Лорэнс Лесіг — амерыканскі юрыст, прафесар Гарвардскай школы права і адзін са стваральнікаў Creative Commons. Кніга «Code and Other Laws of Cyberspace» выйшла ў 1999 годзе; у 2005-м Лесіг выклаў яе ў вікі, дзе чытачы правілі і каментавалі тэкст, і на гэтай аснове выдаў у 2006 годзе другую версію — «Code: Version 2.0». Перад вамі яе першы раздзел. Некалькі заўваг. «Амаль два дзесяцігоддзі таму» і «апошнія пяць гадоў» адлічваюцца ад 2006 года. Частак I–V, на якія спасылаецца аўтар, у гэтым перакладзе няма: раздзел — уводзіны да ўсёй кнігі. Па-англійску code — гэта і праграмны код, і юрыдычны кодэкс; на гэтай гульні слоў трымаецца назва. Маніфест «Мы адкідаем каралёў, прэзідэнтаў і галасаванне…» — словы інжынера Дэвіда Кларка, аднаго з архітэктараў інтэрнэту (1992); «Дэкларацыю незалежнасці кіберпрасторы» Джон Пэры Барлоў напісаў у 1996 годзе, а «дрэнны чалавек» — вобраз з лекцыі суддзі Олівера Вэндэла Холмса «Шлях права» (1897). Нумары зносак мы прыбралі; самі зноскі можна знайсці ў арыгінале.
Амаль два дзесяцігоддзі таму, вясной 1989 года, камунізм у Еўропе памёр — абваліўся, як намёт, з-пад якога выбілі галоўны слуп. Канец прынесла не вайна і не рэвалюцыя. Канец прынесла знясіленне. На яго месцы па ўсёй Цэнтральнай і Усходняй Еўропе нарадзіўся новы палітычны лад — пачатак новага палітычнага грамадства.
Для канстытуцыяналістаў (такіх, як я) гэта быў п’янкі час. Я скончыў юрыдычную школу ў 1989 годзе, а ў 1991-м пачаў выкладаць у Чыкагскім універсітэце. Тады ў Чыкага быў цэнтр, які вывучаў маладыя дэмакратыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, і я ў ім працаваў. За наступныя пяць гадоў я правёў у самалётах больш гадзін — і выпіў больш дрэннай ранішняй кавы, — чым хацеў бы ўспамінаць.
Усходняя і Цэнтральная Еўропа кішэлі амерыканцамі, якія вучылі былых камуністаў, як трэба кіраваць. Парады сыпаліся без канца. І былі бязглуздыя. Некаторыя з гэтых гасцей літаральна прадавалі перакладзеныя канстытуцыі новым канстытуцыйным рэспублікам; у астатніх было безліч недапечаных ідэй пра тое, як павінны кіравацца новыя дзяржавы. Гэтыя амерыканцы прыязджалі з краіны, дзе канстытуцыйны лад, здавалася, працаваў, — але не мелі ані найменшага ўяўлення, чаму.
Аднак місія Цэнтра была не ў тым, каб раіць. Мы ведалі занадта мала, каб весці за сабой. Нашай мэтай было назіраць і збіраць даныя пра пераходны перыяд і пра тое, як ён ідзе. Мы хацелі зразумець перамены, а не кіраваць імі.
Тое, што мы ўбачылі, уражвала, хоць і было зразумелым. Першыя моманты пасля краху камунізму былі поўныя антыўрадавай жарсці — хвалі гневу, скіраванага супраць дзяржавы і дзяржаўнага рэгулявання. Дайце нам спакой, нібыта казалі людзі. Няхай месца ўлады зоймуць рынак і недзяржаўныя арганізацыі — новае грамадства. Пасля некалькіх пакаленняў камунізму такая рэакцыя была цалкам зразумелая. Улада была прыгнятальнікам. Які кампраміс магчымы з прыладай твайго ўціску?
Пэўны кшталт лібертарыянства, як многім здавалася, шмат у чым падтрымліваў гэтую рэакцыю. Калі запануе рынак, а ўлада не будзе блытацца пад нагамі, свабода і дабрабыт непазбежна вырастуць. Усё ўладкуецца само сабой. Шырокае дзяржаўнае рэгуляванне не патрэбнае — і для яго проста няма месца.
