Цэнтральны камітэт, які рыхтаваў у Лейпцыгу агульнанямецкі рабочы кангрэс, папрасіў Фердынанда Ласаля выказаць свой погляд на рабочы рух. Яго адказ, надрукаваны 1 сакавіка 1863 года, стаў праграмай Усеагульнага германскага рабочага саюза, заснаванага 23 мая таго ж года, — аднаго з двух каранёў сённяшняй Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі.
Спадары!
У сваім звароце вы просіце мяне выказаць вам у любой форме, якую я палічу прыдатнай, мае погляды на рабочы рух і на сродкі, якімі ён павінен карыстацца, каб дасягнуць паляпшэння становішча рабочага саслоўя ў палітычных, матэрыяльных і духоўных адносінах, а таксама асабліва — на значэнне асацыяцый для ўсяго незаможнага класа народа.
Я без вагання выконваю ваша жаданне і выбіраю для гэтага найпрасцейшую форму, якую падказвае сама сутнасць справы, — форму адкрытага паслання ў адказ на ваш ліст.
Заўважу толькі, што, паколькі мой час цяпер вельмі заняты неабходнай працай, гэты ліст павінен быць як мага больш сціслым, што, зрэшты, адпавядае і вашай уласнай мэце.
Калі ў кастрычніку мінулага года, якраз тады, калі мяне тут не было, вы правялі ў Берліне першую папярэднюю нараду наконт нямецкага рабочага кангрэса, за якой я з цікавасцю сачыў па паведамленнях газет, на сходзе былі выказаныя два процілеглыя погляды.
Паводле аднаго, вам наогул не трэба клапаціцца пра палітычны рух, бо ён вас не тычыцца.
Паводле другога, наадварот, вы павінны лічыць сябе прыдаткам прускай Партыі прагрэсу і быць для яе бескарыслівым хорам і рэзанатарам.
Калі б я тады прысутнічаў на вашым сходзе, я аднолькава выказаўся б супраць абодвух.
Гэта ж поўная абмежаванасць — думаць, што рабочага не павінны абыходзіць палітычны рух і палітычнае развіццё!
Якраз наадварот: рабочы можа чакаць ажыццяўлення сваіх законных інтарэсаў толькі ад палітычнай свабоды.
Ужо адно пытанне пра тое, ці можаце вы збірацца, абмяркоўваць свае інтарэсы, ствараць дзеля іх абароны таварыствы і іх аддзяленні і г. д., — гэта пытанне, якое залежыць ад палітычнага становішча і палітычнага заканадаўства, і таму не варта яшчэ абвяргаць такі абмежаваны погляд нейкімі далейшымі разважаннямі.
Але не менш памылковым і зманлівым было і процілеглае патрабаванне, пастаўленае перад вамі, — лічыць сябе ў палітыцы толькі прыдаткам Партыі прагрэсу!
Праўда, было б несправядліва не прызнаць, што пруская Партыя прагрэсу тады ў сваім канфлікце з прускім урадам, адстойваючы права зацвярджэння бюджэту і супраціўляючыся вайсковай рэарганізацыі ў Прусіі, набыла пэўную, хоць і сціплую, заслугу перад палітычнай свабодай.
Тым не менш ужо тады выкананне таго патрабавання цалкам выключалася па наступных прычынах:
Па-першае, такая пазіцыя ад самага пачатку не пасавала такой магутнай і самастойнай партыі, якая ставіць перад сабой куды больш прынцыповыя палітычныя мэты, — а такой мае быць нямецкая рабочая партыя, — у адносінах да партыі, якая, як пруская Партыя прагрэсу, у прынцыповым плане ўзняла на свой сцяг толькі вернасць прускай канстытуцыі і змест барацьбы якой складаюць толькі такія рэчы, як адпор аднабаковай перабудове вайсковай арганізацыі — чаго ў іншых нямецкіх землях нават не спрабавалі, — ці адстойванне права зацвярджэння бюджэту — якога ў іншых нямецкіх землях ніхто нават не аспрэчвае. —
Па-другое, ва ўсякім разе нішто не гарантавала, што пруская Партыя прагрэсу давядзе свой канфлікт з прускім урадам да канца з той годнасцю і энергіяй, якія адзіна адпавядаюць рабочаму саслоўю і могуць разлічваць на яго гарачую сімпатыю. —
Па-трэцяе, гэтак жа нішто не гарантавала, што пруская Партыя прагрэсу, калі б яна і атрымала перамогу над прускім урадам, выкарыстала б гэтую перамогу ў інтарэсах усяго народа, а не толькі дзеля захавання прывілеяванага становішча буржуазіі; гэта значыць — ці выкарыстала б яна гэтую перамогу для ўвядзення ўсеагульнага, роўнага і прамога выбарчага права, якога патрабуюць дэмакратычныя прынцыпы і законныя інтарэсы рабочага саслоўя, ці не.
У апошнім выпадку яна, відавочна, не магла прэтэндаваць ані на найменшую зацікаўленасць з боку нямецкага рабочага саслоўя.
Вось што я сказаў бы вам тады наконт таго патрабавання.
Сёння я магу яшчэ дадаць, што з таго часу на справе выявілася тое, што, вядома, ужо тады няцяжка было прадбачыць, — што прускай Партыі прагрэсу зусім не стае той энергіі, якая патрабавалася б, каб годна і пераможна давесці да канца хоць бы той абмежаваны канфлікт паміж ёю і прускім урадам.
Працягваючы, нягледзячы на тое, што ўрад фактычна адмовіў ёй у праве зацвярджэння бюджэту, засядаць і вырашаць парламенцкія справы з міністэрствам, якое яна сама абвясціла крымінальна адказным, яна гэтай супярэчнасцю прыніжае і сябе, і народ відовішчам нябачанай слабасці і страты ўсякай годнасці!
Працягваючы, нягледзячы на абвешчанае ёю самой парушэнне канстытуцыі, засядаць, дыскутаваць і ўладкоўваць з урадам парламенцкія справы, яна сама дапамагае ўраду і нават падае яму руку, каб падтрымліваць бачнасць канстытуцыйнага ладу.
Замест таго каб абвясціць пасяджэнні палаты спыненымі да таго часу, пакуль урад не заявіць, што больш не будзе працягваць адхіленыя палатай выдаткі, і гэтым паставіць урад перад непазбежнай альтэрнатывай: альбо шанаваць канстытуцыйнае права палаты, альбо адмовіцца ад усякай бачнасці і ўсяго апарату канстытуцыйнага ладу, адкрыта і без выкрутаў гаспадарыць як абсалютны ўрад, узяць на сябе велізарную адказнасць такога ўрада і тым самым сам выклікаць крызіс, які паступова павінен быў бы наступіць як плён адкрытага абсалютызму, — яна сама дае ўраду магчымасць спалучаць усе выгоды абсалютнай улады з усімі выгодамі ўяўна канстытуцыйнага ладу.
І тым, што яна, замест таго каб падштурхоўваць урад да адкрытага, нічым не прыкрытага абсалютызму і справай раскрыць народу вочы на адсутнасць канстытуцыйнага ладу, згаджаецца і далей адыгрываць сваю ролю ў гэтай камедыі ўяўнага канстытуцыяналізму, яна дапамагае падтрымліваць бачнасць, якая, як і кожная заснаваная на бачнасці сістэма кіравання, непазбежна блытае розум і разбэшчвае маральнасць народа.
Такая партыя паказала гэтым, што перад рашучым урадам яна зусім бяссільная і заўсёды такой будзе.
Такая партыя паказала, што менавіта таму яна цалкам няздольная дасягнуць хоць бы найменшага рэальнага развіцця інтарэсаў свабоды.
Такая партыя паказала, што не мае ніякага права на сімпатыі дэмакратычных слаёў насельніцтва і што ёй зусім чужое і незразумелае тое палітычнае пачуццё гонару, якім павінна быць прасякнута рабочае саслоўе.
Такая партыя, адным словам, на справе паказала, што яна не што іншае, як упрыгожанае іншай назвай уваскрэсенне сумнавядомага гатайства.
Вось што я магу вам дадаць сёння.
Нарэшце, і сёння, як і тады, я павінен быў бы яшчэ сказаць вам, што партыя, якая сваім догматам пра «прускае кіраўніцтва» прымушае сябе бачыць у прускім урадзе пакліканага месію нямецкага адраджэння, тады як няма, уключаючы нават Гесэн, ніводнага нямецкага ўрада, які ў палітычных адносінах стаяў бы ніжэй за прускі, тады як, уключаючы нават Аўстрыю, амаль няма ніводнага нямецкага ўрада, які б значна не апярэджваў прускі, — ужо адным гэтым пазбаўляе сябе ўсякага права прадстаўляць нямецкае рабочае саслоўе: бо такая партыя ўжо адным гэтым выяўляе заглыбленасць у ілюзіі, самаўзвялічванне і няздольнасць, якая задавольваецца самым толькі ап’яненнем словамі, — а гэта павінна развеяць усякую надзею чакаць ад яе рэальнага развіцця свабоды нямецкага народа.
Са сказанага цяпер з пэўнасцю вынікае, якую пазіцыю павінна заняць рабочае саслоўе ў палітычных адносінах і якіх адносін да Партыі прагрэсу яно павінна трымацца.
Рабочае саслоўе павінна арганізавацца як самастойная палітычная партыя і зрабіць усеагульнае, роўнае і прамое выбарчае права прынцыповым лозунгам і сцягам гэтай партыі. Прадстаўніцтва рабочага саслоўя ў заканадаўчых органах Германіі — вось адзінае, што ў палітычных адносінах можа задаволіць яго законныя інтарэсы. Распачаць дзеля гэтага мірную і законную агітацыю ўсімі законнымі сродкамі — вось што ёсць і павінна быць палітычнай праграмай рабочай партыі. —
Само сабой зразумела, як гэтая рабочая партыя павінна ставіцца да нямецкай Партыі прагрэсу.
