Марк Грэм, Ісіс Ёрт і Вілі Лехданвірта — даследчыкі Оксфардскага інтэрнэт-інстытута, якія вывучаюць лічбавую працу. Артыкул з’явіўся анлайн у сакавіку 2017 года ў часопісе Transfer: European Review of Labour and Research, які выдае Еўрапейскі прафсаюзны інстытут (ETUI), і стаў адным з першых грунтоўных тэкстаў пра тое, як «аддаленая» гіг-праца выглядае з Глабальнага Поўдня. Ён абапіраецца на журнал транзакцый адной з найбуйнейшых платформ (аўтары яе не называюць) за сакавік 2013 года і на інтэрв’ю, узятыя ў 2014–2015 гадах у Маніле, Куала-Лумпуры, Хашыміне, Ёханэсбургу, Кейптаўне, Найробі і Лагасе з людзьмі, якія праз платформы пішуць тэксты, расшыфроўваюць аўдыя, уводзяць даныя і праграмуюць для кліентаў пераважна з багатых краін; імёны суразмоўцаў аўтары змянілі. Лічбы — заробкі, стаўкі, колькасць людзей у інтэрнэце — адносяцца да таго часу; платформы oDesk і Elance, якія згадваюцца ў тэксце, у 2015 годзе аб’ядналіся ў Upwork. Аўтары свядома кажуць пра «лічбавыя», а не «анлайн»-платформы працы: яны не хочуць ствараць уражання, быццам інтэрнэт — асобная прастора, адарваная ад рэальнага свету. Мы пераклалі ўвесь асноўны тэкст артыкула, ад уводзін да заключэння, разам з раздзелам пра даныя і метады. Анатацыю, спіс літаратуры, звесткі пра фінансаванне, бібліяграфічныя спасылкі ў дужках і нумары зносак мы прапусцілі; там, дзе фраза датычыцца канкрэтнага даследчыка, назвалі яго па імені. Змястоўныя зноскі аўтараў мы ўключылі ў тэкст у дужках, а зноскі з адрасамі сайтаў прапусцілі. Шэсць ілюстрацый — карты пакупнікоў і прадаўцоў, картаграму заробкаў і скрыншоты з платформ і сацыяльных сетак — мы таксама прапусцілі, а фразы, якія на іх спасылаюцца, крыху перафразавалі.
Уздым лічбавай працы
Гістарычна праца заўсёды мела геаграфічныя межы. Работнікі і праца, якую яны выконвалі, былі непарыўна звязаныя: з усіх фактараў вытворчасці праца найбольш прывязаная да месца. Як трапна заўважыў геаграф Дэвід Харві, работнікі непазбежна прывязаныя да месца, бо «рабочая сіла мусіць кожны вечар вяртацца дадому».
Але шырокае распаўсюджанне інтэрнэту шмат што ў гэтым змяніла. Кліенты, начальнікі, работнікі і карыстальнікі канчатковых вынікаў працы цяпер могуць знаходзіцца ў розных кутках планеты. Гэты артыкул — пра тое, што азначае такое прасторавае адмацаванне працы ад месца для работнікаў на эканамічных ускраінах свету. Мы паказваем на прыкладах, хто выконвае значную частку сённяшняй лічбавай працы, і разважаем пра галоўныя выгоды і выдаткі, якія нясуць гэтыя новыя лічбавыя рэжымы працы.
Уздым лічбавай працы адбыўся на скрыжаванні дзвюх тэндэнцый. Па-першае, у значнай частцы свету беспрацоўе і няпоўная занятасць — сур’ёзная сацыяльная і эканамічная праблема і для палітыкаў, і для тых, хто мае працу, і для тых, хто яе шукае. Паводле ацэнак Міжнароднай арганізацыі працы, з 2014 па 2019 год на рынак працы павінны былі выйсці 213 мільёнаў новых людзей.
Па-другое, свет хутка падключаецца да сеткі. Яшчэ 10 гадоў таму да інтэрнэту было падключана менш за 15% чалавецтва, а сёння — больш за 40% насельніцтва Зямлі. Цяпер на планеце больш за тры мільярды падключаных людзей. Больш за тое, 10 гадоў таму ў краінах з нізкім узроўнем даходу да інтэрнэту было падключана менш за 8% людзей. Сёння — больш за трэць.
На гэтым скрыжаванні — патрэбы ў новых працоўных месцах там, дзе іх пакуль няма, і распаўсюджання лічбавай сувязі сярод мільярдаў людзей — мільёны звярнуліся да аўтсорсінгавай працы, апасродкаванай лічбавымі тэхналогіямі, каб пераадолець абмежаванні сваіх мясцовых рынкаў працы. Першая хваля аўтсорсінгу тры дзесяцігоддзі таму пераносіла працу ў рэгіёны з ніжэйшымі заробкамі ў межах нацыянальных эканомік, але ўжо ў пачатку 1990-х распаўсюджанне лічбавай сувязі дазволіла такім краінам, як Індыя і Філіпіны, перахапіць вялікія аб’ёмы аўтсорсінгавай працы.
На зары бізнес-працэснага аўтсорсінгу (BPO) толькі нешматлікія месцы маглі забяспечыць дастатковую сувязь для транснацыянальных працоўных працэсаў. Але па меры таго, як усё больш людзей у краінах з нізкім даходам падключаюцца да інтэрнэту, з’явіўся іншы, прынцыпова адрозны від аўтсорсінгу — лічбавыя платформы працы, дзе кліенты размяшчаюць заказы, а работнікі змагаюцца за іх, прапаноўваючы свае ўмовы. (Такія рынкі называюць таксама «анлайн-рынкамі працы», але мы свядома пазбягаем слова «анлайн», каб не ствараць уражання, быццам «анлайн» — нейкая асобная прастора, адарваная ад матэрыяльнага свету. Лічбавай працай мы называем аплатную дзейнасць праз такія рынкі: тэрмін «мікрапраца» — выкананне дробных мікразадач — не ахоплівае ўсяго яе дыяпазону, бо не ўся праца «мікра», а «краўдворкам» часта называюць і неаплатную працу, напрыклад рэдагаванне Вікіпедыі. І яшчэ: гэта не проста слаба рэгуляваныя рынкі — платформы самі вельмі актыўна рэгулююць, арганізуюць, размяркоўваюць і кантралююць працу, таму мы і кажам пра «платформы», а не пра «рынкі».) У адрозненне ад BPO, лічбавыя платформы працы — прынцыпова новая мадэль: яны дазваляюць аддаваць бізнес-працэсы на аўтсорсінг без пасярэдніцтва фармальных BPO-кампаній (і без іх накладных выдаткаў). Праца ператвараецца ў тавар, а работнікі — у «вылічальную паслугу», як піша даследчыца Лілі Ірані. У такіх умовах работнікі могуць пераступіць некаторыя абмежаванні мясцовых рынкаў працы, і пераклад, расшыфроўку, лідагенерацыю (пошук патэнцыйных кліентаў), маркетынг, асабістую асістэнцыю цяпер тэарэтычна могуць выконваць работнікі адкуль заўгодна для кліентаў, якія знаходзяцца дзе заўгодна. Шмат напісана пра тое, як тэхналогіі глабалізацыі пашырылі глабальны ахоп капіталу коштам прывязанай да месца працы. Але ўздым лічбавай працы, магчыма, азначае, што на глабальным рынку можа канкураваць ужо не толькі капітал, але і праца. Паводле ацэнак Сусветнага банка, у 2016 годзе рынак лічбавай працы склаў 4,4 мільярда долараў і хутка расце. Індэкс, які вымярае выкарыстанне лічбавых платформ працы, паказвае, што ва ўсім свеце яно расце прыкладна на 25% у год.
Аднак ёсць першыя прыкметы таго, што канкураваць на лічбавых платформах на роўных могуць не ўсе. Нілс Бэрэпот і Барт Ламбрэхтс, напрыклад, сцвярджаюць, што незаходнія работнікі могуць атрымліваць на такіх сайтах мізэрную аплату. Эмпірычных даных пра тое, як лічбавая праца ўплывае на сродкі да існавання, пакуль мала (заўважнае выключэнне — зборнік, складзены Трэбарам Шольцам), але ўжо ёсць багатая літаратура пра праблемы, звязаныя з ростам прэкарнай працы ў эканоміцы ўвогуле.
Тым не менш шмат урадаў, арганізацый трэцяга сектара і прыватных кампаній па-ранейшаму бачаць у лічбавай працы вялікі патэнцыял для развіцця: скарыстаўшы сувязь і гатоўнасць усё большай колькасці фірмаў аддаваць бізнес-працэсы на аўтсорсінг, можна ствараць працоўныя месцы для некаторых з найбяднейшых людзей свету. Прыклады — сямігадовая ініцыятыва Фонду Ракфелера Digital Jobs Africa і стратэгія ўрада Малайзіі «Лічбавая Малайзія». У Малайзіі ідэя лічбавых працоўных месцаў стала адным з ключавых палітычных прыярытэтаў, калі ў 2012 годзе запусцілі стратэгічную праграму Digital Malaysia — «бачанне нацыі, якая імкнецца наперад, прымаючы глабальную лічбавую рэвалюцыю […], што выведзе краіну ў лік краін з высокім даходам, а лічбавыя тэхналогіі стануць галоўным рухавіком гэтага». Адзін з пяці слупоў «Лічбавай Малайзіі» — праграма «Мікрааўтсорсінг для B40», якая павінна была дапамагчы 40% насельніцтва з найменшымі даходамі зарабляць на жыццё мікрапрацай і анлайн-фрылансам. Афіцыйная мэта — да 2020 года даць магчымасць 340 тысячам мікраработнікаў штогод уносіць у малайзійскую эканоміку 2,23 мільярда рынгітаў (каля 0,5 мільярда долараў).
Падобным чынам Міністэрства камунікацыйных тэхналогій Нігерыі вясной 2013 года запусціла ініцыятыву «Мікрапраца для стварэння працоўных месцаў — Naijacloud». Яе мэта была сфармуляваная наўпрост: «зменшыць беспрацоўе і ствараць багацце праз мікрапрацу і электронны фрыланс». Пры падтрымцы Сусветнага банка і Фонду Ракфелера ўрад арганізаваў семінары, на якіх тысячы людзей пазнаёміліся з пяццю буйнымі глабальнымі анлайн-платформамі і пасярэднікамі мікрапрацы: Samasource, CrowdFlower, MobileWorks, oDesk і Elance. Гэтыя і іншыя маштабныя праекты паказваюць, якія вялікія надзеі многія ўскладаюць на лічбавую працу як на сродак развіцця. За ўсімі імі стаіць ідэя, што на глабальным рынку працы тое, дзе фізічна знаходзяцца работнікі, не мае значэння. Хто заўгодна тэарэтычна можа рабіць любую працу адкуль заўгодна. Калі гэтая ідэя слушная, яна можа прынесці значныя эканамічныя выгоды работнікам у тых частках свету, дзе добрую працу знайсці цяжка.