Але само сабой нічога не ўладкавалася. Рынкі не расквітнелі. Урады былі скалечаныя, а скалечаны ўрад — зусім не эліксір свабоды. Улада нікуды не знікла — яна перайшла ад дзяржавы да мафіі, якую часта спарадзіла сама дзяржава. Патрэба ў традыцыйных функцыях дзяржавы — паліцыі, судах, школах, ахове здароўя — не знікла, а прыватныя інтарэсы, якія б яе задаволілі, так і не з’явіліся. Патрэбы проста засталіся незадаволенымі. Бяспека выпарылася. Шэры камунізм трох папярэдніх пакаленняў змяніла сучасная, хоць і няўклюдная анархія: неонавыя шыльды мігалі рэкламай Nike; пенсіянераў махлярскімі аферамі з акцыямі пазбаўлялі ашчаджэнняў усяго жыцця; банкіраў забівалі сярод белага дня на маскоўскіх вуліцах. Адна сістэма кантролю змяніла другую. Ні тую, ні другую заходнія лібертарыянцы не назвалі б «свабодай».
Каля дзесяці гадоў таму, у сярэдзіне 1990-х, якраз калі посткамуністычная эйфарыя пачала згасаць, на Захадзе ўзнікла яшчэ адно «новае грамадства» — для многіх не менш захапляльнае, чым новыя грамадствы, якія абяцала посткамуністычная Еўропа. Гэта быў інтэрнэт, або, як я вызначу крыху пазней, «кіберпрастора». Спачатку ва ўніверсітэтах і даследчых цэнтрах, а потым і ва ўсім грамадстве кіберпрастора стала новай мішэнню лібертарыянскага ўтапізму. Вось тут запануе свабода ад дзяржавы. Калі не ў Маскве ці Тбілісі, дык у кіберпрасторы мы знойдзем ідэальнае лібертарыянскае грамадства.
Каталізатар гэтай перамены таксама ніхто не планаваў. Народжаная ў даследчым праекце Міністэрства абароны ЗША, кіберпрастора таксама ўзнікла з незапланаванага выцяснення пэўнай архітэктуры кантролю. Тэлефонную сетку, прызначаную для адной мэты і з платай за кожную размову, выцесніла сетка пакетнай перадачы даных — для любых мэтаў і без такой платы. І так старыя выдавецкія архітэктуры «адзін — многім» (тэлебачанне, радыё, газеты, кнігі) дапоўніў свет, у якім выдаўцом мог стаць кожны. Людзі маглі мець зносіны і аб’ядноўвацца так, як ніколі раней. Гэтая прастора, здавалася, абяцала такое грамадства, якога рэальная прастора ніколі не дапусціла б, — свабоду без анархіі, кантроль без урада, згоду без улады. Словамі маніфеста, які сфармуляваў гэты ідэал: «Мы адкідаем каралёў, прэзідэнтаў і галасаванне. Мы верым у прыблізны кансэнсус і працуючы код».
Як і ў посткамуністычнай Еўропе, гэтыя першыя думкі пра свабоду ў кіберпрасторы звязвалі свабоду са знікненнем дзяржавы. Як абвясціў Джон Пэры Барлоў, былы аўтар тэкстаў гурта Grateful Dead і сузаснавальнік Electronic Frontier Foundation, у сваёй «Дэкларацыі незалежнасці кіберпрасторы»:
Урады Індустрыяльнага свету, вы, стомленыя волаты з плоці і сталі, я прыйшоў з Кіберпрасторы, новага дому Розуму. Ад імя будучыні я прашу вас, мінулае, пакінуць нас у спакоі. Вам не рады сярод нас. У вас няма суверэнітэту там, дзе збіраемся мы.