Усюды адчуваць і арганізоўваць сябе як самастойную і цалкам аддзеленую ад яе партыю, але пры гэтым падтрымліваць Партыю прагрэсу ў тых пунктах і пытаннях, у якіх інтарэс агульны, рашуча паварочвацца да яе спіной і выступаць супраць яе кожны раз, калі яна ад гэтага інтарэсу адыходзіць, і менавіта гэтым прымушаць Партыю прагрэсу альбо развівацца наперад і перарастаць свой цяперашні «прагрэсісцкі» ўзровень, альбо ўсё глыбей тануць у балоце нязначнасці і бяссілля, у якое яна ўжо ўгрузла па калені, — вось якой павінна быць простая тактыка нямецкай рабочай партыі ў адносінах да Партыі прагрэсу.
Вось і ўсё пра тое, што вам трэба рабіць у палітычных адносінах.
Цяпер — пра пастаўленае вамі сацыяльнае пытанне, якое вас, і слушна, цікавіць яшчэ ў большай ступені. —
Не без горкай усмешкі я даведаўся з газет, што дэбаты пра свабоду перамяшчэння і свабоду промыслаў павінны скласці частку парадку дня, запланаванага вамі для кангрэса.
Як, мае спадары, вы хочаце дыскутаваць пра свабоду перамяшчэння?
На гэта я магу адказаць вам толькі дыстыхам Шылера:
«Шмат ужо год карыстаюся носам сваім я, каб нюхаць, Але ці маю на нос я даказальнае права?»
А хіба са свабодай промыслаў справа не стаіць гэтак жа?
Усе гэтыя дэбаты мелі б прынамсі адзін недахоп — яны спазніліся б больш як на пяцьдзясят гадоў! —
Свабода перамяшчэння і свабода промыслаў — гэта рэчы, якія ў заканадаўчым органе моўчкі і без шуму ўводзяць дэкрэтам, але пра якія ўжо не дыскутуюць.
Няўжо і нямецкае рабочае саслоўе захоча паўтарыць відовішча тых сходаў, уся асалода якіх у тым, каб цешыць сябе бязмэтна доўгімі прамовамі і апладзіраваць самім сабе?
Сур’ёзнасць і энергія нямецкага рабочага саслоўя здолеюць уберагчы яго ад такога жаласнага відовішча!
Але вы хочаце заснаваць ашчадныя касы, інвалідныя касы, касы ўзаемадапамогі і бальнічныя касы?
Я ахвотна прызнаю адносную, хоць і вельмі другарадную і ледзь вартую згадкі, карысць гэтых устаноў.
Але размяжуем цалкам два пытанні, якія не маюць аніякага дачынення адно да аднаго.
Ці ваша мэта ў тым, каб зрабіць больш цярпімай галечу асобных рабочых? Супрацьдзейнічаць легкадумнасці, хваробе, старасці, няшчасным выпадкам усякага роду, праз якія асобныя рабочыя выпадкова ці непазбежна апускаюцца яшчэ ніжэй за нармальнае становішча рабочага саслоўя? —
У такім разе бальнічныя, інвалідныя, ашчадныя касы і касы ўзаемадапамогі — цалкам прыдатныя сродкі. Толькі тады не варта было б дзеля такой мэты падымаць рух па ўсёй Германіі і кідаць усеагульную агітацыю ва ўсё рабочае саслоўе нацыі. Не трэба прымушаць горы тужыцца, нібы ў родах, каб потым на свет з’явілася маленькая мышка!
Гэтую вельмі абмежаваную і другарадную мэту лепш спакойна пакінуць мясцовым таварыствам і мясцовай арганізацыі, якія і здолеюць дасягнуць яе значна лепш.
Ці ж ваша мэта ў тым, каб палепшыць нармальнае становішча ўсяго рабочага саслоўя як такога і падняць яго над цяперашнім узроўнем?
І, вядома, гэта ёсць і павінна быць вашай мэтай. Але дастаткова толькі той выразнай мяжы, якую я тут правёў паміж гэтымі дзвюма мэтамі, што нельга блытаць адну з адной, каб вы лепш, чым з доўгага трактата, зразумелі, наколькі зусім бяссільныя тыя ўстановы дасягнуць гэтай другой мэты і, такім чынам, наколькі цалкам яны ляжаць па-за межамі цяперашняга рабочага руху.
Дазвольце мне прывесці сведчанне толькі аднаго аўтарытэта — прызнанне строга кансерватыўнага, строга раялісцкага прафесара Губера, чалавека, які таксама прысвяціў свае даследаванні сацыяльнаму пытанню і развіццю рабочага руху.
Я люблю спасылацца на сведчанні гэтага чалавека — і таму яшчэ не раз буду рабіць гэта ў гэтым лісце, — бо ён, стоячы ў палітычных адносінах на цалкам процілеглай, а ў эканамічных — на зусім іншай, чым я, пазіцыі, сваім сведчаннем лепш за ўсё павінен развеяць падазрэнне, нібыта тое малое значэнне, якое я надаю тым установам, — толькі вынік загадзя ўзятых палітычных тэндэнцый; а з другога боку, таму, што прафесар Губер, гэтак жа далёкі ад лібералізму, як і ад маіх палітычных поглядаў, менавіта праз гэта мае неабходную непрадузятасць, каб на глебе палітычнай эканоміі рабіць праўдзівыя прызнанні, тады як усе прыхільнікі ліберальнай школы на глебе палітычнай эканоміі вымушаныя ашукваць рабочых — альбо, каб лепш іх ашукаць, спачатку ашукваць і саміх сябе, — каб утрымліваць рэчы ў згодзе са сваімі тэндэнцыямі.
«Таму, — кажа прафесар Губер у сваёй „Канкордыі“, — таму, ніколькі не адмаўляючы адноснай карысці ашчадных кас, кас узаемадапамогі, бальнічных кас і г. д., наколькі яна сапраўды сягае, гэтыя добрыя рэчы ўсё ж могуць прыносіць проста вялікую негатыўную шкоду, бо становяцца на перашкодзе лепшаму».
І, безумоўна, ніколі гэтая вялікая негатыўная шкода не выявілася б у большай ступені і ніколі яны не сталі б больш на перашкодзе лепшаму, чым калі б яны забралі сабе ці хоць бы падзялілі сілы вялікага ўсеагульнага нямецкага рабочага руху.
Але, як пісалі розныя газеты і як, паводле вашага ж ліста, вам раяць амаль з усіх месцаў, вы павінны звярнуцца дзеля паляпшэння становішча рабочага саслоўя да арганізацый Шульцэ-Дэліча — яго пазыковых і крэдытных таварыстваў, яго сыравінных таварыстваў і яго спажывецкіх таварыстваў.
Дазволю сабе прасіць вашай увагі ва ўсё большай і большай ступені.
Шульцэ-Дэліча можна разглядаць у трох адносінах.
У палітычных адносінах ён належыць да Партыі прагрэсу, пра якую ўжо гаварылася вышэй.
Па-другое, ён прэтэндуе таксама на тое, каб быць эканамістам. У гэтым сэнсе, як тэарэтык-эканаміст, ён, ва ўсякім разе, цалкам стаіць на глебе ліберальнай школы і падзяляе ўсе яе памылкі, ілюзіі і самаасляпленні. Лекцыі, якія ён дагэтуль чытаў берлінскім рабочым, — яркі доказ гэтага: скажоныя выклады, высновы, што ніяк не звязаныя са сваімі пасылкамі, — вось іх змест. Аднак ні ваша мэта, ні мой намер не ў тым, каб я ўдаваўся тут у крытыку тэарэтычных эканамічных поглядаў і лекцый Шульцэ-Дэліча і выкрываў тыя самападманы і памылковыя высновы, якія ў яго агульныя з усёй ліберальнай школай, да якой ён належыць у тэарэтычна-эканамічных адносінах. Да таго ж ніжэй я ўсё роўна буду вымушаны вярнуцца да галоўнага зместу гэтых вучэнняў.
Але, па-трэцяе, Шульцэ-Дэліч мае яшчэ практычную натуру, якая ў пэўным сэнсе выходзіць за межы яго тэарэтычнай эканамічнай пазіцыі.
Ён — адзіны член сваёй партыі, Партыі прагрэсу, які — і менавіта таму гэта трэба ставіць яму ў тым большую заслугу — нешта зрабіў для народа!
Сваёй нястомнай дзейнасцю, хоць і стоячы ў адзіноце і ў найцяжэйшы час, ён стаў бацькам і заснавальнікам нямецкай кааперацыі і тым самым даў справе асацыяцыі наогул штуршок з найшырэйшымі наступствамі — заслуга, за якую я, хоць у тэарэтычных адносінах я і яго праціўнік, пішучы гэтыя радкі, у думках цёпла паціскаю яму руку. Праўда і справядлівасць нават у адносінах да праціўніка — і перадусім рабочаму саслоўю належыць глыбока гэта засвоіць! — першы абавязак мужчыны.
Тое, што ўжо сёння нямецкі рабочы рух абмяркоўвае пытанне, ці трэба разумець асацыяцыю ў яго ці ў маім сэнсе, — гэта ў вялікай ступені яго заслуга, менавіта гэта і ёсць яго сапраўдная заслуга, і гэтую заслугу немагчыма пераацаніць.