Гэты артыкул ставіць такую ідэю пад сумнеў. Мы вылучаем чатыры ключавыя праблемы, якія — разам з іншымі тэмамі — разглядалі ў шматгадовай даследчай праграме пра лічбавую працу на эканамічных ускраінах свету (пра яе ніжэй). Гэта перамоўная сіла, эканамічная інклюзія, апасродкаваныя ланцужкі стварэння вартасці і апгрэйдынг — магчымасць расці, пераходзячы да больш складаных і даходных функцый. Гэтыя праблемы далёка не адзіныя, з якімі сутыкаюцца лічбавыя работнікі, і наша праграма выявіла таксама іншыя станоўчыя і адмоўныя бакі лічбавых платформ працы. Але ў гэтым артыкуле мы засяроджваемся менавіта на гэтых чатырох, бо яны ўвасабляюць важныя пункты гледжання, якія дагэтуль былі недастаткова прадстаўленыя ў палітычных дыскусіях.
Лічбавую працу ўсё часцей абвяшчаюць спосабам вырвацца за межы мясцовых рынкаў працы і выйсці на міжнародны рынак, і таму мы бярэм на ўзбраенне заклік геаграфа Джэймі Пэка не думаць пра глабальнае як пра маштаб рынкавых сіл, а пра лакальнае — як пра месца, дзе жыве праца і дзе дзейнічае рэгуляванне. Артыкул, такім чынам, імкнецца ўбачыць рэальную эканамічную геаграфію лічбавай працы — дзейнасці, якая цячэ праз лічбавыя вытворчыя сеткі. Гэта дазваляе паказаць, што лічбавая праца мае цалкам зямную геаграфію, і звярнуць увагу на яе палітычную эканомію. Аказваецца, што хоць работнікі атрымліваюць важныя і адчувальныя выгоды, ёсць і шэраг рызык і выдаткаў, якія непрапарцыйна б’юць па сродках да існавання лічбавых работнікаў. Адштурхоўваючыся ад гэтых праблем, у канцы артыкула мы разважаем пра чатыры шырокія стратэгіі — сістэмы сертыфікацыі, арганізацыю лічбавых работнікаў, рэгуляванне і дэмакратычны кантроль над анлайн-платформамі працы, — якія маглі б палепшыць умовы працы і жыцця лічбавых работнікаў.
На чым заснавана даследаванне
Артыкул абапіраецца на вынікі даследчага праекта «Мікрапраца і віртуальныя вытворчыя сеткі ў Афрыцы на поўдзень ад Сахары і Паўднёва-Усходняй Азіі». Ён абагульняе асобныя вынікі і тэмы з публікацый праекта, прыводзіць прыклады з якасных даных, якія мы ўжо прадстаўлялі ў розных фарматах паралельна з палявой працай і зборам даных, і дапаўняе іх новымі прыкладамі. Нашы даныя — гэта, з аднаго боку, журналы транзакцый адной з найбуйнейшых у свеце лічбавых платформ працы, а з другога — інтэрв’ю з работнікамі, менеджарамі і палітыкамі ў Паўднёва-Усходняй Азіі і Афрыцы на поўдзень ад Сахары.
Даныя пра транзакцыі — гэта запісы пра ўсе 61 447 праектаў, завершаных на платформе ў сакавіку 2013 года. Платформа перадала іх нам у ананімізаваным выглядзе, з абаронай прыватнасці. Для кожнага праекта ў наборы даных зафіксаваныя розныя зменныя — напрыклад, агульная сума, спісаная з кліента, і краіны пражывання кліента і падрадчыка. Падрабязней пра даныя і метады іх аналізу Вілі Лехданвірта з калегамі расказалі ў асобнай публікацыі.
Якасныя даныя — гэта паўструктураваныя інтэрв’ю са 125 лічбавымі работнікамі і 27 іншымі ўдзельнікамі сферы лічбавай працы (палітыкамі, уладальнікамі платформ, арганізацыямі трэцяга сектара). Аўтары правялі іх падчас палявой працы з верасня 2014 па кастрычнік 2015 года ў гарадах Філіпін (Маніла), Малайзіі (Куала-Лумпур), В’етнама (Хашымін), Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі (Ёханэсбург і Кейптаўн), Кеніі (Найробі) і Нігерыі (Лагас). Інтэрв’ю праводзіліся тварам у твар. Удзельнікаў набіралі праз некалькі розных лічбавых рынкаў і платформ працы (каб захаваць ананімнасць, усе імёны змененыя). Аб’явы былі закрытымі: адгукнуцца на іх маглі толькі тыя лічбавыя работнікі, каго запрасілі даследчыкі. Запрошаных адбіралі паводле загадзя вызначаных крытэрыяў. Галоўнай мэтай выбаркі было прадставіць як мага разнастайней досвед (пераважна) нізкакваліфікаванай працы ў краінах, якія нас цікавілі. У гэтым артыкуле мы прыводзім выбраныя выпадкі з даных, а не рэпрэзентатыўную карціну. Падрабязней пра метады, у тым ліку пра выбарку і аналіз даных, — у артыкуле Алекса Вуда і калег.
У наступных раздзелах мы для кожнай праблемы спачатку выкладаем звязаныя з ёй тэорыі і надзеі, а потым правяраем іх прыкладамі з даследчых артыкулаў і даных — і тымі, што іх пацвярджаюць, і тымі, што ім пярэчаць. Замест аднаго агульнага агляду літаратуры кожны з чатырох раздзелаў мы пачынаем з кароткага агляду даследаванняў, якія маюць да яго дачыненне. Гэта дазваляе і засяродзіцца на некаторых ключавых магчымых праблемах лічбавай працы, пра якую ўсё часцей гавораць як пра інструмент эканамічнага развіцця, і закласці аснову для будучых даследаванняў, якія высветляць, наколькі часта і ў якіх прасторавых і сацыяльных кантэкстах гэтыя праблемы ўзнікаюць.
Чатыры праблемы лічбавай працы: перамоўная сіла
Ключавая рыса лічбавых платформ працы ў тым, што яны імкнуцца звесці да мінімуму знешняе рэгуляванне адносін паміж працадаўцам і работнікам. Работнікаў, напрыклад, звычайна афармляюць як незалежных падрадчыкаў (хоць іх праца часам больш падобная да працы «наёмнага работніка» — падрабязней пра гэта ў артыкуле Вуда і калег). Нацыянальнае працоўнае заканадаўства да лічбавых работнікаў таксама прымяняецца рэдка. Асабліва вострыя гэтыя праблемы, калі транзакцыі перасякаюць дзяржаўныя межы: тады незразумела, нормы якой юрысдыкцыі дзейнічаюць для працы, пра якую ідзе гаворка.
Калі мы жывём у свеце, дзе праца — тавар, які можна купіць і прадаць (бо заданні стандартызуюць і вырываюць з кантэксту, а работнікі не маюць ні рэгулявання, ні абароны), значную частку гэтай працы тэарэтычна можна выконваць адкуль заўгодна. А калі працу можна выконваць адкуль заўгодна, канкурэнцыя (калі людзей, якія шукаюць працу, больш, чым самой працы) можа прывесці да таго, што танныя пастаўшчыкі працы з невялікімі магчымасцямі — напрыклад, лічбавыя работнікі — апынуцца ў нявыгадным становішчы: будуць вымушаныя браць тую цану, якую ім прапануюць, амаль не маючы перамоўнай сілы. Ніжэй мы коратка выкладаем некаторыя нашы вынікі, якія падрабязней апісалі ў іншых працах, і прыводзім новыя прыклады і разважанні.
Ананімізаваныя даныя пра заданні, выкананыя за адзін месяц удзельнікамі пула з больш як 4,5 мільёна зарэгістраваных работнікаў, паказваюць выразную геаграфію глабальнага гандлю лічбавай працай. Гэтыя структурныя рысы тлумачаць, у якіх канкурэнтных вытворчых адносінах даводзіцца існаваць лічбавым работнікам Глабальнага Поўдня, калі яны спрабуюць выйсці за межы мясцовых рынкаў і заняцца лічбавай працай.
Адна з галоўных заканамернасцей — дысбаланс паміж попытам на лічбавую працу і яе прапановай. Калі нанесці на карту пакупнікоў больш як 65 тысяч транзакцый за сакавік 2013 года, відаць, што пераважная большасць пакупнікоў працы знаходзіцца ў краінах з высокім даходам. Сярод першай дваццаткі краін, адкуль паступае найбольш заказаў, толькі дзве не належаць да краін з высокім даходам — Малайзія (15-е месца) і Індыя (19-е).
Геаграфія продажаў выглядае зусім інакш. Хоць большая частка попыту ідзе з Глабальнай Поўначы, большую частку працы выконваюць у краінах з нізкім даходам. Асабліва шмат працы на платформе робяць Індыя і Філіпіны. Аднак значны аб’ём працы па-ранейшаму выконваецца і ў багатых краінах — ЗША, Канадзе, Вялікабрытаніі. Карта прадаўцоў паказвае таксама, што прапанова працы прыходзіць з вельмі многіх краін. Такім чынам, у цэлым попыт адносна сканцэнтраваны геаграфічна, а прапанова адносна рассеяная, і работнікі з бедных і багатых краін канкуруюць на адных і тых жа пляцоўках. Гэта, хутчэй за ўсё, уплывае на тое, якую перамоўную сілу мае асобны лічбавы работнік. (Варта адзначыць, што на момант напісання артыкула на платформе было зарэгістравана дзевяць мільёнаў работнікаў і толькі чатыры мільёны кліентаў. Не ўсе зарэгістраваныя работнікі і кліенты актыўныя, але і іншыя даныя — напрыклад, справаздача Сусветнага банка — сведчаць, што ахвочых працаваць значна больш, чым працы.)