Але тут сувязь паміж свабодай і адсутнасцю дзяржавы, як сцвярджалася, была яшчэ мацнейшая, чым у посткамуністычнай Еўропе. Пра кіберпрастору казалі не проста, што ўлада не будзе яе рэгуляваць, — а што ўлада не можа яе рэгуляваць. Кіберпрастора па сваёй прыродзе была непазбежна свабоднай. Урады маглі пагражаць, але кантраляваць паводзіны не маглі; законы можна было прымаць, але ніякага сапраўднага дзеяння яны не мелі б. Не было выбару, які ўрад усталяваць, — ніводны не здолеў бы ўладарыць. Кіберпрастора мела стаць грамадствам зусім іншага кшталту. У ёй былі б і акрэсленасць, і кірунак, але складзеныя знізу ўверх. Грамадства гэтай прасторы было б цалкам самаўпарадкаваным арганізмам, ачышчаным ад кіраўнікоў і вызваленым ад палітыканаў.
У пачатку 1990-х я летам выкладаў у Цэнтральнай Еўропе і праз сваіх студэнтаў бачыў тую перамену ў стаўленні да камунізму, пра якую напісаў вышэй. Таму я адчуў лёгкае дэжавю, калі вясной 1995 года, выкладаючы права кіберпрасторы, убачыў у сваіх студэнтаў тыя самыя посткамуністычныя думкі пра свабоду і ўладу. Нават у Ельскім універсітэце — не надта вядомым лібертарыянскімі жарсцямі — студэнты здаваліся п’янымі ад таго, што Джэймс Бойл пазней назаве «лібертарыянскім „папаўся!“»: ніводная ўлада не выжыве без багаццяў інтэрнэту, але ніводная ўлада не здолее кантраляваць жыццё, якое там віруе. Урады рэальнай прасторы стануць такімі ж жаласнымі, як апошнія камуністычныя рэжымы: вось яно, адміранне дзяржавы, якое абяцаў Маркс, — толькі выбітае з існавання трыльёнамі гігабайтаў, што праносяцца праз эфір кіберпрасторы.
Але сярод гэтага святкавання так і засталося незразумелым — чаму. Чаму кіберпрастору немагчыма рэгуляваць? Што робіць яе такой? Само слова наводзіць на думку не пра свабоду, а пра кантроль. Яго этымалогія сягае далей за раман Уільяма Гібсана («Нейрамант», 1984) — да свету «кібернетыкі», навукі пра кіраванне на адлегласці з дапамогай прылад. Таму было падвойна дзіўна бачыць, як «дасканалую свабоду» святкуюць пад сцягам, які (прынамсі для таго, хто ведае паходжанне слова) імкнецца да дасканалага кантролю.
Як я ўжо казаў, я канстытуцыяналіст. Я выкладаю канстытуцыйнае права і пішу пра яго. Я перакананы, што гэтыя першыя думкі пра ўладу і кіберпрастору былі такімі ж памылковымі, як і першыя думкі пра ўладу пасля камунізму. Свабода ў кіберпрасторы не ўзнікне з адсутнасці дзяржавы. Свабода там, як і ўсюды, узнікне з дзяржавы пэўнага кшталту. Мы будуем свет, дзе свабода можа квітнець, не тым, што прыбіраем з грамадства ўсякі свядомы кантроль, а тым, што адводзім месца, дзе выжывае свядомы кантроль асаблівага роду. Мы будуем свабоду так, як будавалі яе заснавальнікі нашай краіны, — грунтуючы грамадства на пэўнай канстытуцыі.
Але пад «канстытуцыяй» я маю на ўвазе не юрыдычны тэкст. У адрозненне ад маіх суайчыннікаў ва Усходняй Еўропе пачатку 1990-х, я не спрабую прадаць дакумент, які стваральнікі нашай Канстытуцыі напісалі ў 1787 годзе. Хутчэй, як разумеюць брытанцы, калі кажуць пра сваю «канстытуцыю», я маю на ўвазе архітэктуру — не проста юрыдычны тэкст, а лад жыцця, — якая структуруе і стрымлівае сацыяльную і юрыдычную ўладу дзеля абароны фундаментальных каштоўнасцей. (Адзін студэнт спытаў: «канстытуцыя» ў сэнсе «толькі адна прылада з многіх, просты ліхтарык, каб мы не тыкаліся навобмацак у цемры, ці, наадварот… хутчэй маяк, на які мы ўвесь час арыентуемся»? Я маю на ўвазе канстытуцыю як маяк — арыенцір, які дапамагае ўмацаваць фундаментальныя каштоўнасці.)