Але цеплыня, з якой я прызнаю гэтую заслугу, не павінна перашкодзіць нам з крытычнай вастрынёй разгледзець пытанне:
Ці здольныя асацыяцыі Шульцэ-Дэліча — крэдытныя і пазыковыя, сыравінныя і спажывецкія таварыствы — палепшыць становішча рабочага саслоўя? І на гэтае пытанне адказ, безумоўна, павінен быць самым рашучым «не»!
Паказаць гэта коратка будзе лёгка. Што тычыцца найперш крэдытных, або пазыковых, і сыравінных таварыстваў, то абодва гэтыя віды сыходзяцца ў тым, што існуюць толькі для таго, хто вядзе справу за ўласны кошт, гэта значыць толькі для дробнай рамесніцкай вытворчасці. Для рабочага саслоўя ў больш вузкім сэнсе, для рабочага, занятага ў буйной фабрычнай вытворчасці, у якога няма ўласнай справы, дзе ён мог бы выкарыстаць крэдыт і сыравіну, абодва гэтыя таварыствы не існуюць.
Іх дапамога, такім чынам, ад самага пачатку можа датычыць толькі дробнай рамесніцкай вытворчасці.
Але і ў гэтых адносінах прашу вас трымаць у памяці і добра засвоіць дзве істотныя акалічнасці.
Па-першае, неабходны рух нашай прамысловасці ў тым, каб штодня ўсё больш замяняць дробную рамесніцкую вытворчасць, або карлікавы промысел, як яе яшчэ называюць, буйной фабрычнай вытворчасцю і, значыць, штодня выціскаць усё большую колькасць рамеснікаў ва ўласна рабочае саслоўе, занятае ў буйной фабрычнай вытворчасці. Англія і Францыя, якія апярэджваюць нас у эканамічным развіцці, паказваюць гэта ў яшчэ большай ступені, чым Германія, якая, зрэшты, штодня робіць магутныя крокі наперад па тым самым шляху. Ваш уласны досвед дастаткова гэта пацвердзіць.
Адсюль, такім чынам, вынікае, што крэдытныя, пазыковыя і сыравінныя таварыствы Шульцэ-Дэліча, нават калі б яны і здолелі дапамагчы рамеснікам, ішлі б на карысць толькі такой колькасці людзей, якая праз неабходнае развіццё нашай прамысловасці штодня ўсё больш знікае, штодня ўсё меншае, — людзей, якіх рух нашай культуры ва ўсё большым маштабе выцясняе ва ўласна рабочае саслоўе, якога гэтая дапамога не датычыць. І гэта пакуль толькі першы вынік. Другі, цесна з ім звязаны і яшчэ больш важны вывад са сказанага такі: ад канкурэнцыі буйной фабрычнай вытворчасці, якая штодня ўсё больш займае месца дробнай рамесніцкай вытворчасці, крэдытныя і сыравінныя таварыствы ніяк не могуць абараніць і тых рамеснікаў, што яшчэ трымаюцца ў ёй. Як сведчанне я зноў прывяду вам прызнанне прафесара Губера: «Але, на жаль, — кажа ён, ухвальна разгледзеўшы, як і я, крэдытныя і сыравінныя таварыствы Шульцэ-Дэліча, — але, на жаль, здагадка, што гэтым была б забяспечана магчымасць канкурэнцыі карлікавага промыслу з буйной прамысловасцю, выглядае зусім недастаткова абгрунтаванай».
Але лепш за ўсякае сведчанне вас пераканаюць у слушнасці маіх слоў унутраныя прычыны, якія лёгка выкласці.
Як далёка можа сягаць дзеянне крэдытных таварыстваў і таварыстваў для таннага і добрага набыцця сыравіны? Яно можа даць незаможнаму рамесніку магчымасць канкураваць з заможным рамеснікам, з тым, хто мае дастатковы невялікі капітал для сваёй дробнай рамесніцкай справы. Значыць, яно можа хіба што зраўняць незаможнага рамесніка з майстрам, забяспечаным уласным дастатковым капіталам для свайго рамяства, і паставіць яго ў такое самае становішча. Але ж факт якраз у тым, што і рамесныя майстры, якія вырабляюць з уласным дастатковым капіталам, не могуць вытрымаць канкурэнцыі вялікага капіталу і фабрычнай масавай вытворчасці — і з-за таннейшых выдаткаў вытворчасці ўсякага роду, якія магчымыя пры буйной вытворчасці, і з-за меншай нормы прыбытку, якой пры масавай вытворчасці дастаткова на кожную асобную рэч, і, нарэшце, з-за іншых звязаных з ёю пераваг. А паколькі крэдытныя і сыравінныя таварыствы могуць паставіць незаможных дробных рамеснікаў у лепшым выпадку ўвогуле ў такое самае становішча, як рамеснага майстра, забяспечанага дастатковым капіталам для сваёй дробнай справы, а той сам не можа вытрымаць канкурэнцыі буйной фабрычнай прамысловасці, то тым больш той самы вынік застаецца і для рамесніка, які вядзе сваю справу з дапамогай гэтых таварыстваў.
Такім чынам, гэтыя таварыствы і для дробнага рамесніка могуць толькі падоўжыць тую смяротную барацьбу, у якой дробнае рамяство асуджана ўступіць буйной прамысловасці і даць ёй месца, памножыць тым самым пакуты гэтай агоніі і без карысці затрымаць развіццё нашай культуры, — вось і ўвесь вынік, які яны маюць і для дробных рамеснікаў, тады як уласна рабочага саслоўя, занятага ў буйной прамысловасці і штодня ўсё большага, яны наогул не закранаюць!
Застаецца, такім чынам, разгледзець спажывецкія таварыствы.
Уздзеянне спажывецкіх таварыстваў ахапіла б усё рабочае саслоўе.
І ўсё ж яны зусім не здольныя палепшыць становішча рабочага саслоўя. Гэта вам дакажуць тры прычыны, якія ўнутрана складаюць адну.
1. Страта, якая спасцігае рабочае саслоўе, спасцігае яго, як пакажа эканамічны закон, што будзе прыведзены ў пункце 2, як вытворцу, а не як спажыўца. Таму ўжо сама па сабе зусім хібная гэта дапамога — дапамагаць рабочаму як спажыўцу, замест таго каб дапамагчы яму з таго боку, дзе яго сапраўды муляе бот, — як вытворцу.
Як спажыўцы мы ўсе ўжо сёння ў цэлым роўныя. Як перад жандарам, так і перад прадаўцом усе людзі роўныя — абы толькі плацілі.
Праўда, менавіта праз гэта для рабочага саслоўя з-за яго абмежаванай плацежаздольнасці ўзнікла яшчэ асобная пабочная шкода, якая, аднак, не мае нічога агульнага з галоўнай, ракавай язвай, ад якой яно пакутуе: неабходнасць купляць патрэбнае найдрабнейшымі парцыямі і, такім чынам, трапляць пад ліхвярства крамніка — shopkeeper’а. Ад гэтага дапамагаюць і абараняюць спажывецкія таварыствы; але, не кажучы ўжо пра тое, што ў пункце 3 вы ўбачыце, як доўга можа доўжыцца гэтая дапамога і калі яна павінна спыніцца, — гэтую абмежаваную дапамогу, здольную толькі зрабіць сумнае становішча рабочага крыху больш цярпімым, ні ў якім разе нельга блытаць са сродкам да таго паляпшэння становішча працоўнага класа, да якога імкнецца рабочае саслоўе.
2. Жалезны эканамічны закон, які пры цяперашніх абставінах, пад уладай прапановы і попыту на працу, вызначае заработную плату, такі: сярэдняя заработная плата заўсёды застаецца зведзенай да неабходных сродкаў да існавання, якія ў дадзеным народзе паводле звычаю патрэбныя, каб падтрымліваць жыццё і працягваць род. Гэта той пункт, да якога, хістаючыся, як маятнік, увесь час цяжэе рэальная падзённая плата, ніколі не маючы змогі надоўга ні падняцца над ім, ні апусціцца ніжэй за яго. Яна не можа трывала ўзняцца вышэй за гэтую сярэднюю велічыню — бо інакш праз лягчэйшае, лепшае становішча рабочых павялічылася б колькасць рабочых шлюбаў і нараджэнняў у рабочых сем’ях, павялічылася б рабочае насельніцтва, а значыць, і прапанова рук, і гэта зноў прыціснула б заработную плату да ранейшага ўзроўню і нават ніжэй за яго.
Заработная плата не можа таксама трывала апусціцца значна ніжэй за гэтыя неабходныя сродкі да існавання, бо тады пачынаюцца — эміграцыя, адмова ад шлюбу, устрыманне ад нараджэння дзяцей і, нарэшце, выкліканае галечай скарачэнне колькасці рабочых, якое, такім чынам, яшчэ больш памяншае прапанову рабочых рук і таму вяртае заработную плату на ранейшы ўзровень.
Такім чынам, рэальная сярэдняя заработная плата ўвесь час рухаецца, кружляючы вакол свайго цэнтра цяжару, да якога яна няспынна мусіць зноў апускацца, і стаіць то крыху вышэй за яго (перыяд росквіту ва ўсіх або ў асобных галінах працы), то крыху ніжэй (перыяд больш ці менш агульнай нястачы і крызісаў).
Абмежаванне сярэдняй заработнай платы тым самым неабходным, што ў дадзеным народзе паводле звычаю патрэбна, каб падтрымліваць жыццё і працягваць род, — вось, паўтараю вам, той жалезны і жорсткі закон, які пры цяперашніх абставінах пануе над заработнай платай.