Нарэшце, можна паглядзець, як у розных краінах адрозніваюцца пагадзінныя стаўкі, якія запытваюць лічбавыя работнікі. Мы пабудавалі картаграму, дзе кожная краіна — круг, памер якога адпавядае грашоваму прытоку ў краіну за месяц (сакавік 2013 года), а колер унутранага круга — медыяннай пагадзіннай стаўцы, якую запытваюць лічбавыя работнікі з гэтай краіны (гэта значыць стаўцы, указанай у іх асабістых профілях на платформе; як паказала наша палявая праца, такія стаўкі не абавязкова супадаюць з сапраўднымі стаўкамі ці фактычнымі заробкамі). Тым не менш у агульных рысах відаць, што медыянная аплата — што, мабыць, і не дзіўна — нізкая ў краінах з нізкім даходам і значна вышэйшая ў краінах з сярэднім і высокім даходам. Картаграма таксама пацвярджае, што рынак працы вельмі міжнародны: ЗША — адзіная краіна, дзе большасць працы замаўляюць мясцовыя кліенты. Гэта можа азначаць, што амерыканскія лічбавыя работнікі атрымліваюць больш, бо ўкаранёныя ў мясцовыя інстытуцыйныя структуры. (Да таго ж, паводле статыстыкі, лічбавыя работнікі часцей знаходзяць працу на ўнутраным рынку, а некаторыя даследаванні паказваюць, што працадаўцы могуць аддаваць перавагу работнікам сваёй нацыянальнасці ці этнічнай групы.)
Насуперак уяўленням, быццам глабальныя платформы працы робяць месцазнаходжанне работнікаў няважным, сеткі лічбавай працы, здаецца, узнікаюць якраз дзякуючы адрозненням паміж месцамі. Таму мы хацелі высветліць, як самі работнікі на эканамічных ускраінах свету перажываюць лічбавую працу на платформе з такой глабальнай, але нераўнамернай геаграфіяй.
Звярнуўшыся да якасных даных з паўструктураваных інтэрв’ю, далей мы разгледзім, наколькі моцная перамоўная сіла лічбавых работнікаў, праз дзве лінзы — «арбітраж навыкаў» і «арбітраж працы».
Адно з галоўных абяцанняў лічбавай працы для развіцця — «арбітраж навыкаў». На геаграфічна абмежаваных рынках працы часта бывае, што ў мясцовых работнікаў з пэўным наборам навыкаў ёсць толькі некалькі магчымых працадаўцаў, і ў гэтых працадаўцаў вялікая рынкавая ўлада. Высокі кошт міграцыі не дае работнікам шукаць лепшых прапаноў у іншых месцах. Лічбавыя рынкі працы задуманыя, каб адвязаць працу ад месца — каб было менш абмежаванняў на тое, у якім пункце свету яе можна выконваць. Такім чынам, работнікі могуць займацца «арбітражам навыкаў» — прадаваць сваю працу таму, хто гатовы заплаціць за яе больш, незалежна ад таго, дзе знаходзіцца пакупнік. Тэарэтычна гэта дазваляе работнікам вырвацца за межы мясцовых рынкаў працы, змяншае перамоўную сілу працадаўцаў і павышае цану працы.
У інтэрв’ю з лічбавымі работнікамі мы сустрэлі некалькі людзей, якія скарысталі магчымасці лічбавых платформ працы, каб вырвацца з мясцовых рынкаў. Напрыклад, 32-гадовы філіпінец Арвін раней выкладаў матэматыку і інфарматыку ва ўніверсітэце ў Маніле. Працу ён любіў, але нізкі заробак і штодзённыя доўгія паездкі ўсё больш яго раздражнялі. Сябар пазнаёміў яго з лічбавай платформай працы, і ў 2011 годзе Арвін пачаў займацца пошукавай аптымізацыяй (SEO) для амерыканскіх кліентаў за 4 долары ў гадзіну. Цяпер ён свядома спецыялізуецца на SEO для камп’ютарных гульняў. Арвін — заўзяты геймер, і лічбавая праца для яго амаль як вольны час: «Гэта не адчуваецца як праца, бо я і так займаюся гэтым кожны дзень, а тут ты пішаш тое, што думаеш, і людзі гэта чытаюць, мае меркаванні — гэта неяк добра. Прыемна. Не адчуваецца як праца». Працуючы ў сярэднім 25–30 гадзін на тыдзень, Арвін зарабляе 600 долараў у месяц (адначасова на трох-чатырох розных кліентаў) — амаль утрая больш, чым ранейшая зарплата. Розніца з заробкамі яго сяброў, якія працуюць медыкамі ў мясцовых бальніцах, разам са свабодай, якую Арвін звязвае з лічбавай працай, стварае ёй добрую славу ў яго асяроддзі:
Сябры мне вельмі-вельмі зайздросцяць. Я працую, калі хачу, абы толькі зрабіў працу. Магу ў будны дзень пайсці пагуляць і не перажываць наконт пахмелля назаўтра. Таму яны мне і кажуць: «Добрая ў цябе праца. Як ты знайшоў такую?»
У выпадку Арвіна лічбавыя платформы працы дазваляюць займацца тым, што больш адпавядае яго асабістым інтарэсам, а дзякуючы «арбітражу навыкаў» ён можа працаваць менш і пры гэтым значна больш зарабляць.
Яшчэ адзін прыклад таго, як можна вырвацца за межы мясцовага рынку працы, — Кім Лі з В’етнама. У 2010 годзе яна пакінула пастаянную працу бухгалтаркі ў банку ў Хашыміне, каб заняцца лічбавай працай. Пасля ўніверсітэта, дзе яна вучылася на эканамістку, Кім Лі два гады працавала ў банку, але праца здавалася ёй нецікавай і нуднай. Таму яна пачала шукаць лічбавую працу і звольнілася, як толькі праз лічбавую платформу атрымала працу па ўводзе даных для буйной транснацыянальнай карпарацыі. Трэба было штодня адпрацоўваць васьмігадзінныя змены ў загадзя вызначаны час, напрыклад размячаць выявы або ацэньваць вынікі пошукавай сістэмы (з хуткасцю 100 старонак у гадзіну). Спачатку Кім Лі атрымлівала 8 долараў у гадзіну — учацвёра больш, чым у банку. Ні пра каго, акрамя сябе, клапаціцца ёй не трэба было, і новае фінансавае становішча дазволіла ёй ездзіць за мяжу і купляць дарагія рэчы і спажывецкія тавары. Яна тлумачыла:
Ведаеце, калі я працавала ў банку, у мяне не было грошай ні каб штосьці купіць, ні каб кудысьці паехаць — пакуль я не пачала працаваць на [анлайн-кліента]. Цяпер у мяне ёсць грошы, каб купіць ноўтбук, шмат ездзіць за мяжу, і сябры мне зайздросцяць. Пытаюцца: «Чаму ты ўвесь час падарожнічаеш?» А я кажу: «Кідайце тую працу і знайдзіце такую, як у мяне, — тады і вы зможаце падарожнічаць».
Аднак, у адрозненне ад Арвіна, Кім Лі ўспрымае лічбавую працу хутчэй у духу традыцыйных працоўных адносін: яна заўсёды працуе толькі на аднаго кліента, і за апошнія чатыры гады ў яе было ўсяго два кліенты. Таму яна больш уразлівая да зменаў попыту на лічбавую працу. Напрыклад, Кім Лі змяніла працадаўцу не па сваёй волі: працадаўца датэрмінова скасаваў кантракт. Спачатку кліент знізіў пагадзінную стаўку з 8 да 6 долараў, растлумачыўшы, што в’етнамская частка праекта ідзе не вельмі добра, а потым без папярэджання закрыў кантракт зусім (і ўсё гэта магчыма таму, што скасаванне кантракту нічога кліенту не каштуе). Кім Лі засталася без даходу, а паколькі знайсці новы кантракт было цяжка, яе перамоўная пазіцыя была слабой. Таму яна пагадзілася на 4 долары ў гадзіну, якія прапанаваў амерыканскі кліент, што шукаў работнікаў для ўводу даных. Досвед прэкарнасці лічбавай працы ўсё мацней уплывае на тое, ці верыць Кім Лі, што можа неяк уплываць на кліентаў ці гандлявацца з імі. Калі мы з ёй сустрэліся, яна ўжо цэлы год працавала (праз інтэрнэт) на новага кліента — за стаўку, удвая ніжэйшую за першапачатковую, — але не лічыла, што мае права завесці размову пра павышэнне (часткова таму, што ведала, колькі атрымліваюць і што ўмеюць іншыя лічбавыя работнікі). Паводле Кім Лі, у яе для гэтага не хапае кваліфікацыі: «Каб такое прасіць [павышэння стаўкі], трэба быць вельмі выбітнай. Думаю, я не такога ўзроўню. Так што не магу прасіць».
Адчуванне бяссілля, калі гаворка ідзе пра аплату, — адна з ключавых тэм многіх інтэрв’ю з лічбавымі работнікамі. Жорсткая канкурэнцыя паміж тымі, хто шукае заробку праз лічбавыя платформы працы, наўпрост уплывае на тое, як многія з іх здабываюць заказы, і часта прымушае збіваць цану, прапаноўваючы менш, чым канкурэнты. Гэта звязана з перакосам у суадносінах попыту і прапановы лічбавай працы: лічбавыя платформы працы могуць значна пашырыць пул работнікаў, даступных працадаўцам. Ужо не абмежаваныя мясцовым рынкам і не вымушаныя фізічна пераносіць вытворчасць на таннейшы рынак працы, многія працадаўцы лёгка могуць займацца «арбітражам працы», гэта значыць купляць працу там, дзе яна найтанней. Гэта можа змяншаць рынкавую ўладу работнікаў у параўнанні з працадаўцамі і ціснуць на цану працы ўніз.
Нямала работнікаў апісвалі свой досвед менавіта як такую спіраль зніжэння заробкаў. Напрыклад, Ню, тэсціроўшчыца праграмнага забеспячэння з В’етнама, расказала, што глядзіць на стаўкі фрылансераў з іншых краін, каб яе стаўка была ніжэйшай. На пытанне, як яна здабывае заказы, яна адказала:
Насамрэч усё вельмі проста: я думаю, калі пастаўлю мінімальную [пагадзінную стаўку], у мяне будзе больш працы. […] Фрылансераў з усяго свету вельмі шмат. Бачу, напрыклад, Філіпіны — у іх вельмі нізкія стаўкі, таму мне трэба раўняцца на іх.
Аповеды пра «гонку на дно» сустракаюцца ў інтэрв’ю нават тады, калі ўдзельнікі свядома разважалі, якая стаўка за іх паслугі справядлівая. У Паўднёва-Усходняй Азіі мы чулі пра работнікаў, гатовых апускаць стаўкі ніжэй за тое, што яны самі лічылі справядлівым з улікам сваёй кваліфікацыі і досведу. Напрыклад, в’етнамскі перакладчык Ві часта гатовы быў знізіць стаўку, хоць прызначыў яе пасля пошукаў у інтэрнэце і старанных разважанняў:
Думаю, пяць цэнтаў [0,05 долара за слова] — правільная стаўка. Менш працаваць не хачу. Часам згаджаюся, калі вельмі трэба, калі вельмі хачу атрымаць заказ, — тады прашу менш. Цэнты тры, можа.