Канстытуцыі ў гэтым сэнсе будуюць, а не знаходзяць. Падмурак закладваюць — ён не з’яўляецца сам сабою, як па чарах. Як заснавальнікі нашай краіны навучыліся на анархіі, што настала пасля рэвалюцыі (памятайце: наша першая канстытуцыя, Артыкулы Канфедэрацыі, была жаласным правалам бяздзейнасці), так і мы пачынаем разумець пра кіберпрастору, што гэтае будаўніцтва, ці закладванне, — не справа нябачнай рукі. Няма падстаў верыць, што падмурак свабоды ў кіберпрасторы ўзнікне сам. Больш за тое, запал да той анархіі — як у Амерыцы ў канцы 1780-х і як у былым Усходнім блоку ў канцы 1990-х — ужо згас. Таму, як зразумелі стваральнікі нашай Канстытуцыі і як убачылі расіяне, у нас ёсць усе падставы думаць, што кіберпрастора, пакінутая сама на сябе, не выканае абяцання свабоды. Пакінутая сама на сябе, кіберпрастора стане дасканалай прыладай кантролю.
Кантроль. Не абавязкова кантроль з боку ўлады і не абавязкова кантроль дзеля нейкай злой, фашысцкай мэты. Але сцвярджэнне гэтай кнігі такое: нябачная рука кіберпрасторы будуе архітэктуру, цалкам супрацьлеглую той, што была ў кіберпрасторы пры нараджэнні. Гэтая нябачная рука, якую падштурхоўваюць улада і бізнес, будуе архітэктуру, што зробіць кантроль дасканалым і дазволіць вельмі эфектыўнае рэгуляванне. Барацьба ў тым свеце будзе ісці не вакол улады. Яна будзе за тое, каб у гэтым асяроддзі дасканалага кантролю ўцалелі асноўныя свабоды. Як піша Сіва Вайдх’янатан:
Калісьці здавалася відавочным і простым абвясціць нараджэнне «сеткавага грамадства», у якім людзі па-новаму згуртуюцца, набудуць сілу і падарвуць традыцыйныя метады сацыяльнага і культурнага кантролю; але цяпер ясна, што сеткавая лічбавая камунікацыя зусім не абавязкова служыць такім вызваленчым мэтам.
Гэтая кніга — пра пераход ад кіберпрасторы анархіі да кіберпрасторы кантролю. Калі мы бачым, па якім шляху цяпер ідзе кіберпрастора, — гэтую эвалюцыю я апісваю ніжэй, у частцы I, — мы разумеем, што большую частку «свабоды», якая існавала пры заснаванні кіберпрасторы, у будучыні ў яе адбяруць. Каштоўнасці, якія спачатку лічыліся асноўнымі, не выжывуць. На шляху, які мы абралі, мы перарабляем тое, чым была кіберпрастора. Частка гэтай перабудовы многіх з нас узрадуе. Але пра іншую частку, сцвярджаю я, мы ўсе павінны шкадаваць.
Але ці будзеце вы святкаваць перамены, якія я апішу, ці шкадаваць пра іх, вельмі важна разумець, як яны адбываюцца. Што спарадзіла «свабоду» кіберпрасторы і што зменіцца, каб гэтую свабоду перарабіць? Гэты ўрок падкажа другі — пра крыніцу рэгулявання ў кіберпрасторы.
Такое разуменне — мэта II часткі. Кіберпрастора патрабуе новага разумення таго, як працуе рэгуляванне. Яна прымушае нас глядзець за межы звычайнага поля зроку юрыста — далей за законы і нават за нормы. Яна патрабуе шырэйшага тлумачэння «рэгулявання» і, што найважней, прызнання новага рэгулятара, які цяпер выйшаў на першы план.
Гэты рэгулятар — тое цьмянае слова ў назве кнігі: Код. У рэальнай прасторы мы разумеем, як рэгулююць законы, — праз канстытуцыі, статуты і іншыя юрыдычныя кодэксы. У кіберпрасторы мы павінны зразумець, як рэгулюе іншы «код»: як праграмнае і апаратнае забеспячэнне (гэта значыць «код» кіберпрасторы), што робіць кіберпрастору тым, чым яна ёсць, адначасова і рэгулюе кіберпрастору такой, якая яна ёсць. Як кажа Уільям Мітчэл, гэты код — «закон» кіберпрасторы. «Lex Informatica», як першым сфармуляваў Джоэл Рэйдэнберг, або, лепей, «код — гэта закон».