Гэтага закону ніхто не можа аспрэчыць. Я мог бы прывесці вам на яго пацверджанне столькі аўтарытэтаў, колькі ёсць вялікіх і славутых імёнаў у навуцы палітычнай эканоміі, прычым з самой ліберальнай школы, бо якраз ліберальная эканамічная школа сама і адкрыла, і даказала гэты закон.
Гэты жалезны і жорсткі закон, мае спадары, вы мусіце перш за ўсё глыбока, глыбока ўрэзаць сабе ў душу і зыходзіць з яго ва ўсіх сваіх думках.
Карыстаючыся нагодай, я магу ўказаць вам і ўсяму рабочаму саслоўю беспамылковы сродак, як раз і назаўсёды пазбегнуць усякага ашуканства і ўвядзення ў зман. Кожнаму, хто гаворыць вам пра паляпшэнне становішча рабочага саслоўя, вы мусіце перш за ўсё задаць пытанне:
ці прызнае ён гэты закон, ці не.
Калі ён яго не прызнае, вы адразу мусіце сказаць сабе, што гэты чалавек або хоча вас ашукаць, або ж выяўляе найжаласнейшую недасведчанасць у навуцы палітычнай эканоміі. Бо, як я ўжо вам заўважыў, нават у самой ліберальнай школе няма ніводнага вядомага эканаміста, які б яго адмаўляў. Адам Сміт і Сэй, Рыкарда і Мальтус, Бастыя і Джон Сцюарт Міль аднадушна яго прызнаюць. Тут пануе згода ўсіх людзей навукі.
А калі той, хто гаворыць вам пра становішча рабочых, на ваша пытанне гэты закон прызнаў, тады пытайцеся ў яго далей:
як ён збіраецца яго ўхіліць.
І калі ён не ведае, што на гэта адказаць, спакойна павярніцеся да яго спіной. Гэта пусты балбатун, які хоча ашукаць вас або самога сябе і засляпіць пустымі фразамі.
Разгледзім на хвіліну бліжэй дзеянне і прыроду гэтага закону. Іншымі словамі, яны такія:
З плёну працы (вытворчасці) спачатку адлічваецца і размяркоўваецца паміж рабочымі столькі, колькі патрэбна, каб яны маглі пражыць (заработная плата).
Увесь лішак вытворчасці — плёну працы — дастаецца долі прадпрымальніка.
Таму вынікам гэтага жалезнага і жорсткага закону з’яўляецца тое, што вы — і менавіта таму ў сваёй брашуры для рабочых, на якую вы спасылаецеся ў сваім лісце, я назваў вас класам пазбаўленых спадчыны — непазбежна адлучаныя нават ад той павялічанай прадукцыйнасці, якую нясе прагрэс цывілізацыі, гэта значыць ад павялічанага плёну працы, ад узрослай плённасці вашай уласнай працы! Вам — заўсёды толькі самае неабходнае для жыцця, долі прадпрымальніка — заўсёды ўсё, што праца вырабляе звыш гэтага.
Але паколькі пры вельмі вялікім росце прадукцыйнасці (аддачы працы) адначасова многія прамысловыя вырабы становяцца надзвычай таннымі, можа здарыцца, што дзякуючы гэтай таннасці вы — не як вытворцы, а як спажыўцы — спачатку атрымаеце пэўную ўскосную выгаду ад павялічанай аддачы працы. Гэтая выгада наогул не датычыць вас у вашай дзейнасці як вытворцаў, яна не закранае і не змяняе той часткі плёну працы, якая прыпадае на вашу долю; яна датычыць толькі вашага становішча як спажыўцоў, гэтак жа, як паляпшае яна і становішча прадпрымальнікаў як спажыўцоў, і становішча ўсіх людзей, якія ў працы зусім не ўдзельнічаюць, — і прычым у значна большай ступені, чым ваша.
І нават гэтая выгада, што датычыць вас толькі як людзей, а не як рабочых, зноў знікае праз той жалезны і жорсткі закон, які з часам раз за разам прыціскае заработную плату да меры спажывання, неабходнага для існавання.
Аднак можа здарыцца, што калі такі рост прадукцыйнасці працы і выкліканая ім надзвычайная таннасць некаторых вырабаў наступае зусім раптоўна і калі, па-другое, ён да таго ж прыпадае на даўжэйшы перыяд росту попыту на рабочыя рукі, — то гэтыя вырабы, што цяпер непрапарцыйна патаннелі, увойдуць у кола таго, што ў дадзеным народзе паводле звычаю належыць да неабходных сродкаў да існавання.
Значыць, тое, што рабочыя і заработная плата заўсёды танцуюць вакол самага краю таго, што адпаведна патрэбам кожнага часу належыць да найнеабходнейшых сродкаў да існавання, стоячы то крыху вышэй, то крыху ніжэй за гэты край, — гэта не змяняецца ніколі!
Але сам гэты край у розныя часы мог змяніцца праз збег названых абставін, і таму можа атрымацца, што калі параўноўваць розныя часы, то становішча рабочага саслоўя ў пазнейшым стагоддзі або ў пазнейшым пакаленні — паколькі цяпер мінімум звычайна неабходных жыццёвых патрэб крыху вырас — у параўнанні са становішчам рабочага саслоўя ў ранейшым стагоддзі і ў ранейшым пакаленні крыху палепшылася.
Я мусіў зрабіць гэтае невялікае адступленне, мае спадары, хоць яно і далёкае ад маёй уласнай мэты, бо менавіта гэта, гэтае нязначнае паляпшэнне на працягу стагоддзяў і пакаленняў, заўсёды і ёсць той пункт, да якога ўсе, хто хоча пусціць вам пыл у вочы, следам за Бастыя ўвесь час вяртаюцца з дэкламацыямі гэтак жа таннымі, як і пустымі.
Звярніце пільную ўвагу на мае словы, мае спадары. Я кажу: з названых прычын можа атрымацца так, што неабходны жыццёвы мінімум, а значыць, і становішча рабочага саслоўя, калі параўноўваць розныя пакаленні, крыху падняліся. Ці так гэта на самой справе, ці сапраўды агульнае становішча рабочага саслоўя, прычым бесперапынна, на працягу розных стагоддзяў палепшылася — мае спадары, гэта вельмі складанае, вельмі заблытанае даследаванне, даследаванне занадта вучонае, каб да яго былі хоць колькі-небудзь, хоць прыблізна здольныя тыя, хто безупынна забаўляе вас нагадваннямі, які дарагі быў сітэц у мінулым стагоддзі і колькі сітцавых сукенак вы зношваеце цяпер, ды іншымі падобнымі агульнымі месцамі, якія можна спісаць з любога даведніка.
Я не маю мэты ўдавацца тут у гэтае даследаванне. Бо тут я мушу абмежавацца тым, каб даваць вам не толькі абсалютна бясспрэчнае, але і тое, што зусім лёгка абгрунтаваць. Дапусцім жа, няхай сабе, што такое паляпшэнне найніжэйшых жыццёвых патрэб, а значыць, і становішча рабочага саслоўя, бесперапынна адбываецца на працягу розных пакаленняў і стагоддзяў.
Але вось што я мушу вам паказаць, мае спадары: гэтымі агульнымі месцамі ў любым выпадку выкручваюць у вас з рук тое пытанне, пра якое ідзе гаворка, і падмяняюць яго зусім іншым.
Вас ашукваюць, вас уводзяць у зман, мае спадары!
Калі вы гаворыце пра становішча рабочых і яго паляпшэнне, вы маеце на ўвазе сваё становішча ў параўнанні са становішчам вашых суграмадзян у сучаснасці, гэта значыць у параўнанні з меркай жыццёвых звычак таго самага часу.
А вас забаўляюць нібыта параўнаннямі вашага становішча са становішчам рабочых у ранейшыя стагоддзі!
Але ці жывецца вам сёння лепш, чым рабочаму 80, 200, 300 гадоў таму, з-за таго, што вырас мінімум звычайных жыццёвых патрэб, — калі ён наогул вырас, — якую вартасць мае для вас гэтае пытанне і якое задавальненне яно можа вам даць? Не большае, чым той, вядома ж, зусім бясспрэчны факт, што вам сёння жывецца лепш, чым батакудам і дзікунам-людаедам!
Бо ўсякае чалавечае задавальненне заўсёды залежыць толькі ад суадносін паміж сродкамі задавальнення і тымі жыццёвымі патрэбамі, якія ў пэўны час ужо сталі звычайна неабходнымі, або, што тое самае, ад лішку сродкаў задавальнення над ніжняй мяжой жыццёвых патрэб, звычайна неабходных у пэўны час. Павышаны мінімум найпершых жыццёвых патрэб нясе з сабой і пакуты, і нястачы, якіх ранейшыя часы зусім не ведалі. Чаго пазбаўлены батакуд, калі ён не можа купіць мыла, чаго пазбаўлены дзікун-людаед, калі ён не можа насіць прыстойнага сурдута, чаго быў пазбаўлены рабочы да адкрыцця Амерыкі, калі ён не мог паліць тытуню, чаго быў пазбаўлены рабочы да вынаходства кнігадрукавання, калі ён не мог набыць сабе карыснай кнігі?
Значыць, усякія чалавечыя пакуты і нястачы залежаць толькі ад суадносін паміж сродкамі задавальнення і тымі патрэбамі і жыццёвымі звычкамі, якія ўжо існуюць у той самы час. Усякія чалавечыя пакуты і нястачы і ўсякія чалавечыя задавальненні, а значыць, і ўсякае чалавечае становішча, вымяраюцца, такім чынам, толькі параўнаннем са становішчам, у якім знаходзяцца іншыя людзі таго самага часу адносна звычайных жыццёвых патрэб гэтага часу. Такім чынам, становішча кожнага класа вымяраецца заўсёды толькі яго суадносінамі са становішчам іншага класа ў той самы час.