Пра тое ж расказвала і 26-гадовая віртуальная асістэнтка з Філіпін Тала:
Спачатку я паставіла [пагадзінную стаўку] 8 долараў, бо столькі мне плаціў папярэдні кліент. Але знайсці працу аказалася даволі цяжка. Тады я паставіла 4 долары. А цяпер, здаецца, нават 3,50. Карацей, калі запрашэнняў мала, нічога не застаецца, як паніжаць свае чаканні, мабыць.
Гэтыя і іншыя прыклады сведчаць, што лічбавым работнікам можа востра не хапаць перамоўнай сілы. Тлумачачы, чаму вырашаюць зніжаць стаўкі, работнікі часта згадваюць, што на лічбавых платформах працы бачны ўвесь глабальны пул прапановы — гэта значыць канкурэнты.
Такім чынам, нашы якасныя даныя выявілі гісторыі бяссілля, няздольнасці работнікаў скарыстаць хоць якую-небудзь значную перамоўную сілу і «гонкі на дно» ў аплаце. Часам гэта б’е па жыцці работнікаў. Напрыклад, Ашон, віртуальны асістэнт з Кеніі, не мог своечасова плаціць за жыллё і ў выніку мусіў пераехаць у таннейшы раён Найробі, калі яго даўні канадскі кліент змяніў умовы кантракту, а іншых заказаў знайсці не ўдалося. Іншыя работнікі таксама казалі пра трывогу з-за няпэўнасці будучых даходаў. Філіпінская расшыфроўшчыца Джоселін прызналася:
Часам я вельмі перажываю, дзе знайду працу. Суцяшае толькі думка, што не я вінаватая ў тым, што працы няма. […] Проста няма кліентаў — няма праектаў. […] Гэта сапраўды непрадказальна.
Нягледзячы на гэтыя цяжкасці, у інтэрв’ю амаль не трапляліся сведчанні таго, што лічбавыя работнікі спрабуюць умацаваць сваё становішча калектыўнымі дзеяннямі ці праявамі салідарнасці. Глабальны пул лічбавых работнікаў суразмоўцы часта апісвалі як «канкурэнтаў», а не «калег», і баяліся, што іншыя работнікі адбяруць у іх кліентаў. Дысбаланс паміж попытам і прапановай працы, такім чынам, пазбаўляе многіх лічбавых работнікаў сілы. А рассеяная геаграфія лічбавай працы паказвае, як занятасць вырываецца з мясцовых нормаў і мясцовых маральных эканомій, якія традыцыйна рэгулявалі працоўныя адносіны, і рухаецца да таго, што можна назваць больш міжнароднай прадпрымальніцкай маральнай эканоміяй, дзе ўсё вырашае адна толькі канкурэнцыя.
Эканамічнае выключэнне
На геаграфічна абмежаваных рынках працы пэўныя групы насельніцтва могуць быць цалкам выключаныя з рынку ці з адной з яго частак — з-за дыскрымінацыі або прафесійнай сегрэгацыі. Напрыклад, работнікаў могуць дыскрымінаваць з-за рэлігіі, этнічнага паходжання ці інваліднасці або заганяць у пэўныя сегменты рынку паводле полу ці этнічнасці. Лічбавыя платформы працы патэнцыйна могуць змяніць гэтую дынаміку двума спосабамі. Па-першае, яны могуць адкрыць работнікам доступ да геаграфічна аддаленых рынкаў, дзе дыскрымінацыі ці сегрэгацыі менш. Па-другое, яны могуць адкрыць доступ і да мясцовага рынку — пад покрывам ананімнасці, якую дае лічбавае асяроддзе і якая хавае тую прыкмету, з-за якой узнікае дыскрымінацыя. Рэкламныя матэрыялы саміх платформ (напрыклад, Elance) і праўда апісваюць выпадкі, калі нібыта так і адбывалася. Наша даследаванне выявіла і сведчанні такой эканамічнай інклюзіі, і прыклады выключэння і дыскрымінацыі. Ніжэй мы коратка выкладаем асобныя вынікі з нашых публікацый і дадаём важныя новыя сведчанні і інтэрпрэтацыі.
Наша даследаванне знайшло прыклады эканамічнай інклюзіі: суразмоўцы расказвалі, як не маглі знайсці працу ці заробак на мясцовых рынках працы. Асабліва часта пра гэта казалі часовыя ці пастаянныя мігранты (якія пераехалі на вучобу ці па іншых прычынах): цяпер яны могуць працаваць там, дзе легальна працаваць не маюць права, бо ў іх няма адпаведных віз ці дазволаў. І ў Малайзіі, і ў ПАР (абедзве — краіны з сярэднім даходам) мы гутарылі з лічбавымі работнікамі родам з краін з нізкім даходам (Кеніі, Маўрыкія, Лесота і Камеруна), якія наўпрост называлі лічбавую працу сваёй адзінай магчымасцю зарабіць. Не маючы шанцаў уладкавацца на мясцовым рынку працы, яны спрабавалі скарыстаць лічбавыя платформы працы, каб абысці інстытуцыйныя і рэгулятыўныя абмежаванні краін, дзе часова жылі.
Гэтаксама лічбавыя платформы працы ў пэўнай ступені могуць даць эканамічную інклюзію людзям, у якіх няма адукацыі, неабходнай, каб уладкавацца на звычайную працу на мясцовым рынку. Напрыклад, Джын, расшыфроўшчыца з Філіпін, якой пад трыццаць, зацяжарала, калі вучылася на бакалаўра масавых камунікацый у мясцовым універсітэце. Вучобу давялося кінуць, і яна апынулася на ўтрыманні шырокай сям’і. Джын расказала, як сем гадоў падавала заяўкі на працу ў сектары бізнес-працэснага аўтсорсінгу ў Маніле і ні разу не трапіла нават на сумоўе. Яна наўпрост казала, што не магла ўладкавацца ў гэтую галіну, бо не адпавядала патрабаванню мець універсітэцкі дыплом. Таму калі ў 2012 годзе яна праз лічбавую платформу працы атрымала першы кантракт на расшыфроўку, гэта быў яе першы досвед прафесійнай працы з падлеткавага ўзросту.
Лічбавыя платформы працы даюць доступ да працы і тым, каго скарацілі ў сталым узросце. У ПАР, напрыклад, Элі скарацілі ў 2010 годзе, у 42 гады, і знайсці новую працу яна не змагла. Больш за дзесяць гадоў яна працавала на адміністрацыйнай пасадзе, праводзячы плацяжы ад імя кліентаў фірмы. Якраз тады, калі яе скарацілі, збанкрутаваў бізнес яе мужа, і яны страцілі ўсю маёмасць, у тым ліку дом. Элі засталася ў даўгах, трапіла ў чорны спіс і больш не мела права афіцыйна працаваць з канфідэнцыйнай фінансавай інфармацыяй, напрыклад з данымі крэдытных картак. Чатыры гады яна беспаспяхова шукала працу на мясцовым рынку, а ў 2014 годзе ад знаёмых даведалася пра лічбавыя платформы працы. З таго часу яна піша допісы ў блогі (для пошукавай аптымізацыі) для больш як 10 розных кліентаў з ЗША, Індыі і Вялікабрытаніі і бярэ ад 1,50 да 2,50 долара за допіс. Працуючы ў сярэднім 25 гадзін на тыдзень, Элі зарабляе ад 400 да 600 долараў у месяц. Хоць за гадзіну яна атрымлівае менш, чым калі працавала на мясцовым рынку, Элі тлумачыла, што лічбавая праца была для яе адзіным спосабам атрымаць хоць якую-небудзь працу.
Некаторыя жанчыны, з якімі мы гутарылі, жылі дома з бацькамі ці шырокай сям’ёй. Яны маглі спалучаць наёмную працу з працай па доглядзе, хоць цяжка было высветліць, ці атрымлівалі яны поўную «рэпрадуктыўную» зарплату, на якую можна ўтрымліваць сябе і сям’ю. Так лічбавыя платформы працы могуць пашыраць эканамічную інклюзію, дазваляючы людзям спалучаць аплатную працу з іншымі абавязкамі, хоць гэта можа ўскосна падтрымліваць і захаванне гендарнага падзелу працы.
Але побач з прыкладамі эканамічнай інклюзіі ёсць і сведчанні розных відаў эканамічнага выключэння і дыскрымінацыі. Часам дыскрымінацыя адкрытая — як у адной аб’яве на буйной платформе, дзе выхадцаў з Паўднёвай Азіі проста просяць не падаваць заявак. Іншыя выпадкі менш відавочныя. Напрыклад, Марцін, 31-гадовы аўтар тэкстаў з Лагаса, лічыў, што работнікі з ЗША ці Вялікабрытаніі нашмат часцей атрымліваюць прапановы, і таму расказваў, як хавае на лічбавых платформах працы, што ён з Нігерыі. Гэтаксама 26-гадовы SEO-аўтар Уільям з найробійскіх трушчоб часта мяняў месцазнаходжанне ў профілі. Ён тлумачыў: «Гэта вельмі дыскрымінацыйна […] Часам гэта прымушае падганяць свой профіль пад апісанне вакансіі». Многія кліенты Уільяма і дагэтуль лічаць, што ён жыве ў Аўстраліі. Гэта неабходнасць, лічыць ён: «Даводзіцца ствараць асобу, якая не ты. Хочаш выжыць у інтэрнэце — мусіш гэта рабіць. Не зробіш — кажу табе, нічога не будзе».
Іншыя віды дыскрымінацыі яшчэ менш прыкметныя. У ПАР, Кеніі і Нігерыі некаторыя лічбавыя работнікі звярталі ўвагу на тое, як дрэнна кліенты ўяўляюць сабе Афрыку. Работнікі, у прыватнасці, казалі, што кліенты не адрозніваюць адну афрыканскую краіну ад другой, мяркуюць, быццам афрыканцы дрэнна валодаюць міжнароднымі мовамі, такімі як англійская ці французская, быццам яны неадукаваныя і гатовыя працаваць за любыя грошы. На пытанне, што б яна змяніла ў лічбавай працы, Джанет, адміністрацыйная асістэнтка з ПАР, якой крыху за трыццаць, адказала:
Тое, як людзі ўяўляюць Афрыку. […] Мне трапляліся людзі, чыё ўяўленне пра гэты кантынент у цэлым проста, ну, проста дрымучае. […] Пагаворыш з людзьмі, а яны думаюць, што Нігерыя — па суседстве з Паўднёвай Афрыкай, або што мы тут усе суседзі, або што на ўсім кантыненце Эбола.
З падобнымі ўяўленнямі сутыкалася і Таццяна, віртуальная асістэнтка з Камеруна, якая жыве ў Ёханэсбургу з мужам і чатырма дзецьмі:
Людзі думаюць, што калі ты з Афрыкі […] Як толькі чуюць «Афрыка» — для іх Афрыка там, дзе людзі бедныя, дзе людзі не могуць дазволіць сабе нават інтэрнэт. Дзе людзі не вельмі пісьменныя […] Таму, калі я падаюся на працу, я ніколі не дасылаю сваё рэзюмэ.
