Ліна Дэнцык, Арнэ Хінц і Джонатан Кейбл — даследчыкі медыя з Кардыфскага ўніверсітэта ў Уэльсе; праз год пасля гэтага артыкула Дэнцык і Хінц заснавалі там Лабараторыю справядлівасці даных (Data Justice Lab), і паняцце, якое тут толькі ўводзіцца, стала назвай цэлага кірунку крытычных даследаванняў. Артыкул выйшаў у 2016 годзе ў навуковым часопісе Big Data & Society. Ён заснаваны на інтэрв’ю, узятых вясной 2015 года, — праз паўтара года пасля таго, як у чэрвені 2013 года журналісты пачалі публікаваць сакрэтныя дакументы, вынесеныя былым супрацоўнікам амерыканскіх спецслужбаў Эдвардам Сноўдэнам, пра масавае сачэнне Агенцтва нацыянальнай бяспекі ЗША і яго брытанскага партнёра, Цэнтра ўрадавай сувязі (GCHQ). Некалькі брытанскіх і амерыканскіх рэалій. Паліцэйскія пад прыкрыццём, пра якіх ідзе гаворка, — гэта скандал, што выбухнуў у 2010-я: агенты спецпадраздзяленняў дзесяцігоддзямі ўкараняліся ў экалагічныя, левыя і іншыя рухі, а некаторыя пад чужымі імёнамі заводзілі з актывісткамі доўгія раманы; у 2015 годзе ўрад прызначыў публічнае расследаванне. Законапраект аб следчых паўнамоцтвах у лістападзе 2016 года стаў законам, які крытыкі празвалі «хартыяй шпіёнаў». Спрэчка Apple і ФБР у пачатку 2016 года тычылася айфона аднаго са стралкоў у каліфарнійскім Сан-Бернардына: ФБР праз суд патрабавала, каб Apple дапамагла яго ўзламаць. Мы пераклалі ўвесь асноўны тэкст артыкула. Анатацыю, ключавыя словы, спіс літаратуры, звесткі пра фінансаванне і канфлікт інтарэсаў, бібліяграфічныя спасылкі ў дужках і нумары зносак мы прапусцілі; дзве змястоўныя зноскі ўключылі ў тэкст у дужках, зноскі пра фінансаванне і з адрасамі вэб-старонак, як і адрасы сайтаў у самім тэксце, прапусцілі; табліцу з пералікам арганізацый, з актывістамі якіх гутарылі даследчыкі, пераказалі адным сказам, а там, дзе аўтары цытуюць ці пераказваюць іншых даследчыкаў, назвалі іх па імёнах.
Уводзіны
Дакументы, якія ў чэрвені 2013 года вынес на свет выкрывальнік Эдвард Сноўдэн, паказалі, якіх маштабаў дасягнула сачэнне на аснове даных, — і іх публікацыя істотна змяніла наша разуменне палітычнага актывізму і інакшадумства. Уцечкі дазволілі небывала глыбока зазірнуць у механізмы дзяржаўна-карпаратыўнага сачэння і паказалі, наколькі неразборліва збіраюцца велізарныя масівы даных у камунікацыйных сетках і на платформах заходніх дэмакратый — найперш Агенцтвам нацыянальнай бяспекі ЗША (NSA) і брытанскім Цэнтрам урадавай сувязі (GCHQ). Дакументы засведчылі, як хітра штодзённыя зносіны ўплеценыя ў разгалінаваны рэжым сачэння, які ў многім трымаецца на «датафікацыі» самых розных бакоў грамадскага жыцця. Сацыяльная актыўнасць звычайных карыстальнікаў, па словах сацыёлага Дэвіда Ліёна, «засмоктваецца ў выглядзе даных, вымяраецца і класіфікуецца, што дазваляе адсочваць і кантраляваць яе ў рэальным часе». Такая інфармацыйная інфраструктура адпавядае асаблівай мадэлі кіравання, укаранёнай у палітычнай эканоміі, дзе пануе логіка прадказання і мадыфікацыі чалавечых паводзін дзеля прыбытку і кантролю над рынкам, — Шошана Зубоф назвала гэта «капіталізмам сачэння». Такія формы грамадскай арганізацыі, пабудаваныя на даных, маюць сур’ёзныя наступствы для грамадзянства.