Таму няхай бы нават было цвёрда ўстаноўлена, што ўзровень неабходных умоў жыцця ў розныя часы падняўся, што задавальненні, раней невядомыя, сталі звычайнай патрэбай і што якраз праз гэта разам з імі прыйшлі і раней невядомыя нястачы і пакуты, — ваша чалавечае становішча ва ўсе гэтыя розныя часы заставалася адным і тым самым; заўсёды вось такім: танцаваць на самым ніжнім краі таго, што ў кожны час звычайна лічыцца найнеабходнейшым для жыцця, стоячы то трохі вышэй за яго, то трохі ніжэй.
Такім чынам, ваша чалавечае становішча засталося тым самым, бо гэтае чалавечае становішча вымяраецца не вашымі суадносінамі са становішчам звера ў некранутых лясах, або негра ў Афрыцы, або прыгоннага ў Сярэднявеччы, або рабочага дзвесце ці восемдзесят гадоў таму, а толькі суадносінамі гэтага становішча са становішчам вашых бліжніх, са становішчам іншых класаў у той самы час.
І замест таго каб разважаць пра гэта і думаць, як палепшыць гэтыя суадносіны і змяніць той жорсткі закон, што няспынна трымае вас на самым ніжнім краі жыццёвых патрэб кожнага часу, — замест гэтага забаўляюцца тым, што непрыкметна падмяняюць вам пытанне перад самым носам і займаюць вас вельмі сумнеўнымі культурна-гістарычнымі аглядамі становішча рабочага саслоўя ў ранейшыя эпохі, — аглядамі тым больш сумнеўнымі, што якраз прамысловыя вырабы, якія ўсё больш і больш таннеюць, у значна меншай ступені ўваходзяць у спажыванне рабочага, тады як харчовыя прадукты, што складаюць галоўную частку яго спажывання, зусім не падпарадкоўваюцца той самай тэндэнцыі да ўсё большага патаннення! Аглядамі, нарэшце, якія мелі б вартасць толькі ў тым выпадку, калі б ахоплівалі ўсё становішча рабочага ў розныя часы з усіх бакоў, — даследаваннямі найскладанейшымі, якія можна весці толькі з найвялікшай асцярожнасцю і для якіх якраз тыя, хто вам іх падсоўвае, не маюць нават матэрыялу пад рукой, і якія таму яны тым больш павінны былі б пакінуць сапраўдным вучоным!
3. Вернемся ж цяпер ад гэтага, хоць і неабходнага, адступлення да пытання: які ўплыў, згодна з развітым у пункце 2 законам, што вызначае заработную плату, могуць мець спажывецкія таварыствы на становішча рабочага саслоўя? Адказ цяпер будзе вельмі просты.
Пакуль толькі асобныя колы рабочых аб’ядноўваюцца ў спажывецкія таварыствы, датуль агульная заработная плата імі не закранаецца, і датуль, такім чынам, спажывецкія таварыствы будуць даваць рабочым, якія да іх належаць, дзякуючы таннейшаму спажыванню тую другарадную палёгку іх прыгнечанага становішча, якую я разгледзеў і прызнаў у пункце 1. — Але як толькі спажывецкія таварыствы пачынаюць усё больш і больш ахопліваць усё рабочае саслоўе, у сілу разгледжанага закону наступае непазбежны вынік: заработная плата, паколькі сродкі да існавання дзякуючы спажывецкім таварыствам патаннелі, мусіць упасці роўна настолькі ж.
Такім чынам, усяму рабочаму саслоўю спажывецкія таварыствы ніколі не могуць хоць колькі-небудзь дапамагчы, а асобным колам рабочых, якія іх ствараюць, яны могуць даваць разгледжаную раней другарадную дапамогу толькі да таго часу, пакуль прыклад гэтых рабочых яшчэ не знайшоў дастаткова пераймальнікаў. З кожным днём, калі спажывецкія таварыствы ўсё больш і больш пашыраюцца і ахопліваюць усё большыя масы рабочага саслоўя, усё больш і больш знікае і тая нязначная палёгка нават для рабочых, якія ў гэтых таварыствах складаюцца, пакуль яна не апусціцца да нуля ў той дзень, калі спажывецкія таварыствы ахапілі б большую частку ўсяго рабочага саслоўя.
Ці можна хоць сур’ёзна гаварыць пра тое, каб рабочае саслоўе скіроўвала свой позірк на сродак, які яму як саслоўю зусім не дапамагае, а яго асобным членам дае нават тую такую нязначную палёгку толькі да таго часу, пакуль саслоўе як такое цалкам або ў большай частцы не ўхопіцца за гэты сродак?
Калі нямецкае рабочае саслоўе захоча так кружляць, як вавёрка ў коле, — тады чакаць сапраўднага паляпшэння свайго становішча яму давядзецца яшчэ вельмі доўга! —
Цяпер я разабраў перад вамі ўсе арганізацыі Шульцэ-Дэліча і паказаў, што яны вам не дапамагаюць і дапамагчы не могуць.
Дык як жа? Няўжо прынцып свабоднай індывідуальнай асацыяцыі рабочых не здольны дасягнуць паляпшэння становішча рабочага саслоўя?
Вядома, здольны — але толькі праз яго прымяненне і пашырэнне на буйную фабрычную вытворчасць.
Зрабіць рабочае саслоўе ўласным прадпрымальнікам — вось сродак, праз які — і толькі праз які, — як вы цяпер і самі адразу ўбачыце, быў бы ўхілены той жалезны і жорсткі закон, што вызначае заработную плату!
Калі рабочае саслоўе само сабе прадпрымальнік, то знікае тое раздзяленне паміж заработнай платай і прадпрымальніцкім прыбыткам, а разам з ім і заработная плата як такая наогул, і на яе месца як узнагарода за працу прыходзіць — плён працы!
Скасаванне прадпрымальніцкага прыбытку самым мірным, самым законным і самым простым спосабам — праз тое, што рабочае саслоўе з дапамогай добраахвотных асацыяцый арганізуецца як уласны прадпрымальнік, — і тым самым, і толькі тым самым, скасаванне таго закону, які пры цяперашняй вытворчасці з плёну вытворчасці аддае рабочым як плату якраз тое, што патрэбна, каб пражыць, а ўвесь лішак — прадпрымальніку, — вось адзінае сапраўднае, адзінае адпаведнае яго справядлівым патрабаванням, адзінае не ілюзорнае паляпшэнне становішча рабочага саслоўя.
Але як? Кіньце позірк на чыгункі, машынабудаўнічыя заводы, суднабудаўнічыя верфі, баваўнапрадзільні, сітцавыя фабрыкі і г. д., і г. д., на мільёны, патрэбныя для гэтых прадпрыемстваў, кіньце потым позірк на пустэчу ў сваіх кішэнях і спытайце сябе, адкуль вы калі-небудзь возьмеце велізарныя капіталы, патрэбныя для гэтых прадпрыемстваў, і як вы, такім чынам, калі-небудзь зможаце весці буйную прамысловасць за ўласны кошт?
І, вядома, няма нічога больш пэўнага, нічога больш устаноўленага, чым тое, што вы ніколі гэтага не здолееце, калі застанецеся выключна, толькі і адно зведзенымі да сваіх адасобленых намаганняў як асобных індывідаў.
Менавіта таму справа і задача дзяржавы — даць вам гэтую магчымасць, узяць у свае рукі, падтрымліваючы і развіваючы, вялікую справу свабоднай індывідуальнай асацыяцыі рабочага саслоўя і зрабіць сваім найсвяцейшым абавязкам даць вам сродкі і магчымасць для гэтай вашай самаарганізацыі і самаасацыяцыі. І тут не дайце ашукаць і ўвесці сябе ў зман крыкам тых, хто будзе казаць вам, што ўсякае такое ўмяшанне дзяржавы знішчае сацыяльную самадапамогу.
Няпраўда, што я перашкаджаю каму-небудзь узысці на вежу ўласнымі сіламі, калі падаю яму для гэтага лесвіцу або вяроўку. Няпраўда, што дзяржава перашкаджае моладзі адукоўвацца ўласнымі сіламі, калі ўтрымлівае для яе настаўнікаў, школы і бібліятэкі. Няпраўда, што я перашкаджаю каму-небудзь узараць поле ўласнымі сіламі, калі падаю яму для гэтага плуг. Няпраўда, што я перашкаджаю каму-небудзь разбіць варожае войска ўласнымі сіламі, калі ўкладаю яму для гэтага ў рукі зброю.
І хоць праўда, што часам хтосьці, магчыма, і ўзбіраўся на вежу без вяроўкі і лесвіцы, і хоць праўда, што некаторыя адукаваліся без настаўнікаў, школ і публічных бібліятэк, і хоць праўда, што сяляне Вандэі ў рэвалюцыйных войнах часам білі ворага і без зброі, — усё ж усе гэтыя выключэнні не скасоўваюць свайго правіла, а толькі яго пацвярджаюць. І хоць, такім чынам, праўда, што пры пэўных асаблівых абставінах асобныя колы рабочых у Англіі праз асацыяцыю, якая вырасла выключна з іх уласных намаганняў, змаглі крыху палепшыць сваё становішча ў некаторых меншых галінах буйной вытворчасці і ў некаторых невялікіх маштабах, — усё ж застаецца ў сіле закон, што сапраўднае паляпшэнне становішча рабочага, якога ён справядліва мае права патрабаваць, і прытым для ўсяго рабочага саслоўя як такога, можа быць дасягнута толькі праз тую дзяржаўную дапамогу.