Лічбавыя платформы працы, бясспрэчна, даюць многім людзям, якія знаходзяцца ў нявыгадным становішчы на мясцовых рынках працы, магчымасць зарабляць. Аднак паколькі шанцы на больш звычайную, афлайн-працу ў іх невялікія, у лічбавай працы ім можа не заставацца нічога іншага, як згаджацца на нявыгадныя ўмовы. І, як паказана вышэй, дыскрымінацыя і эканамічнае выключэнне існуюць і на лічбавых рынках працы і могуць закранаць самых розных работнікаў, якія прадаюць працу глабальным кліентам.
Пасярэднікі
У даследаваннях развіцця шмат увагі надаюць таму, як структура ланцужкоў стварэння вартасці ўплывае на вынікі міжнароднага гандлю. Адна з устойлівых высноў такая: для ўдзельнікаў вытворчых ланцужкоў галоўнае — прысвоіць вартасць, а значную частку даходаў ад гандлю прысвойваюць не самі вытворцы, а пасярэднікі: яны карыстаюцца геаграфічным становішчам, сувязямі і іншымі пазіцыйнымі перавагамі, каб стаць паміж пакупнікамі і прадаўцамі, — і гэта можа ўзмацняць глабальную няроўнасць. Хоць інфармацыйна-камунікацыйныя тэхналогіі (ІКТ) у некаторых ланцужках фізічных тавараў прывялі да рэінтэрмедыяцыі — з’яўлення новых пасярэднікаў, — ад лічбавых платформ працы, дзякуючы прамому ўзаемадзеянню работніка і кліента, часта чакаюць, што яны дазволяць работнікам абыходзіць некаторых пасярэднікаў і атрымаць больш прамы доступ да замежнага попыту. Тады работнікі маглі б прысвойваць большую долю створанай выручкі. У нашым даследаванні мы знайшлі сведчанні дэзінтэрмедыяцыі — знікнення пасярэднікаў, — але і больш нечаканыя сеткавыя заканамернасці, такія як рэінтэрмедыяцыя. Ніжэй — кароткі выклад асобных вынікаў, якія мы падрабязна прадставілі ў іншай публікацыі.
Некаторым з нашых суразмоўцаў удалося скарыстаць дэзінтэрмедыяцыю. Адзін з прыкладаў — Чан, 30-гадовы в’етнамскі распрацоўшчык праграмнага забеспячэння, які жыве з жонкай і шасцімесячнай дачкой у Хашыміне. Адразу пасля таго, як у 2007 годзе ён атрымаў дыплом па інфарматыцы, Чан уладкаваўся ў швейцарскую кампанію-распрацоўшчыка ў Хашыміне. Там ён набыў новыя навыкі: навучыўся пісаць мабільныя праграмы для самых розных міжнародных кліентаў швейцарскай кампаніі. Таму калі ў 2010 годзе ён цалкам перайшоў на лічбавы фрыланс, ён мог брацца за складаныя задачы па праграмаванні. Праз лічбавыя платформы працы ён пачаў працаваць непасрэдна з кліентамі з ЗША, Канады, Індыі і Новай Зеландыі. З часам, працуючы з імі зноў і зноў, ён заваяваў іх давер. І неўзабаве Чан і яго кліенты пачалі весці справы ў абыход лічбавых платформ — выкрэсліўшы яшчэ аднаго пасярэдніка, яшчэ адно звяно глабальнага ланцужка стварэння вартасці.
Лічбавы фрыланс дазволіў Чану значна павялічыць даход і пры гэтым знайсці больш зручны для яго баланс паміж працай і жыццём. Калі ён быў афіцыйна ўладкаваны распрацоўшчыкам, ён зарабляў максімум 25 тысяч долараў у год; у 2014 годзе, на лічбавым фрылансе, ён зарабіў 40 тысяч (бяручы 22 долары ў гадзіну, або ў сярэднім 5000 долараў за мабільную праграму). Дзякуючы дэзінтэрмедыяцыі, якую далі лічбавыя платформы працы, ён свядома лічыў сябе свабодным ад любых несумленных практык замежных кампаній, што працуюць у В’етнаме.
Аднак з інтэрв’ю вынікае і больш нечаканае: лічбавыя платформы працы даюць магчымасці не толькі для дэзінтэрмедыяцыі. Наадварот, мы пачулі шмат гісторый пра рэінтэрмедыяцыю, якая часта вядзе да эксплуатацыі лічбавых работнікаў з невялікім бачным досведам і малой колькасцю водгукаў на платформах. Суразмоўцы казалі, што ў многіх выпадках адносна прамая сувязь паміж кліентам і работнікам — толькі часовая. Некаторыя паспяховыя лічбавыя работнікі самі становяцца пасярэднікамі: бяруць больш працы, чым здольны адужаць адзін чалавек, і наймаюць на платформе іншых работнікаў, каб тыя выконвалі яе за іх, — як у наступных прыкладах.
На Філіпінах расшыфроўшчыца Джын, напрыклад, расказвала, што амаль усю працу па расшыфроўцы атрымлівала толькі ад іншых лічбавых фрылансераў, якія сабралі дастаткова высокія рэйтынгі (часта больш за 500 водгукаў), каб прыцягваць вялікія аб’ёмы працы ад канчатковых кліентаў. Яна заўважыла, што гэтыя новыя пасярэднікі эксплуатавалі мацней, чым тыя нешматлікія канчатковыя кліенты, з якімі ёй даводзілася мець справу. Пасярэднікі звычайна давалі на выкананне толькі ад двух да чатырох гадзін (тады як канчатковыя кліенты звычайна даюць некалькі дзён) — і плацілі работнікам толькі малую долю таго, што самі атрымлівалі за заданні.
Падобны прыклад — Далале, 26-гадовая жанчына з Маўрыкія, якая вучыцца ў магістратуры па англійскай літаратуры ў адным з універсітэтаў Куала-Лумпура. Апошнія два гады яна займаецца лічбавай працай: піша артыкулы і допісы ў блогі, каб палепшыць пошукавую аптымізацыю розных фірмаў. Аднак з канчатковымі кліентамі Далале працуе рэдка. Яе кліенты — пераважна іншыя лічбавыя фрылансеры з моцнымі профілямі, у якіх шмат станоўчых водгукаў, і таму яны прыцягваюць значна больш заданняў па значна вышэйшых расцэнках, чым удаецца Далале. (Цяжка пераацаніць, наколькі важныя былі рэйтынгі для пошуку працы. Некаторыя работнікі прызнаваліся, што ім спатрэбіліся гады нястомных намаганняў, каб знайсці першы заказ, бо большасць кліентаў не давяраюць работнікам без водгукаў.) Далале ведае пра гэта, бо часта заўважае, што заказы, на якія яна беспаспяхова падавалася, зноў з’яўляюцца на рынку — ужо ад імя іншага фрылансера. Аднойчы, напрыклад, яна падалася на заказ на SEO-тэкст, прапанаваўшы цану 15 долараў замест 50, пазначаных у аб’яве. Пазней яна даведалася, што заказ дастаўся іншаму фрылансеру, які папрасіў 23 долары. Потым гэты падрадчык прапанаваў той самы заказ Далале — усяго за 3,50. Далале бярэ заданні ад такіх пасярэднікаў (хоць не забываецца прама сказаць ім, што гэта несправядліва), але без прамых зносін з канчатковымі кліентамі, кажа яна, вельмі цяжка зразумець усе патрабаванні задання, і пісаць становіцца цяжэй.
Такую рэінтэрмедыяцыю працы можна тлумачыць двума спосабамі. Яе можна разглядаць як пагоню за рэнтай: падрадчыкі, якія маюць канкурэнтную перавагу ў прыцягненні кліентаў, карыстаюцца ёю, каб уклініцца паміж канчатковым кліентам і лічбавым работнікам, які фактычна выконвае працу. Многія лічбавыя работнікі мяркуюць, што галоўная крыніца такой перавагі на лічбавых платформах працы — афіцыйны паслужны спіс, які аўтаматычна паказваецца ў профілі кожнага падрадчыка: «рэпутацыйны бал» і пералік «выкананых праектаў». Паколькі ацаніць кандыдатаў праз інтэрнэт амаль няма як, кліенты, хутчэй за ўсё, выберуць кандыдата з найбольш уражлівым паслужным спісам. А той можа пераслаць заданне канкурэнту з меншым рэпутацыйным капіталам, нічога не дадаўшы да працэсу, але атрымаўшы яшчэ адзін радок у свой паслужны спіс. Узнікае пятля станоўчай зваротнай сувязі, якая моцна спрыяе таму, хто прыйшоў першым.
Бываюць і выпадкі, калі новыя пасярэднікі сапраўды дадаюць вартасць. Напрыклад, яны могуць правяраць якасць працы субпадрадчыкаў, каб захаваць высокі рэйтынг. (Увогуле, рэінтэрмедыяцыя, здаецца, важная там, дзе трэба выканаць вялікія аб’ёмы заданняў, якія патрабуюць высокага даверу. Хоць анлайн-рынкі працы спрабуюць абыходзіцца з працай як з таварам, часта прадаецца на іх не праца, а рабочая сіла. Іншымі словамі, пакупнікам трэба неяк гарантаваць, што рабочая сіла сапраўды ператворыцца ў працу. Рэінтэрмедыяцыя, якую мы назіралі, падобна, — частка працэсу, у якім капітал перайначвае рынкі працы, спраектаваныя паводле ідэалагічных уяўленняў пра тое, як павінны працаваць рынкі, — гэта заўважаў яшчэ Маркс, а пасля яго многія іншыя. Пры такіх пераўтварэннях кліенты атрымліваюць пасярэдніка, якому можна давяраць, а пасярэднікі бяруць на сябе ролю брыгадзіра, які наглядае за работнікамі ніжэйшага ўзроўню.) Яны таксама мусяць разбіваць вялікія заданні на меншыя часткі, шукаць субпадрадчыкаў для кожнай часткі і кіраваць графікамі працы. Такія прыклады функцыянальнага апгрэйдынгу (калі пастаўшчык бярэ на сябе ў ланцужку новыя ролі з большай дададзенай вартасцю) пажаданыя ў той ступені, у якой дазваляюць работнікам з нізкім даходам прысвойваць больш вартасці. Але калі толькі нешматлікім такім пастаўшчыкам удасца замацавацца ў ланцужку як «вузкім месцам», праца гэтага кшталту будзе спрыяць развіццю вельмі нераўнамерна.
