на сцэне з’яўляецца яшчэ больш законнае дзіця гістарычнага працэсу — расійкі рабочы рух, які бярэ найпрыгажэйшы разгон, каб упершыню ў расійкай гісторыі сапраўды стварыць народную волю. Але цяпер «я» расійкага рэвалюцыянера паспешліва становіцца на галаву і зноў абвяшчае сябе ўсемагутным кіраўніком гісторыі — гэтым разам ва ўласнай высокай асобе Цэнтральнага камітэта сацыял-дэмакратычнага рабочага руху. Смелы акрабат пры гэтым не заўважае, што адзіны суб’ект, якому цяпер выпала гэтая роля кіраўніка, — гэта масавае «я» рабочага класа, якое любой цаной упарта дамагаецца права рабіць уласныя памылкі і самому вучыцца гістарычнай дыялектыцы. І, нарэшце, скажам адкрыта між сабою: памылковыя крокі, якія робіць сапраўды рэвалюцыйны рабочы рух, гістарычна незмерна больш плённыя і каштоўныя, чым беспамылковасць самага лепшага «Цэнтральнага камітэта».
Заўвагі
¹ Н. Ленін. Крок наперад, два крокі назад. Жэнева, 1904.
² У Англіі менавіта фабіянцы — самыя заўзятыя прыхільнікі бюракратычнай цэнтралізацыі і праціўнікі дэмакратычных формаў арганізацыі. Асабліва Вэбы. — Рэд. «Нойе цайт».
Пераклад з нямецкай паводле выдання: Rosa Luxemburg. Organisationsfragen der russischen Sozialdemokratie // Die Neue Zeit. 22. Jg. 1903/04. Bd. 2. Тэкст Розы Люксембург знаходзіцца ў грамадскім набытку. Заўвагі пазначаныя самой аўтаркай і рэдакцыяй «Нойе цайт»; заўвагі пазнейшых выданняў не перакладаліся.