І гэтак жа не дазваляйце ўвесці сябе ў зман і ашукаць крыкам тых, хто, можа, загаворыць тут нават пра сацыялізм ці камунізм і такімі таннымі фразамі захоча выступіць супраць гэтага вашага патрабавання. Наадварот, будзьце цвёрда перакананыя, што такія людзі або толькі хочуць вас ашукаць, або самі не ведаюць, што кажуць. Нішто не стаіць далей ад так званага сацыялізму і камунізму, чым гэтае патрабаванне, пры якім працоўныя класы, зусім як сёння, захоўваюць сваю індывідуальную свабоду, індывідуальны лад жыцця і індывідуальную аплату працы і не маюць з дзяржавай ніякіх іншых адносін, апрача таго, што яна дае ім неабходны капітал, або, адпаведна, неабходны крэдыт, для іх асацыяцыі. А якраз у тым і палягае задача і прызначэнне дзяржавы — палягчаць і забяспечваць вялікія крокі культурнага прагрэсу чалавецтва. Гэта яе пакліканне. Дзеля гэтага яна існуе; заўсёды гэтаму служыла і мусіла служыць. Адзін-адзіны прыклад замест сотняў прыкладаў, якія я мог бы вам прывесці, — каналаў, шашы, пошты, ліній пакетботаў, тэлеграфа, зямельных рэнтных банкаў, сельскагаспадарчых паляпшэнняў, увядзення новых галін вытворчасці і г. д., дзе ўсюды мусіла ўмешвацца дзяржава, — адзін-адзіны прыклад я вам прывяду, але прыклад, які важыць сотні, і прытым асабліва блізкі: калі ў нас трэба было будаваць чыгункі, то ва ўсіх нямецкіх — і гэтак жа ў большасці замежных — краінах, за выключэннем некалькіх зусім невялікіх і асобных ліній, дзяржава так ці інакш мусіла ўмяшацца, часцей за ўсё так, што яна брала на сябе прынамсі гарантыю працэнтаў па акцыях, а ў многіх краінах — нават значна большыя абавязкі.
Гарантыя працэнтаў да таго ж уяўляла сабой вось якую ільвіную дамову прадпрымальнікаў — багатых акцыянераў — з дзяржавай: калі новыя прадпрыемствы аказваюцца нявыгаднымі, страта павінна легчы на дзяржаву, а значыць, на ўсіх падаткаплацельшчыкаў, а значыць, асабліва на вас, мае спадары, на вялікі клас неімушчых! Калі ж новыя прадпрыемствы, наадварот, выгадныя, то выгада — вялікія дывідэнды — павінна дастацца нам, багатым акцыянерам. Гэтага не змяняе і тое, што ў некаторых краінах, як, напрыклад, у Прусіі, за гэта дзяржаве былі агавораныя ў вельмі, вельмі далёкай будучыні выгады, на той час яшчэ зусім няпэўныя, — выгады, куды хутчэйшыя і большыя за якія дала б ёй асацыяцыя рабочага саслоўя.
Без гэтага ўмяшання дзяржавы, найслабейшай формай якога, як ужо сказана, была яшчэ гарантыя працэнтаў, у нас, можа, і сёння яшчэ не было б чыгунак на ўсім кантыненце!
У кожным разе, цвёрда ўстаноўлены факт, што дзяржава мусіла пайсці на гэта, што і гарантыя працэнтаў была ўмяшаннем дзяржавы, і прытым надзвычай моцным, што гэтае ўмяшанне да таго ж адбывалася ў дачыненні да багатага і заможнага класа, які і без таго распараджаецца ўсім капіталам і ўсім крэдытам і які таму мог бы значна лягчэй, чым вы, абысціся без умяшання дзяржавы, і што гэтага ўмяшання патрабавала ўся буржуазія.
Чаму тады не ўзнялося ніякага крыку супраць гарантыі працэнтаў як «недапушчальнага ўмяшання дзяржавы»? Чаму тады не заяўлялі, што гарантыя працэнтаў пагражае «сацыяльнай самадапамозе» багатых прадпрымальнікаў, якія стаялі за тымі акцыянернымі справамі? Чаму тады не ганьбілі дзяржаўную гарантыю працэнтаў як «сацыялізм і камунізм»?
Але, вядома ж, тое ўмяшанне дзяржавы адбывалася ў інтарэсах багатых і заможных класаў грамадства, а ў такім выпадку яно, вядома, цалкам дапушчальнае і заўсёды было дапушчальным! Толькі кожны раз, калі гаворка ідзе пра ўмяшанне на карысць класаў, што церпяць нястачу, на карысць бясконцай большасці, — тады гэта чысты «сацыялізм і камунізм»!
Вось што адказвайце тым, хто захоча ўзняць перад вамі балбатню пра недапушчальнасць умяшання дзяржавы, пра пагрозу, якую яно нясе сацыяльнай самадапамозе, і пра закладзены ў ім сацыялізм і камунізм — з нагоды гэтага патрабавання, якое не дае для таго ні найменшай падставы. І дадайце ім: калі ўжо мы так доўга жывём у сацыялізме і камунізме, як паказваюць тая гарантыя працэнтаў для чыгунак і ўсе іншыя прыклады, мімаходзь закранутыя вышэй, то мы хочам і надалей у ім заставацца!
Да таго ж, якім бы вялікім ні быў культурны прагрэс, выкліканы чыгункамі, ён усё ж сціскаецца да знікальна малой кропкі ў параўнанні з тым найвялікшым культурным прагрэсам, які ажыццявіла б асацыяцыя працоўных класаў. Бо што карысці з усіх назапашаных багаццяў і ўсіх пладоў цывілізацыі, калі яны заўсёды існуюць толькі для нямногіх, а вялікае, бясконцае чалавецтва нязменна застаецца Танталам, які дарэмна цягнецца да гэтых пладоў? Горш за Тантала, бо той прынамсі не сам стварыў тыя плады, да якіх дарэмна асуджана было прагнуць яго спрагнелае паднябенне.
Дык калі што-небудзь наогул і магло б апраўдаць дапаможнае ўмяшанне дзяржавы, то гэта найвялікшы культурны крок наперад з усіх, якія ведае гісторыя.
Да таго ж дзяржава праз вялікія крэдытныя і абарачэнчыя ўстановы (банкі), як тут няма магчымасці падрабязней паказаць, можа самым лёгкім чынам і не бяручы на сябе ніякай большай адказнасці, чым тая, што была ўзятая ў выпадку гарантыі працэнтаў для чыгунак, даць вам гэтую магчымасць.
І нарэшце, мае спадары: што ж такое дзяржава?
Кіньце позірк на статыстыку, і менавіта на афіцыйную статыстыку, апублікаваную ўрадавымі ўстановамі, бо я не хачу прыходзіць да вас з уласнымі апісаннямі і падлікамі.
Каралеўскае прускае афіцыйнае статыстычнае бюро, якое тады рэдагаваў каралеўскі прускі тайны радца прафесар Дытэрыцы, апублікавала ў 1851 годзе на падставе афіцыйных падатковых спісаў разлік таго, як насельніцтва размяркоўваецца паводле даходу.
Я прыводжу вам тут вынікі гэтага разліку з даслоўнай і лічбавай дакладнасцю. Паводле яго, з насельніцтва прускай дзяржавы маюць:
І гэты даход прыпадае на падлеглую класаваму падатку душу насельніцтва, якая, паводле здагадкі Дытэрыцы, у сярэднім прадстаўляе сям’ю з пяці асоб, — значыць, прыпадае ў сярэднім на сям’ю з пяці ці, прынамсі, больш чым з трох асоб. І так сама, вядома, павінна быць і ў іншых нямецкіх дзяржавах.
Гэтыя нямыя афіцыйныя лічбы — хоць як статыстычныя сярэднія велічыні яны зусім не прэтэндуюць на матэматычную дакладнасць, тым больш што перад падаткам кожны ахвотна змяншае свае даходы, але гэта ніяк не можа выклікаць істотнай розніцы, якая мела б тут значэнне, — скажуць вам больш выразна, чым тоўстыя кнігі! 72 ¼ працэнта насельніцтва з даходам ніжэй за 100 талераў, гэта значыць у найгаротнейшым становішчы! Яшчэ 16 ¾ працэнта насельніцтва з даходам ад 100 да 200 талераў, гэта значыць у ледзь лепшым, усё яшчэ гаротным становішчы; яшчэ 7 ¼ працэнта насельніцтва з даходам ад 200 да 400 талераў, гэта значыць усё яшчэ ў прыгнечаным становішчы; 3 ¼ працэнта насельніцтва з даходам ад 400 да 1000 талераў, гэта значыць часткова ў ледзь сцерпным, часткова ў заможным становішчы; і, нарэшце, ½ працэнта насельніцтва — ва ўсіх магчымых ступенях багацця. Два самыя ніжэйшыя класы, што знаходзяцца ў найбольш прыгнечаным становішчы, складаюць, такім чынам, адны 89 працэнтаў насельніцтва, а калі дадаць да іх, як і трэба, яшчэ 7 ¼ працэнта трэцяга класа, усё яшчэ незаможнага і прыгнечанага, то вы атрымаеце 96 ¼ працэнта насельніцтва ў прыгнечаным, убогім становішчы. Значыць, вам, мае спадары, класам, што церпяць нястачу, належыць дзяржава, а не нам, вышэйшым саслоўям, бо з вас яна і складаецца! Што такое дзяржава? — пытаюся я, і вы цяпер з некалькіх лічбаў бачыце адказ больш наглядна, чым з тоўстых кніг: ваша, бяднейшых класаў, вялікая асацыяцыя — вось што такое дзяржава!