Развіццё навыкаў і магчымасцей
Дэзінтэрмедыяцыя канцэптуальна звязаная з функцыянальным апгрэйдынгам — пашырэннем набору функцый, якія вытворца выконвае ў ланцужку стварэння вартасці. Іншымі словамі, дэзінтэрмедыяцыя дае вытворцам магчымасць паспрабаваць аказваць паслугі з большай дададзенай вартасцю. Ужо сама блізкасць да спажыўцоў дазваляе вытворцам лепш даведацца пра іх патрэбы і развіць адпаведныя навыкі і магчымасці. Паколькі працу праз лічбавыя платформы працы звычайна звязваюць з дэзінтэрмедыяцыяй і больш прамой сувяззю з кліентамі, ад яе часта чакаюць функцыянальнага апгрэйдынгу і руху да больш каштоўнай працы ў ланцужках паслуг. Некаторых з гэтых пытанняў мы ўжо датыкаліся ў іншых публікацыях, але поўны аналіз яшчэ наперадзе; далей мы абмяркуем ключавыя пытанні на прыкладах з нашых даных.
Адзін з прыкладаў функцыянальнага апгрэйдынгу ў нашых даных — 27-гадовы Джозэф з Найробі. Скончыўшы ўніверсітэт, Джозэф так і не змог знайсці працу па спецыяльнасці — у сферы закупак. Адзінае, што ён знайшоў, — месца касіра ў супермаркеце, дзе ён два гады працаваў (па 12–14 гадзін у дзень, сем дзён на тыдзень) за 300 долараў у месяц. З 2012 года ён займаецца лідагенерацыяй і гандлем на валютным рынку (Forex). На пытанне, ці навучыўся ён чаму-небудзь на лічбавай працы, ён адказаў:
Ага, вось веды пра форэкс. Навучыўся новаму на камп’ютары. […] Думаю гандляваць са свайго рахунку, бо лічу, што цяпер маю кваліфікацыю. […] Бачыў, як мой кліент па форэксе зарабляе кучу грошай.
Аднак аўтсорсінг з дапамогай ІКТ можа і палягчаць ізаляцыю работнікаў ад асноўных бізнес-працэсаў, трымаючы іх на адлегласці выцягнутай рукі, — гэта перашкаджае ведам цячы ад цэнтра да перыферыі, і разрыў у навыках і магчымасцях не знікае, а ўвекавечваецца. Адна з ключавых тэм у інтэрв’ю з лічбавымі работнікамі — тое, што кліенты звычайна не расказваюць ні пра свой бізнес, ні пра кантэкст заданняў, якія аддаюць праз лічбавыя платформы працы. Многія лічбавыя работнікі прызнаваліся, што вельмі мала ведаюць пра кліентаў, на якіх працуюць. Напрыклад, Міндо, філіпінскі аператар уводу даных гадоў дваццаці пяці, казаў пра свайго кліента: «Я паняцця не маю, які ў яго інтэрнэт-магазін. […] Мы гаварылі толькі пра тое, як гэта рабіць, і пра тое, які вынік яму патрэбны».
Некаторыя работнікі таксама прызнаваліся, што не адважваюцца распытваць кліентаў пра іх асноўны бізнес: маўляў, яны маюць права толькі на тое, чым кліент сам падзяліўся ў апісанні задання (а яно часта вельмі сціслае).
Больш за тое, у многіх выпадках, калі лічбавыя работнікі прасілі ў кліентаў удакладненняў, у адказ, паводле іх слоў, была цішыня. В’етнамская тэсціроўшчыца Ню расказвала:
З працадаўцамі на [лічбавай платформе] вельмі цяжка ўзгадняць план. […] Бо на [лічбавай платформе], калі ў іх вялікі праект, яны дзеляцца з намі толькі вельмі маленькім кавалачкам […] Я спрабую пісаць шмат пытанняў, але яны не могуць адказаць, бо не хочуць адказваць. […] Кажуць нам распрацаваць вось гэта і ўбудаваць у сістэму, а мы… мы насамрэч не ведалі, якая агульная карціна.
Такім чынам, лічбавых работнікаў у многіх выпадках трымаюць на адлегласці, і яны не маюць доступу да інфармацыі пра шырэйшы ланцужок, часткай якога з’яўляецца іх праца. Гэтыя работнікі не ведаюць, якую функцыю выконваюць іх заданні, які іх сэнс і як канчатковыя кліенты выкарыстоўваюць іх працу. Больш за тое, толькі некаторыя лічбавыя работнікі змаглі растлумачыць ці хоць абгрунтавана здагадацца, як іх кліенты атрымліваюць вартасць з іх працы. Хоць тэарэтычна лічбавыя рынкі могуць наладжваць прамыя сувязі паміж работнікамі і канчатковымі кліентамі, ёсць работнікі, якія не ведаюць не толькі мэты сваёй працы, але і таго, хто, уласна, яе замаўляе.
Такая інфармацыйная асіметрыя мала дапамагае лічбавым работнікам павышаць кваліфікацыю, каб браць на сябе новыя функцыі ці займаць новыя пазіцыі ў ланцужках стварэння вартасці, у якія яны ўбудаваныя. Наадварот, інфармацыйная асіметрыя, якую навязваюць кліенты, перашкаджае работнікам развіваць навыкі: гэта магчыма толькі тады, калі вядома, на што ў рэшце рэшт ідзе іх праца.
Калі гаворка пра развіццё навыкаў і магчымасцей, варта адзначыць і тое, што многія лічбавыя работнікі выконвалі нізкакваліфікаваныя заданні, якія не адпавядалі іх навыкам, прафесійнаму досведу і веданню справы. Кім Лі з В’етнама мае дыплом эканамісткі і досвед бухгалтарскай працы на мясцовым рынку, але, перайшоўшы на лічбавыя платформы працы, выконвае простыя заданні па ўводзе даных. Нягледзячы на кваліфікацыю, яна не змагла знайсці лічбавую працу, дзе спатрэбіліся б яе спецыяльныя навыкі, і ёй было цяжка перанесці свае афлайн-навыкі ў лічбавую кар’еру. Тое, што кліенты не прызнаюць здольнасцей лічбавых работнікаў, раздражняла і такіх фрылансераў, як Уільям (пра яго мы ўжо згадвалі): «Людзям [кліентам] насамрэч усё роўна, што ты ведаеш. У Кеніі табе даюць працу: „рабі вось гэта“. Свае навыкі прыкладаць не трэба, робіш, што загадалі».
Што з гэтага вынікае: чатыры стратэгіі
Хуткае распаўсюджанне лічбавай сувязі, кваліфікаваныя, але недастаткова занятыя работнікі, міжнародныя рынкі працы і бесперапынны пошук новых краін для аўтсорсінгу — усё разам гэта дало арганізацыйныя, тэхналагічныя і прасторавыя «фіксы» (так геаграфы ўслед за Дэвідам Харві называюць спосабы, якімі капітал выходзіць са сваіх крызісаў, асвойваючы новыя тэрыторыі) для віртуальных вытворчых сетак паслуг і грошай. Наш артыкул прапануе погляд, які разыходзіцца з многімі надзеямі і шумам вакол таго, што лічбавая праца ў рамках гэтых «фіксаў» можа даць эканамічнаму развіццю. Па-ранейшаму патрэбныя больш падрабязныя эмпірычныя даследаванні патокаў вартасці ў гэтай сферы: хто яе стварае, хто прысвойвае, як перабудоўваюцца патокі і хто выйграе ад гэтых перабудоў, — а таксама таго, ці ўзнікаюць устойлівыя ці, наадварот, залежныя мясцовыя сувязі, ці перацякаюць веды і як усё гэта ўплывае на мясцовыя эканомікі і супольнасці.
Аднак нават праца, прадстаўленая ў гэтым артыкуле, шмат што выяўляе. Мы бачым, што існуе глабальны, але нераўнамерны рынак лічбавай працы, на якім попыт і прапанова працы моцна разбалансаваныя. Трэнне адлегласці нікуды не знікла — яго хутчэй скрывілі так, каб стварыць новыя прасторавыя «фіксы» для лічбавай працы. Як адзначае Харві, «вечная патрэба знаходзіць прыбытковыя тэрыторыі для вытворчасці і паглынання лішкаў капіталу фармуе палітыку капіталізму». Калі рабочай сілы мала, а заробкі высокія, капіталу трэба шукаць спосабы дысцыплінаваць рабочую сілу. Лічбавая праца ў гэтым сэнсе эфектыўная, бо спрыяе і «тэхналагічнаму беспрацоўю» ў эканоміках з высокімі заробкамі (праз перанос працы за мяжу), і — у некаторых выпадках — «пралетарызацыі дагэтуль незалежных слаёў насельніцтва», як піша той жа Харві.
Больш за тое, інтэрв’ю паказалі, што рынкавыя механізмы, падобна, не толькі служаць кліентам лепш, чым работнікам, але і сам рынак скрыўлены так, што можа яшчэ больш паглыбляць няроўнасць сярод тых, хто шукае працу. Тыя, хто прабіваецца праз бар’еры рэпутацыі і рэйтынгавых сістэм, атрымліваюць адчувальныя выгоды. Тыя, хто не прабіваецца, церпяць шкоду. Ёсць нуда, адзінота, адчужэнне — але і новыя сілы і магчымасці. Ёсць новыя працоўныя месцы для многіх, хто прагне і мае ў іх патрэбу, — але з уласцівай ім прэкарнасцю і без нічога хоць крыху падобнага да гарантый занятасці. А на больш структурным узроўні адбываецца перанос рызыкі і адказнасці. Як пішуць эканамічныя геаграфы Ніл Коў і Генры Юнг, «глабальныя вытворчыя сеткі — гэта па сутнасці арганізацыйная платформа, з дапамогай якой эканамічныя суб’екты змякчаюць розныя формы рызыкі». Віртуальныя вытворчыя сеткі нічым не адрозніваюцца — але тут ёсць рэзервовая армія працы з мільёнаў лёгка заменных работнікаў, якія праз рынак спрабуюць перабіць адзін аднаго цаной, і таму цяжар рызыкі значна лягчэй перакласці на саміх работнікаў. Кліенты здымаюць з сябе большую частку рызыкі, платформы здымаюць з сябе большую частку рызыкі, і найбольш адкрытымі для яе застаюцца работнікі.
Канчатковая мэта даследавання, на якім заснаваны гэты артыкул, — зразумець, каму ж у рэшце рэшт выгадныя сучасныя практыкі лічбавай працы. Простай гісторыі пра эксплуатацыю тут няма: многія работнікі, з якімі мы гутарылі, сапраўды былі рады, што маюць працу, і задаволеныя заробкамі. Але і простым шляхам да эканамічнага дабрабыту для шырокага кола работнікаў лічбавая праца не з’яўляецца. Калі пагадзіцца, што праца ў капіталістычнай сусветнай сістэме заўсёды суправаджалася эксплуатацыяй і дысбалансам сіл паміж працай і капіталам, дык дзіўна, што ўвогуле ўзнікала думка, быццам лічбавае апасродкаванне працы зробіць нешта іншае, акрамя таго, што ўзмоцніць гэтыя працэсы.