Аднак юрыстаў і тэарэтыкаў права раздражняе, калі я паўтараю гэты лозунг. Яны настойваюць, што рэгулятыўныя эфекты коду і рэгулятыўныя эфекты закону адрозніваюцца, і не ў апошнюю чаргу — «унутраным пунктам гледжання», які суправаджае кожны від рэгулявання. Мы разумеем унутраны пункт гледжання юрыдычнага рэгулявання: напрыклад, што абмежаванні, якія закон можа накласці на свабоду кампаніі забруджваць прыроду, — вынік свядомага рэгулявання, у якім адлюстраваныя каштоўнасці грамадства, што гэтае рэгуляванне ўводзіць. У кодзе такі пункт гледжання распазнаць цяжэй. Ён можа там быць, а можа і не быць. І, без сумневу, гэта толькі адно са шматлікіх важных адрозненняў паміж «кодам» і «законам».
Я не адмаўляю гэтых адрозненняў. Я толькі сцвярджаю, што мы даведаемся нешта карыснае, калі на нейкі час пра іх забудзем. Суддзя Олівер Вэндэл Холмс, як вядома, засяродзіў увагу рэгулятара на «дрэнным чалавеку» (bad man). Ён прапанаваў тэорыю рэгулявання, у цэнтры якой стаяў гэты «дрэнны чалавек». Ён не сцвярджаў, што кожны з нас — «дрэнны чалавек»; ён гаварыў пра тое, як лепш за ўсё будаваць сістэмы рэгулявання.
Я хачу таго ж. Мне здаецца, мы нечаму навучымся, калі падумаем пра тэорыю рэгулявання «бот-чалавека» (bot man) — тэорыю, засяроджаную на рэгуляванні коду. Іншымі словамі, мы даведаемся нешта важнае, калі ўявім аб’ект рэгулявання як істоту, што максімізуе сваю выгаду, і разгледзім увесь арсенал сродкаў, якімі рэгулятар можа гэтую машыну кантраляваць.
Код стане цэнтральным інструментам гэтага аналізу. Ён будзе і найбольшай пагрозай, і найбольшай надзеяй як для ліберальных, так і для лібертарыянскіх ідэалаў. Мы можам пабудаваць, спраектаваць, запраграмаваць кіберпрастору так, каб яна абараняла каштоўнасці, якія мы лічым фундаментальнымі. А можам пабудаваць, спраектаваць, запраграмаваць яе так, каб гэтыя каштоўнасці зніклі. Сярэдзіны няма. Няма выбару, які не ўключаў бы нейкага будавання. Код ніколі не знаходзяць — яго заўсёды робяць, і робім яго заўсёды мы самі. Як кажа Марк Стэфік, «розныя версіі [кіберпрасторы] падтрымліваюць розныя мары. Мы выбіраем — мудра ці не». Або яшчэ: код «вызначае, хто да якіх лічбавых аб’ектаў мае доступ… Як такое праграмаванне рэгулюе ўзаемадзеянне людзей… залежыць ад зробленага выбару». Дакладней кажучы, код кіберпрасторы, які вызначае яе свабоды і яе кантроль, будзе пабудаваны. Пра гэта не можа быць спрэчак. Але кім — і з якімі каштоўнасцямі? Вось адзіны выбар, які нам яшчэ засталося зрабіць.
Я не выступаю за кантроль зверху ўніз. Я не кажу, што рэгулятары павінны акупаваць Microsoft. Канстытуцыя задумвае асяроддзе; як сказаў суддзя Холмс, яна «выклікае да жыцця істоту, развіццё якой [немагчыма] прадбачыць». Таму гаварыць пра канстытуцыю — не значыць апісваць план на сто дзён. Гэта значыць вызначыць каштоўнасці, якія прастора павінна гарантаваць. Гэта не значыць апісваць «урад»; гэта нават не значыць выбіраць (нібы трэба зрабіць адзін-адзіны выбар) паміж кантролем знізу ўверх і зверху ўніз. Гаворачы пра канстытуцыю кіберпрасторы, мы проста пытаемся: якія каштоўнасці павінны быць там абароненыя? Якія каштоўнасці трэба ўбудаваць у гэтую прастору, каб заахвоціць якія формы жыцця?