І чаму ж тады ваша вялікая асацыяцыя не павінна спрыяльна і плённа ўплываць на вашы меншыя кругі асацыяцый?
Гэтае пытанне задайце таксама тым, хто балбоча вам пра недапушчальнасць умяшання дзяржавы і пра сацыялізм і камунізм у гэтым патрабаванні.
Калі ж вы хочаце, нарэшце, яшчэ адзін асобны доказ таго, што немагчыма палепшыць становішча рабочага саслоўя праз свабодную асацыяцыю інакш, як пры тым спрыяльным умяшанні дзяржавы, дык няхай яго дасць якраз Англія — якраз тая краіна, на якую найчасцей спасылаюцца, каб сцвярджаць магчымасць асацыяцыі паасобных рабочых, што ўзнікае толькі і выключна з іх ізаляваных сіл і паляпшае становішча ўсяго саслоўя. Англія, якая сапраўды з розных прычын, што караняцца ў яе асаблівых умовах, павінна была б здавацца найбольш прыдатнай для правядзення гэтага эксперыменту, — хоць нават гэтым яшчэ не была б даказаная такая самая магчымасць і для іншых краін.
І гэты асобны доказ звязаны якраз з той англійскай рабочай асацыяцыяй, якую дагэтуль звычайна прыводзілі як пераможны доказ такога сцверджання. Я кажу пра піянераў з Рочдэйла. Гэтае спажывецкае таварыства, якое існуе з 1844 года, заснавала ў 1858 годзе прадзільную і ткацкую фабрыку з капіталам у 5500 фунтаў стэрлінгаў (каля 38 000 талераў). Статут гэтай фабрычнай асацыяцыі забяспечваў рабочым, занятым на фабрыцы, — усё роўна, былі яны акцыянерамі асацыяцыі ці не, — апроч звычайнай для мясцовасці заработнай платы, такую ж долю ў прыбытку прадпрыемства, што размяркоўваўся як дывідэнд, як і акцыянерам, бо было пастаноўлена, што гадавы дывідэнд мусіць налічвацца і размяркоўвацца як на заработную плату, так і на акцыйны капітал. Але колькасць акцыянераў той фабрыкі складае 1600, тады як на фабрыцы занята толькі 500 рабочых. Такім чынам, ёсць вялікая колькасць акцыянераў, якія не з’яўляюцца адначасова рабочымі фабрыкі, як і, з другога боку, не ўсе рабочыя з’яўляюцца адначасова акцыянерамі. Праз гэта сярод рабочых-акцыянераў, якія не былі рабочымі фабрыкі, а таксама сярод тых, хто быў адначасова і рабочым, і акцыянерам, успыхнула (1861) агітацыя супраць таго, каб і рабочыя, што не з’яўляюцца акцыянерамі, атрымлівалі долю ў прыбытку прадпрыемства — у плёне працы.
Рабочыя-акцыянеры цалкам адкрыта і проста вылучылі прынцып, што, паводле агульнага звычаю ва ўсім прамысловым свеце, з працай разлічваюцца заработнай платай, а тая вызначаецца попытам і прапановай (— мы ж адкрыта бачылі, якім законам!). «Гэты факт, — расказвае прафесар Хубер у справаздачы, якую ён дае пра гэтую справу, — без лішніх слоў з самага пачатку быў выстаўлены як натуральны стан, што не патрабуе ніякага далейшага абгрунтавання і ўзаконення, насуперак зусім выключнаму, адвольнаму, хоць і статутоваму нававядзенню». Мужна, але толькі з вельмі невыразнымі пачуццёвымі довадамі змагаліся супраць гэтай прапановы змяніць статут старыя заснавальнікі і кіраўнікі асацыяцыі. І сапраўды, большасць у пяць восьмых рабочых-акцыянераў прагаласавала за змяненне статута, дзейнічаючы цалкам як буржуазныя прадпрымальнікі, і змяненне статута пакуль не адбылося толькі таму, што для яго паводле статута патрэбная большасць у тры чвэрці галасоў. «Але ніхто, — паведамляе далей прафесар Хубер, — не падманвае сябе думкай, што на гэтым справа і скончыцца. Наадварот, гэтую асацыяцыю чакаюць яшчэ вельмі жорсткія ўнутраныя баі, вынікам якіх, магчыма, ужо ў наступным годзе стане пераможнае паўтарэнне той прапановы, тым больш што апазіцыя поўная рашучасці выкарыстаць свой уплыў і на выбарах на пасады ў асацыяцыі, дзе вырашае абсалютная большасць, і тады пануючыя пазіцыі ў праўленні хутка маглі б апынуцца ў яе руках». Хубер паведамляе пры гэтым яшчэ: «Большасць вытворчых таварыстваў фабрычнага тыпу з самага пачатку далучылася да агульнага звычаю, відаць, без асаблівага роздуму ці дактрынальнай свядомасці; толькі некаторыя прынялі кааператыўны прынцып на карысць працы». І Хубер мусіць далей — хоць вельмі неахвотна і з вельмі цяжкім сэрцам, бо ён прыхільнік асацыяцыі, што зыходзіць толькі ад ізаляваных рабочых, — прызнаць, што «няма ніякага сумнення, што гэтыя пытанні вельмі хутка стануць прадметам абмеркавання і вырашэння ва ўсіх іншых вытворчых асацыяцыях, дзе існуе супрацьлегласць капіталу і працы і дзе яна з прамысловага макракосму (г. зн. уладкавання свету ў вялікім) канкурэнцыі ўзнаўляецца ў кааператыўным мікракосме (г. зн. у свеце ў малым, які ўяўляе сабой рабочая асацыяцыя)».
Вы бачыце, мае спадары, калі паразважаеце над гэтымі фактамі, што вялікія пытанні заўсёды вырашаюцца толькі ў вялікім, ніколі — у малым. Пакуль агульная заработная плата вызначаецца разгледжаным вышэй законам, датуль і малыя асацыяцыі не змогуць вызваліцца з-пад яго пануючага ўплыву. І што тады выйграе ўсё рабочае саслоўе, рабочы як такі, ад таго, ці працуе ён на прадпрымальнікаў з рабочых, ці на прадпрымальнікаў-буржуа? Нічога! Вы толькі раздрабілі прадпрымальнікаў, на карысць якім ідзе плён іхняй працы. Але праца і рабочае саслоўе не вызваленыя! Што яно з гэтага выйграе? Яно выйграе толькі дэправацыю, разбэшчанасць, якая цяпер ахоплівае яго самога і ператварае рабочых у прадпрымальнікаў, што эксплуатуюць рабочых! Асобы прадпрымальнікаў змяніліся, сутнасць засталася: праца, гэтая адзіная крыніца ўсякага даходу, як і раней, асуджана на так званую плату, г. зн. на падтрыманне існавання. Так моцна пад уладай гэтага закону перакручаныя паняцці, што цяпер нават тыя рабочыя-акцыянеры, якія не працуюць на фабрыцы, замест таго каб зразумець, што сваім дывідэндам яны абавязаныя працы занятых рабочых, што, такім чынам, менавіта яны атрымліваюць выгаду з іх працы, наадварот, не хацелі пакінуць ім нават часткі плёну іх уласнай працы, нават часткі таго, на што праца мае справядлівае права.
Рабочыя з рабочымі сродкамі і прадпрымальніцкім ладам думак — вось тая агідная карыкатура, у якую ператварыліся гэтыя рабочыя.
І вось, нарэшце, яшчэ адзін, апошні, востры і вырашальны доказ, звязаны з гэтым.
Вы бачылі, што на той фабрыцы піянераў занята 500 рабочых, а ўдзельнічаюць у ёй як акцыянеры 1600 рабочых. Вам таксама будзе цалкам зразумела, што — калі толькі мы не захочам адразу ўявіць рабочых багатымі людзьмі, чым, вядома, усе пытанні вырашаюцца ў ілюзіі, — колькасці рабочых, занятых на фабрыцы, ніколі не хопіць, каб са сваіх уласных кішэняў сабраць і неабходны для фабрыкі асноўны капітал. Наадварот, для гэтага ім заўсёды давядзецца звяртацца да значна большай колькасці іншых рабочых-акцыянераў, не занятых на фабрыцы. У гэтым сэнсе суадносіны на той фабрыцы піянераў — 1600 рабочых-акцыянераў на 500 занятых на фабрыцы рабочых, г. зн. суадносіны толькі крыху большыя за 3 да 1, — нават надзвычай спрыяльныя і рэдкія, іх можна назваць настолькі малымі, наколькі гэта ўвогуле магчыма, і тлумачацца яны толькі збольшага асабліва шчаслівым становішчам піянераў, якое ў рабочым саслоўі з’яўляецца рэдкім выключэннем, збольшага тым, што гэтая галіна вытворчасці яшчэ зусім не належыць да тых, што патрабуюць найбольшага капіталу ў суадносінах з працай, збольшага тым, што тая фабрыка яшчэ не належыць да сапраўды вялікіх вытворчых устаноў, у якіх суадносіны нават у гэтай галіне былі б зусім іншымі. Да таго ж, нарэшце, з развіццём самой прамысловасці і з прагрэсам цывілізацыі гэтыя суадносіны мусяць яшчэ штодня велізарна расці. Бо прагрэс цывілізацыі якраз і палягае ў тым, што штодня ўсё больш мёртвай сілы прыроды, г. зн. усё больш машын, ставіцца на месца чалавечай працы і што, такім чынам, штодня расце адносіна велічыні асноўнага капіталу да колькасці чалавечай працы. Дык калі на той фабрыцы піянераў, каб сабраць асноўны капітал для 500 занятых рабочых, спатрэбілася 1600 рабочых-акцыянераў, г. зн. суадносіны 1 да 3, то ў іншых рабочых, у іншых галінах, на большых вытворчых установах і са штодзённым прагрэсам цывілізацыі суадносіны складуцца як 1 да 4, 1 да 5, да 6, да 8, да 10, да 20 і г. д. Але спынімся нават на суадносінах 1 да 3! Каб, такім чынам, заснаваць фабрыку, на якой знойдуць працу 500 рабочых, мне патрэбныя 1600 рабочых-акцыянераў, каб мець неабходны асноўны капітал. Добра, пакуль я хачу заснаваць адну, дзве, тры і г. д. фабрыкі, гэта ва ўяўленні — заўсёды ва ўяўленні, мае спадары, у ілюзіі — не складае ніякай цяжкасці. Я толькі кожны раз ва ўяўленні бяру на дапамогу ўтрая, учацвёра і г. д. большую колькасць рабочых-акцыянераў. Але калі я пашыраю асацыяцыю на ўсё рабочае саслоўе — а гаворка тут ідзе ж пра яго, а не пра паасобных людзей, якія хочуць выбіцца ўгору, — калі я, такім чынам, з цягам часу хачу заснаваць столькі фабрык, каб на іх было занята ўсё рабочае саслоўе, — то адкуль жа я тады вазьму яшчэ ў 3, 4, 5, 10, 20 разоў большую колькасць, чым усё рабочае саслоўе, якая павінна была б стаяць як рабочыя-акцыянеры за спінамі занятых на фабрыках рабочых, каб гэтыя фабрыкі заснаваць?