Лічбавыя інструменты і лічбавая сувязь, безумоўна, стварылі новы, лічбавы падзел працы. Але гэта не значыць, што ўзнік роўны рынак, дзе ўсе ўдзельнікі маюць доступ да ідэальнай колькасці інфармацыі. Хутчэй, геаграфію ў некаторых ключавых адносінах пераадолелі: працу і грошы можна амаль бесперашкодна перадаваць паміж любымі кропкамі Зямлі. Але ў іншых адносінах гэтая рассеяная геаграфія выкарыстоўваецца супраць работнікаў. Непразрыстыя вытворчыя сеткі хаваюць эксплуататарскія практыкі ад канчатковых спажыўцоў і кліентаў. Адсутнасць фізічнай сумеснай прысутнасці і міжнародны пул лічбавых работнікаў ускладняюць і арганізацыю мясцовай барацьбы за правы работнікаў (напрыклад, пікетаў), і салідарнасць з таварышамі па працы на другім баку планеты. А тое, што ўласнасць на платформы працы і кантроль над імі сканцэнтраваныя ў некалькіх нікому не падсправаздачных руках, азначае, што праца звычайна выконваецца па-за полем зроку нацыянальных урадаў: мінімальная зарплата, абарона работнікаў і нават падаткі (вельмі нямногія з нашых суразмоўцаў прызналіся, што плацяць падаткі з заробкаў) здаюцца неабавязковымі і для платформаў, і для кліентаў, якія наймаюць праз іх.
Але гэта толькі адно з магчымых бачанняў інтэрнэту і лічбавай працы. Калі лічыць, што інтэрнэт стварае асобную прастору, дзе дзяржавы, як пісаў Джон Перы Барлоу ў «Дэкларацыі незалежнасці кіберпрасторы», «не маюць суверэнітэту там, дзе мы збіраемся», а ўсе ўдзельнікі на роўных удзельнічаюць у глабальным рынку, тады альтэрнатыў цяперашняму ўладкаванню лічбавай працы можна і не ўбачыць. Калі ўяўляць інтэрнэт асобнай сферай ці прасторай, лічбавыя платформы працы і практыкі на іх можна падаваць не проста нерэгуляванымі, а такімі, якія ў прынцыпе немагчыма рэгуляваць.
Але інтэрнэт не існуе ў нейкай асобнай сферы. Ён заўсёды і загадзя ўкаранёны ў пэўных месцах — у людзях і інстытутах. Таму, абапіраючыся на заклік Пэка не маляваць «глабальнае» некіравальнай вобласцю, па сутнасці недасяжнай для рэгулявання, нашы карты паказалі, што лічбавая праца перасякае маштабы, але мае выразныя сеткі і геаграфію: яна транснацыянальная, але ніколі не адарваная ад зямлі. І менавіта адсюль трэба пачынаць, каб пераасэнсаваць, якой можа быць іншая будучыня лічбавай працы. Каб дамагчыся лепшых заробкаў і больш стабільных кантрактаў, мы акрэсліваем чатыры шырокія магчымасці (якія спалучаюць класавую палітыку, прафесійную палітыку, палітыку ідэнтычнасці і палітыку рэпрадукцыі), здольныя змяніць тое, што Фрэнсіс Фокс Півен і Рычард Клаўард называюць «рэпертуарамі ўлады» паміж капіталам і працай: рынкавыя стратэгіі, стратэгіі працоўных правоў, рэгулятыўныя стратэгіі і пераасэнсаванне лічбавых сродкаў вытворчасці. (Услед за Дэвідам Хэлдам і яго калегамі мы не хочам падаваць уладу інакш як адносіны. Таму мы не сцвярджаем, што стратэгіі, якія спрацавалі ў адным месцы і ў адзін час, абавязкова спрацуюць у іншых умовах.)
Рынкавыя стратэгіі
Транснацыянальныя патокі тавараў і працы часта праходзяць праз доўгія, складаныя, апасродкаваныя і непразрыстыя вытворчыя сеткі, і таму з’явіўся цэлы шэраг «інфапасярэднікаў», якія крытычна аналізуюць умовы працы і вытворчасці ў верхніх звёнах ланцужкоў паставак. Напрыклад, спажывецкія часопісы, такія як Which?, Consumer Reports і Stiftung Warentest, імкнуцца раскрыць інфармацыю, якую прадаўцы канчатковых прадуктаў часта хочуць схаваць. Арганізацыі, звязаныя з сістэмамі сертыфікацыі (Fairtrade, Rainforest Alliance), спрабуюць забяспечыць выкананне мінімальных стандартаў, а актывісцкія праекты, такія як Sourcemap і Wikichains, імкнуцца зрабіць ланцужкі паставак больш празрыстымі.
За ўсёй гэтай працай стаіць ідэя, што ІКТ можна выкарыстоўваць не толькі для таго, каб лёгка перамяшчаць тавары і паслугі па свеце, але і для таго, каб зрабіць больш празрыстым паток інфармацыі пра гэтыя тавары і паслугі. Калі спажыўцы ці пакупнікі больш ведаюць пра прадукты і пра тое, як іх вырабляюць, фірмы менш ахвотна ідуць на этычна сумнеўныя практыкі. Аднак дагэтуль большасць такіх ініцыятыў выкарыстоўвала фізічныя тавары (плітку шакаладу ці драўляны стол), каб зазірнуць назад, у вытворчыя сеткі. З лічбавай працай справа іншая, бо яе вынікі не такія адчувальныя. Іншымі словамі, прасачыць паходжанне ўсёй працы, укладзенай у старонку вынікаў пошукавай сістэмы, можа быць цяжэй, чым высветліць, хто ўдзельнічаў у вытворчасці пачка кавы.
Але гэта не павінна спыняць арганізацыі ад спробаў. Стратэгіі спажывецкіх наглядчыкаў, сістэм сертыфікацыі і актывісцкіх арганізацый можна пераймаць і прымяняць да лічбавай працы. Міжнародная асацыяцыя прафесіяналаў аўтсорсінгу (IAOP), напрыклад, магла б абнавіць свае этычныя стандарты, каб яны больш адпавядалі той абароне работнікаў, якая патрэбна ў лічбавай эканоміцы. Можна было б стварыць і арганізацыю, якая сертыфікавала б, што выконваюцца асноўныя працоўныя стандарты МАП (нешта падобнае для распрацоўкі праграм ужо спрабуе рабіць Fair Trade Software Foundation), — а таксама што работнікі атрымліваюць пражытковую зарплату, маюць належную сацыяльную і эканамічную абарону і не нясуць празмернай рызыкі. Можна сцвярджаць, што шмат эксплуататарскай лічбавай працы існуе таму, што канчатковыя карыстальнікі і нават прыватныя пакупнікі працы не ведаюць, што робіцца ў верхніх звёнах вытворчай сеткі. Арганізацыі, якія імкнуцца да празрыстасці і выяўляюць лепшыя практыкі, маглі б зрабіць шмат, каб палепшыць умовы працы.
Стратэгіі працоўных правоў
У гісторыі працоўнай барацьбы работнікі маглі спыняць працу, каб дамагчыся лепшых умоў. Але сама прырода лічбавай працы робіць гэта цяжкім. Лічбавым работнікам не ўдалося стварыць ніводнага маштабнага ці эфектыўнага лічбавага працоўнага руху. І не толькі таму, што многія з іх проста не ведаюць адзін аднаго, але і таму, што ўсе разумеюць: калі яны спыняць працу, работнікі ў іншых частках свету хутка іх заменяць. Лічбавыя платформы працы задуманыя так, каб пастаянна нагадваць работнікам, што яны — рынак, прычым такі, на якім работнікі з усяго свету павінны канкураваць паміж сабой, прапаноўваючы кліентам як мага выгаднейшыя ўмовы.
Што ж тады можна супрацьпаставіць сістэмам, якія так ускладняюць для работнікаў любы мясцовы актывізм? Па-першае, цяперашнія ўмовы, у якіх жывуць работнікі, магчыма, робяць гэты час спрыяльным для спроб выхаваць у лічбавых работнікаў агульную класавую свядомасць, а можа, нават для стварэння транснацыянальнага прафсаюза лічбавых работнікаў ці міжнароднага прафсаюзнага сакратарыята. (Калі ў 2016 годзе адна з буйных лічбавых платформ працы ў аднабаковым парадку павысіла сваю камісію з кантрактаў, хваля абурэння паказала, па якіх каналах работнікі з вельмі розных частак свету каардынаваліся адзін з адным, — хоць эфектыўна адказаць ім так і не ўдалося.) Гэта магла б быць арганізацыя з больш амбіцыйнымі мэтамі, чым цяперашні Freelancers Union (ён імкнецца дапамагчы работнікам арыентавацца ў нестабільных сетках працы, а не змяніць іх), і з шырэйшым геаграфічным ахопам, чым у пераважнай большасці існуючых прафсаюзаў. (Іншыя сучасныя спробы аб’яднаць лічбавых работнікаў у прафсаюзы ўсё яшчэ часта будуюць арганізацыю вакол геаграфіі — як, напрыклад, асацыяцыя кіроўцаў, што працуюць праз праграмы-агрэгатары, створаная пры прафсаюзе Teamsters, — і пакуль не здолелі даць транснацыянальнай групе работнікаў магчымасць весці калектыўныя перамовы.) Але, як паказваюць Крыс Райт і Уільям Браўн, а таксама Майкл Бураваг, інтэрнацыяналізацыя таварных рынкаў падарвала магчымасці калектыўных перамоў адразу з некалькімі ўласнікамі. Таму такія стратэгіі маглі б пайсці за бачаннем Кіма Мудзі — транснацыянальным «прафсаюзным рухам як сацыяльным рухам», які заклікае да свабодных, але інклюзіўных саюзаў розных сацыяльных рухаў, каб разам змагацца за асобныя патрабаванні. Буйныя арганізацыі, якія аддаюць лічбавую працу на падрад, можна было б заахвоціць ці прымусіць працаваць толькі з членамі прафсаюзаў. Але гэтая стратэгія мае свае межы, бо заўсёды знойдуцца працадаўцы і кліенты, якім яна не спадабаецца.