«Каштоўнасці», пра якія тут ідзе гаворка, бываюць двух відаў — сутнасныя і структурныя. У амерыканскай канстытуцыйнай традыцыі нас спачатку турбавалі другія. Стваральнікі Канстытуцыі 1787 года (прынятай без Біля аб правах) засяроджваліся на структурах улады. Іх мэтай было не дапусціць, каб пэўная ўлада (федэральная) стала занадта моцнай. Таму ў саму канструкцыю Канстытуцыі яны ўбудавалі стрымкі для ўлады федэральнага ўрада і абмежаванні яго паўнамоцтваў над штатамі.
Праціўнікі той Канстытуцыі настойвалі, што стрымак трэба больш, што Канстытуцыя павінна накладаць на ўладу ўрада не толькі структурныя, але і сутнасныя абмежаванні. Так і нарадзіўся Біль аб правах. Ратыфікаваны ў 1791 годзе, ён абяцаў, што федэральны ўрад не адбярэ пэўных свабод — свабоды слова, прыватнасці, права на належную прававую працэдуру. І ён гарантаваў, што адданасць гэтым сутнасным каштоўнасцям застанецца, як бы ні мяняліся мінучыя капрызы звычайнай, будзённай улады. Так гэтыя каштоўнасці — і сутнасныя, і структурныя — былі замацаваныя ў самой канструкцыі нашай канстытуцыі. Іх можна змяніць, але толькі праз грувасткую і дарагую працэдуру.
Ствараючы канстытуцыю кіберпрасторы, мы сутыкаемся з тымі ж пытаннямі, але падышлі да іх з процілеглага боку. Мы ўжо змагаемся з сутнасцю. Што будзе абяцаць кіберпрастора — прыватнасць ці доступ? Ці дасць яна месца свабоднай культуры — ці культуры дазволаў? Ці захавае яна прастору для свабоды слова? Гэта выбар сутнасных каштоўнасцей, і ім прысвечана большая частка гэтай кнігі.
Але структура таксама мае значэнне, хоць мы яшчэ нават не пачалі разумець, як абмежаваць, ці ўрэгуляваць, адвольную рэгулятыўную ўладу. Якія «стрымкі і процівагі» магчымыя ў гэтай прасторы? Як нам падзяліць улады? Як не дапусціць, каб адзін рэгулятар ці адзін урад стаў занадта магутным? Як гарантаваць, што ён досыць магутны?
Тэарэтыкі кіберпрасторы абмяркоўваюць гэтыя пытанні з самага яе нараджэння. Але як культура мы толькі пачынаем гэта ўсведамляць. Памалу разумеючы, як розныя структуры ў кіберпрасторы ўплываюць на нас — як яе архітэктура, у сэнсе, які я вызначу ніжэй, нас «рэгулюе», — мы памалу пачынаем пытацца, якімі гэтыя структуры павінны быць. Першае пакаленне гэтых архітэктур пабудаваў некамерцыйны сектар — даследчыкі і хакеры, якія будавалі сетку. Другое пакаленне пабудаваў бізнес. А трэцяе, якое яшчэ не сышло з чарцёжнай дошкі, цалкам можа стаць справай рук улады. Які рэгулятар нам больш даспадобы? Якіх рэгулятараў трэба кантраляваць? Як грамадству кантраляваць тых, хто імкнецца кантраляваць яго самога?
У III частцы я апускаю гэтыя пытанні на зямлю. Я разглядаю тры спрэчныя галіны — інтэлектуальную ўласнасць, прыватнасць і свабоду слова — і ў кожнай вызначаю каштоўнасці, якія кіберпрастора зменіць. Гэтыя каштоўнасці — вынік узаемадзеяння права і тэхналогій. А як гэтае ўзаемадзеянне разгортваецца, часта супярэчыць інтуіцыі. Мая мэта ў гэтай частцы — нанесці яго на карту, каб накрэсліць шлях, якім мы маглі б, карыстаючыся інструментамі II часткі, захаваць важныя для нас каштоўнасці ў кожным з гэтых кантэкстаў.