Вы бачыце, такім чынам, мае спадары, што вызваліць рабочае саслоўе гэтым шляхам — намаганнямі яго членаў як толькі ізаляваных індывідаў — проста матэматычна немагчыма; што толькі зусім невыразныя, некрытычныя ўяўленні могуць аддавацца гэтым ілюзіям і што адзіны шлях да гэтага, адзіны шлях да адмены таго жорсткага закону, які вызначае заработную плату і да якога рабочае саслоўе прыкавана, як да слупа катаванняў, — гэта падтрымка і развіццё свабодных індывідуальных рабочых асацыяцый дапаможнай рукой дзяржавы. Рух рабочых асацыяцый, пабудаваны на чыста атамістычна-ізаляваных сілах асобных рабочых, меў толькі тую вартасць — і гэтая вартасць велізарная, — што ён наглядна паказаў шлях, практычны шлях, якім можа адбыцца вызваленне, даў бліскучыя практычныя доказы, што развейваюць усе сапраўдныя ці прытворныя сумненні ў практычнай ажыццявімасці, і якраз праз гэта зрабіў для дзяржавы ўладным абавязкам падаць сваю апорную руку гэтаму найвышэйшаму культурнаму інтарэсу чалавецтва.
Разам з тым я ўжо даў вам доказ таго, што дзяржава ўвогуле — не што іншае, як вялікая арганізацыя, вялікая асацыяцыя працоўных класаў, і што, такім чынам, дапамога і падтрымка, праз якую дзяржава зрабіла б магчымымі тыя меншыя асацыяцыі, была б не чым іншым, як цалкам натуральнай і правамернай, цалкам легітымнай сацыяльнай самадапамогай, якую працоўныя класы як вялікая асацыяцыя аказваюць самім сабе, сваім членам як паасобным індывідам.
Дык яшчэ раз: свабодная індывідуальная асацыяцыя рабочых, але свабодная індывідуальная асацыяцыя, якую робіць магчымай апорная і спрыяльная рука дзяржавы, — вось адзіны шлях з пустыні, дадзены рабочаму саслоўю.
Але як схіліць дзяржаву да гэтага ўмяшання?
І тут адразу, ясны як сонца, паўстане перад вачыма ўсіх вас адказ: гэта будзе магчыма толькі праз усеагульнае і прамое выбарчае права. Калі заканадаўчыя органы Германіі будуць выходзіць з усеагульнага і прамога выбарчага права — тады і толькі тады вы зможаце схіліць дзяржаву ўзяць на сябе гэты свой абавязак.
Тады гэтае патрабаванне будзе ўзнята ў заканадаўчых органах, тады няхай межы, формы і сродкі гэтага ўмяшання абмяркоўваюцца з дапамогай розуму і навукі, тады — будзьце пэўныя! — людзі, якія разумеюць ваша становішча і адданыя вашай справе, узброеныя бліскучай сталлю навукі, стануць побач з вамі і здолеюць абараніць вашы інтарэсы! І тады вы, незаможныя класы грамадства, ва ўсякім разе будзеце мець вінаватымі толькі саміх сябе і свае дрэнныя выбары, калі і пакуль прадстаўнікі вашай справы будуць заставацца ў меншасці.
Усеагульнае і прамое выбарчае права, такім чынам, як цяпер высветлілася, — гэта не толькі ваш палітычны, але і ваш сацыяльны асноўны прынцып, асноўная ўмова ўсякай сацыяльнай дапамогі. Гэта адзіны сродак палепшыць матэрыяльнае становішча рабочага саслоўя.
Але як жа дабіцца ўвядзення ўсеагульнага і прамога выбарчага права?
І тут паглядзіце на Англію!
Больш за пяць гадоў доўжылася вялікая агітацыя англійскага народа супраць хлебных законаў. Але потым яны мусілі ўпасці, мусілі быць адмененыя самім міністэрствам торы!
Арганізуйцеся як усеагульны нямецкі рабочы саюз з мэтай законнай і мірнай, але нястомнай, бесперапыннай агітацыі за ўвядзенне ўсеагульнага і прамога выбарчага права ва ўсіх нямецкіх землях. З той хвіліны, калі гэты саюз ахопіць хоць бы 100 000 нямецкіх рабочых, ён ужо будзе сілай, з якой кожны мусіць лічыцца. Пашырайце гэты кліч у кожную майстэрню, у кожную вёску, у кожную хаціну. Няхай гарадскія рабочыя пераліваюць сваё вышэйшае разуменне і адукацыю на вясковых рабочых. Абмяркоўвайце, абгаворвайце паўсюль, штодня, бесперапынна, неаслабна, як тая вялікая англійская агітацыя супраць хлебных законаў, на мірных публічных сходах, як і на прыватных сустрэчах, неабходнасць усеагульнага і прамога выбарчага права. Чым мацней рэха вашага голасу будзе адгукацца мільёнамі галасоў, тым больш непераадольным будзе яго націск.
Засноўвайце касы, у якія кожны член нямецкага рабочага саюза павінен плаціць унёскі і для якіх вам могуць быць прапанаваныя праекты арганізацыі.
На гэтыя касы, якія, нягледзячы на нязначнасць унёскаў, утварылі б велізарную фінансавую сілу для мэтаў агітацыі, — пры штотыднёвым унёску ўсяго ў адзін зільбергрош саюз пры ста тысячах членаў мог бы штогод расходаваць больш за 160 000 талераў, — засноўвайце газеты, якія штодня ўздымалі б тое самае патрабаванне і даказвалі б яго абгрунтаванасць з сацыяльнага становішча. Тымі самымі сродкамі распаўсюджвайце ўлёткі з той самай мэтай. Утрымлівайце са сродкаў гэтага саюза агентаў, якія неслі б тое самае разуменне ў кожны куток краіны і тым самым клічам пранікалі б у сэрца кожнага рабочага, кожнага бабыля і парабка. Са сродкаў гэтага саюза пакрывайце страты ўсім тым рабочым, хто за сваю дзейнасць на яго карысць зазнаў шкоду і пераслед.
Паўтарайце штодня, нястомна адно і тое ж, зноў тое самае, заўсёды тое самае! Чым часцей гэта паўтараецца, тым шырэй яно распаўсюджваецца, тым магутней расце яго сіла.
Усё мастацтва практычнага поспеху палягае ў тым, каб у кожны момант засяроджваць усю сілу ў адным пункце — у найважнейшым пункце — і не глядзець ні направа, ні налева. Не глядзіце ні направа, ні налева, будзьце глухія да ўсяго, што не завецца ўсеагульным і прамым выбарчым правам або не звязана з ім і не можа да яго прывесці!
Калі вы — а гэта можа ўдацца вам на працягу некалькіх гадоў — сапраўды данесяце гэты кліч да тых ад 89 да 96 працэнтаў усяго насельніцтва, якія, як я вам паказаў, складаюць бедныя і незаможныя класы грамадства, тады — не турбуйцеся — вашаму жаданню доўга не будуць супраціўляцца! Урады могуць дуцца і сварыцца з буржуазіяй з-за палітычных правоў. Яны могуць нават вам адмаўляць у палітычных правах, а значыць, і ва ўсеагульным выбарчым праве — пры той абыякавасці, з якой успрымаюцца палітычныя правы. Але ўсеагульнае выбарчае права, успрынятае ад 89 да 96 працэнтамі насельніцтва як пытанне страўніка і таму пашыранае з цеплынёй страўніка па ўсім нацыянальным целе, — будзьце зусім спакойныя, мае спадары, няма такой сілы, якая доўга б гэтаму супраціўлялася!
Вось той знак, які вы павінны ўзняць. Вось той знак, пад якім вы пераможаце! Іншага для вас няма!
Берлін, 1 сакавіка 1863 г.
З прывітаннем і поціскам рукі Ф. Ласаль
«Offenes Antwortschreiben an das Zentralkomitee zur Berufung eines Allgemeinen Deutschen Arbeiterkongresses zu Leipzig», Цюрых, 1863. Пераклад з нямецкай паводле тэксту на marxists.org. Заўвагі пазнейшага выдання не перакладаліся. Тэкст знаходзіцца ў грамадскім набытку.