Другая стратэгія магла б абапірацца на тое, што Рычард Хайман называе «ўяўнымі салідарнасцямі», каб ствараць лічбавыя «прасторы» супраціву — або, словамі Харві, «ваяўнічыя партыкулярызмы». Хоць без фізічнай сумеснай прысутнасці работнікам цяжка знайсці адзін аднаго, тыя самыя сеткі, праз якія ідзе іх праца, можна выкарыстаць, каб ствараць лічбавыя пікеты. Як звычайныя пікеты імкнуцца сарваць звычайны ход бізнесу, так і лічбавыя можна арганізаваць, каб сарваць лічбавую прысутнасць працадаўцаў. Лічбавыя работнікі ўжо шырока карыстаюцца групамі ў Facebook, сабрэдытамі, Zello (праграмай-рацыяй, якая працуе праз інтэрнэт) і наватарскім Turkopticon (пашырэннем для браўзера, якое дазваляе работнікам Amazon Mechanical Turk ацэньваць працадаўцаў), каб каардынавацца, дзяліцца скаргамі і заказамі і раіць адно аднаму, — як, напрыклад, удзельнікі кенійскай групы ў Facebook «Awesome Transcribers in Kenya». Тыя самыя сеткі можна было б выкарыстаць і для «гугл-бомбінгу» сайтаў безадказных працадаўцаў (так называюць партызанскую пошукавую аптымізацыю, якая маніпулюе алгарытмамі пошукавікоў, каб зрабіць пэўныя тэмы больш — ці менш — бачнымі), для масавых акцый, якія заклікаюць іншых работнікаў часова не працаваць на пэўнага працадаўцу, і для масавых рассылак і работнікам, і бізнес-партнёрам з тлумачэннем, чаму праводзіцца акцыя. Карацей кажучы, для поўнамаштабнай мэтанакіраванай спробы лічбавага зрыву.
Аднак застаецца пытанне, ці не патрэбныя для масавай і эфектыўнай салідарнасці работнікаў фізічная блізкасць і сумесная прысутнасць. Лічбавае асяроддзе, у якім давялося б праводзіць такі зрыў, жорстка кантралюецца, рэгулюецца і алгарытмічна непразрыстае — і ўсё гэта ўскладняе зрыў працы ці пікетаванне любога працадаўцы. Больш за тое, з-за непразрыстасці лічбавых вытворчых сетак апісаныя вышэй стратэгіі наўрад ці спрацуюць супраць буйных працадаўцаў. Таму, магчыма, трэба пераасэнсаваць тое, як кіруюцца і рэгулююцца лічбавыя сродкі вытворчасці.
Рэгулятыўныя стратэгіі
Рассеянасць і глабальны характар лічбавых платформ працы не толькі вельмі ўскладнілі лічбавым работнікам эфектыўную самаарганізацыю, але і зрабілі цяжкім лабіраванне іх інтарэсаў сярод палітыкаў. У адрозненне ад глабальных сетак лічбавай працы, палітыкі абмежаваныя палітычнымі межамі і непазбежна могуць рэгуляваць толькі кавалак значна большай сеткі.
Аднак, як паказвае карта пакупнікоў, большая частка попыту на лічбавую працу прыпадае ўсяго на некалькі краін. Менавіта ў гэтых стратэгічных пунктах (бо яны — цэнтр сеткі) і работнікі, і спажыўцы патэнцыйна маюць больш магчымасцей уплываць — і там адкрываецца прастора для рэгулявання, якое вызначала б, як кліенты павінны абыходзіцца з работнікамі незалежна ад таго, дзе тыя знаходзяцца. Такія нормы маглі б прадугледжваць мінімальныя пагадзінныя стаўкі, заснаваныя на пражытковым мінімуме ў краіне пражывання работніка, і права на дадатковую абарону і выхадную дапамогу пасля таго, як работнік адпрацаваў пэўны загадзя вызначаны тэрмін. Карацей, у іх аснове магло б ляжаць больш шырокае вызначэнне занятасці і разуменне таго, што лічбавыя платформы працы трэба зноў укараніць у нормы і маральныя эканоміі матэрыяльных рынкаў працы. Сёння ў асноўных краінах-пакупніках палітычнай волі дасягнуць гэтых мэт вельмі мала, але гэта не значыць, што яны недасяжныя.
Палітэканамічныя стратэгіі
Нарэшце, варта памятаць, што глабальны гандаль працай па схеме «многія — многім» сёння магчымы толькі дзякуючы лічбавым платформам. Гэтыя платформы збіраюць рэнту з кожнай транзакцыі (і не толькі грашовую: у адрозненне амаль ад любой іншай працы, лічбавыя платформы не дазваляюць работнікам нават валодаць уласным рэпутацыйным капіталам) і ўсталёўваюць ключавыя правілы ўзаемадзеяння работнікаў і кліентаў (заўважым, што ўлада платформы звычайна пераважвае ўладу не толькі работнікаў, але і кліентаў). Акрамя таго, яны праектуюць сваё лічбавае асяроддзе так, каб яно давала адны магчымасці і не давала іншых: заахвочвае канкурэнтныя вытворчыя адносіны праз «зваротныя аўкцыёны», а не кааператыўныя, але патэнцыйна можа і змяншаць няроўнасць — напрыклад, калі прадузятасць паводле нацыянальнасці пераадольваецца дзякуючы праверанай інфармацыі пра навыкі работнікаў.
Шырэй кажучы, варта памятаць, што попыт на лічбавую працу ствараюць не самі платформы. Кліентам у адных частках свету трэба выканаць пэўныя заданні, а работнікам у іншых частках свету патрэбны даход. Платформы адыгрываюць ключавую ролю ў арганізацыі адносін паміж гэтымі двума бакамі. Але магчымыя і іншыя спосабы арганізацыі.
Таму можна было б перагледзець, каму належаць лічбавыя сродкі вытворчасці. Як некалі спажыўцы і работнікі дамагаліся, каб мець справу з кааператыўнымі ашчаднымі таварыствамі і кааператыўнымі крамамі замест прыватных банкаў і магазінаў, так і цяпер маглі б узнікнуць рухі за працу праз платформы, якімі кіруюць кааператыўна (гл., напрыклад, наватарскую працу Трэбара Шольца ў гэтай галіне). Жаданне звязаць кліентаў і работнікаў, раскіданых па свеце, нікуды не знікне, а лічбавыя платформы — цэнтральныя вузлы кантролю і выцягвання вартасці. Таму можна спытаць, як выглядаў бы больш дэмакратычны кантроль над вытворчасцю і выкарыстаннем прыбавачнага прадукту.
Заключныя заўвагі
Гэты артыкул паказаў, што хоць лічбавая праца стала глабальнай з’явай, у яе выразная геаграфія. Некаторым работнікам удаецца квітнець на платформах, якія ўзнагароджваюць прадпрымальнасць: яны ўмела нарошчваюць рэйтынгі, падладжваюць свой вобраз пад патрэбы кліентаў і перапрадаюць заданні іншым — за яшчэ меншыя грошы. Гэты станоўчы ўплыў на жыццё лічбавых работнікаў, які часта рэкламуюць прапагандысты і прыхільнікі лічбавай працы як сродку міжнароднага развіцця, грунтуецца на дыскурсах індывідуалізацыі і часта падаецца ў супрацьпастаўленні альтэрнатыве — масаваму беспрацоўю. (Або, як заўважыла эканамістка Джоан Робінсан, «пакута ад таго, што цябе эксплуатуюць капіталісты, — нішто ў параўнанні з пакутай ад таго, што цябе не эксплуатуюць зусім».) Аднак мы даводзім, што трэба глядзець і на структурныя праблемы. Вылучыўшы чатыры ключавыя праблемы глабальнага, але нераўнамернага рынку лічбавай працы, мы можам пачаць разбірацца, чаму лічбавая праца можа не так ужо добра служыць мэтам эканамічнага развіцця.
Некаторыя з выяўленых намі «трэнняў» (напрыклад, недасканалая інфармацыя і адчужэнне, дыскрымінацыя, цяжар чужаземнасці) шкодзяць работнікам, якія не ўмеюць арыентавацца ў складаным рынку лічбавай працы, ці ставяць іх у няроўнае становішча. Перагаворную сілу работнікаў падрываюць памеры і ахоп глабальнага рынку працы. Ананімнасць, якую дае лічбавае асяроддзе, — палка з двума канцамі: яна спрыяе некаторым відам эканамічнай інклюзіі, але і дазваляе працадаўцам дыскрымінаваць колькі заўгодна. Дэзінтэрмедыяцыя ў некаторых выпадках адбываецца, але вялізны пул людзей, гатовых працаваць за вельмі нізкую аплату, разам з вялікай вагой рэйтынгаў падштурхоўвае прадпрымальных людзей ствараць доўгія ланцужкі пасярэднікаў. А гэтыя апасродкаваныя і непразрыстыя ланцужкі, у сваю чаргу, абмяжоўваюць магчымасці работнікаў расці ўнутры іх. Будучыя даследаванні змогуць высветліць, наколькі часта ўзнікаюць гэтыя праблемы і як па-рознаму яны закранаюць розных людзей у розных частках свету.
Гэтыя высновы асабліва важныя цяпер, калі лічбавую працу падаюць як інструмент эканамічнага развіцця. Урады — такія як нігерыйскі, малайзійскі і філіпінскі — і буйныя арганізацыі накшталт Сусветнага банка ўсё часцей бачаць у лічбавай працы механізм, які дапаможа некаторым з найбяднейшых людзей свету вырвацца з абмежаванняў мясцовай эканомікі. Як адзначаюць Коў і Юнг, няроўныя адносіны ўлады існавалі задоўга да з’яўлення глабальных вытворчых сетак, і гэтыя сеткі непазбежна «ўплеценыя ў адносіны няроўнасці»; таму варта спытаць, чаму мы ўвогуле можам чакаць, што лічбавая праца і платформы, якія яе апасродкуюць, выраўнююць умовы гульні. На гэтым раннім этапе важна разважаць не толькі пра тое, што мы ўжо ведаем пра нераўнамерную геаграфію лічбавай працы і «трэнні», з якімі сутыкаюцца лічбавыя работнікі, але і ўяўляць альтэрнатывы і стратэгіі, здольныя стварыць больш справядлівы свет працы.
Mark Graham, Isis Hjorth, Vili Lehdonvirta, «Digital labour and development: impacts of global digital labour platforms and the gig economy on worker livelihoods», Transfer: European Review of Labour and Research, т. 23, № 2 (2017), с. 135–162. Пераклад з англійскай паводле артыкула на сайце SAGE; анатацыя, спіс літаратуры, звесткі пра фінансаванне, бібліяграфічныя спасылкі, зноскі з адрасамі сайтаў і шэсць ілюстрацый (карты, картаграма, скрыншоты) прапушчаныя, змястоўныя зноскі ўключаныя ў тэкст. Арыгінал распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0), пераклад — на тых жа ўмовах.