IV частка выводзіць гэтыя пытанні на міжнародны ўзровень. Кіберпрастора ёсць паўсюль, а значыць, тыя, хто яе насяляе, паходзяць адусюль. Як суверэны ўсяго свету будуць ужывацца з заяўленым «суверэнітэтам» кіберпрасторы? Я апісваю адзін адказ, які мне здаецца непазбежным і які ўмацуе выснову I часткі.
Апошняя, V частка — самая змрочная. Галоўны ўрок гэтай кнігі ў тым, што кіберпрастора патрабуе выбару. Частка такіх выбараў — і так і павінна быць — прыватная справа: ці хоча аўтарка абараняць сваё аўтарскае права; як грамадзянін хоча абараняць сваю прыватнасць. Але некаторыя з гэтых выбараў закранаюць калектыўныя каштоўнасці. Я заканчваю пытаннем, ці здольныя мы — то бок амерыканцы — адказаць на выклік, які ставяць гэтыя выбары. Ці можам мы адказаць рацыянальна — гэта значыць, па-першае, ці можам мы адказаць без празмернай або ірацыянальнай жарсці і, па-другое, ці ёсць у нас інстытуты, здольныя гэтыя выбары зразумець і на іх адказаць?
Я моцна адчуваю, што цяпер, прынамсі, мы не здольныя адказаць на гэтыя выклікі рацыянальна. Мы ў такім моманце нашай гісторыі, калі тэрмінова трэба рабіць фундаментальны выбар каштоўнасцей, але давяраць такі выбар нельга ніводнаму дзяржаўнаму інстытуту. Суды гэтага зрабіць не могуць, бо як прававая культура мы не хочам, каб суды выбіралі паміж спрэчнымі каштоўнасцямі. Кангрэс не павінен гэтага рабіць, бо як палітычная культура мы глыбока скептычна (і слушна) ставімся да таго, што выходзіць з-пад рук гэтай улады. У нашай гісторыі і традыцыях шмат чым можна ганарыцца. Але ўлада, якую мы маем цяпер, — гэта правал. Нічога важнага нельга аддаваць пад яе кантроль, хоць усё важнае ўжо пад ім.
Перамены магчымыя. Я не сумняваюся, што ў нашай будучыні яшчэ будуць рэвалюцыі. Але баюся, што ўладзе ці асабліва ўплывовым інтарэсам надта лёгка гэтыя рэвалюцыі задушыць і што на карту будзе пастаўлена занадта шмат, каб яны дазволілі сапраўдным пераменам перамагчы. Наша ўлада ўжо зрабіла злачынствам самую аснову этыкі гэтага руху, ператварыўшы слова «хакер» у нешта зусім чужое яго першапачатковаму сэнсу. Экстрэмізмам у рэгуляванні аўтарскага права яна крыміналізуе самую аснову творчасці, якую магла б спарадзіць гэтая сетка. І гэта толькі пачатак.
Усё магло б быць інакш. Дзесьці ўсё і ёсць інакш. Але я не бачу, як яно магло б быць інакш для нас — менавіта цяпер. Гэта, несумненна, проста прызнанне межаў майго ўласнага ўяўлення. Я буду ўдзячны, калі мяне абвергнуць. Я буду ўдзячны, калі ўбачу, як мы зноў вучымся — як вучацца грамадзяне былых камуністычных рэспублік — пазбаўляцца гэтых паралізуючых уяўленняў пра магчымасці кіравання. Але нішто за мінулае дзесяцігоддзе, і асабліва нішто за апошнія пяць гадоў, не пераканала мяне, што мой скептыцызм наконт кіравання быў беспадстаўны. Наадварот, падзеі толькі ўмацавалі гэты песімізм.
Lawrence Lessig, «Code Is Law», раздзел 1 кнігі «Code: Version 2.0» (Basic Books, 2006). Пераклад з англійскай паводле тэксту кнігі на codev2.cc; нумары зносак прапушчаныя. Арыгінал распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.5 (CC BY-SA 2.5), пераклад — паводле ліцэнзіі CC BY-SA 4.0, пазнейшай версіі той жа ліцэнзіі, як дазваляюць умовы BY-SA.