У гэтым «паноптычным асамбляжы» шматлікіх скрыжаваных паглядаў (veillant panoptic assemblage), як называе яго даследчыца медыя Віян Бакір, супраціў грамадзян і палітычных актывістаў сачэнню можа набываць розныя формы. Вялікія надзеі ўскладаюцца на тэхналогіі контрсачэння — шыфраванне і інструменты ананімізацыі, — а групы абароны лічбавых правоў актыўна змагаюцца за прыватнасць і ахову даных. Гэта адкрыла магчымасці для тэхналагічных распрацовак і змен у заканадаўстве, якія адказваюць найперш на трывогу пра тое, што праграмы сачэння азначаюць для бяспекі камунікацыйных інфраструктур і для прыватнасці асобы. Але ці пашырыліся гэтыя стратэгіі і клопаты на больш шырокае кола палітычна актыўных і неабыякавых людзей — не так ясна, і агульнага парадку дня ў пытаннях збору і выкарыстання даных не відаць.
У гэтым артыкуле мы даследуем, як гэтыя шырэйшыя формы актывізму суадносяцца з лічбавым сачэннем, — і для гэтага аналізуем, як на ўцечкі Сноўдэна адрэагавалі палітычныя актывісты ў Вялікабрытаніі. Артыкул заснаваны на даследаванні, праведзеным у межах сумеснага праекта Кардыфскага ўніверсітэта «Лічбавае грамадзянства і грамадства сачэння: адносіны дзяржавы, медыя і грамадзян у Вялікабрытаніі пасля ўцечак Сноўдэна» — першага ўсебаковага аналізу наступстваў выкрыццяў Сноўдэна з брытанскага пункту гледжання. Мы абапіраемся на серыю глыбінных інтэрв’ю з брытанскімі актывістамі, якія змагаюцца за сацыяльную справядлівасць у самых розных сферах. Найперш нас цікавіць, як актывісты ставяцца да тактык контрсачэння і ці карыстаюцца імі, і наколькі прыкметнае месца супраціў сачэнню на аснове даных займае ў іх асяроддзі.
Спачатку мы апісваем, што ўцечкі Сноўдэна азначаюць для палітычных актывістаў, а потым разглядаем самыя прыкметныя формы супраціву лічбаваму сачэнню, якія ўзніклі пасля іх. Мы сцвярджаем, што пасля Сноўдэна супраціў сачэнню засяродзіўся пераважна на тэхна-прававых адказах: на распрацоўцы і выкарыстанні шыфравання і на палітычнай адвакацыі прыватнасці і аховы даных. Зыходзячы з гэтага, мы даследуем, як да такіх практык ставяцца палітычныя актывісты, і паказваем, у якой меры апытаныя намі актывісты лічаць супраціў сачэнню часткай сваёй барацьбы за сацыяльную справядлівасць. Мы назіраем вялікую неадназначнасць у стаўленні да тэхналагічных стратэгій супраціву, а крытычная рэакцыя на ўцечкі Сноўдэна ў асноўным не выйшла за межы пэўных экспертных супольнасцей. Таму ў апошняй частцы артыкула мы прапануем па-новаму асэнсаваць супраціў сачэнню — так, каб можна было ўлічыць наступствы гэтай заснаванай на даных формы кіравання для шырэйшых задач сацыяльнай справядлівасці. Дзеля гэтага мы ўводзім паняцце «справядлівасці даных» (data justice), якое, на нашу думку, дапаможа ўбачыць сачэнне на аснове даных у кантэксце, звязаць яго з пытаннямі сацыяльнай і эканамічнай справядлівасці і такім чынам змяніць ролю, якую праблема сачэння адыгрывае ў сённяшняй практыцы грамадзянскай супольнасці, а магчыма, і ў публічнай дыскусіі. Гэта асабліва важна з улікам цэнтральнай ролі, якую працэсы, заснаваныя на даных, адыгрываюць у сучасным капіталізме.
Уцечкі Сноўдэна і палітычны актывізм
Выкрыццё праграм, створаных для «гуртовага» (bulk) збору даных пра тое, як грамадзяне карыстаюцца лічбавымі інфраструктурамі, паказвае, наколькі сучасныя формы кіравання абапіраюцца на здольнасць назіраць, адсочваць і, магчыма, прадказваць паводзіны цэлага насельніцтва. Гэта частка шырэйшай цікавасці да ролі «вялікіх даных» (Big Data) у сучасных грамадствах, і яна паказвае, што сам дыскурс вялікіх даных азначае для сачэння. Як сцвярджае Дэвід Ліён, культура сачэння выйшла на першы план, калі пасля 11 верасня 2001 года і так званай вайны з тэрорам узмацніліся бяспека і нагляд. У такім палітычным клімаце сама нявызначанасць формы і характару магчымых пагроз робіць быццам бы неабходнымі і апраўдвае якія заўгодна меры, каб прадухіліць любую небяспеку. Таму на першы план выходзіць пытанне, як на практыцы распазнаваць гэтыя патэнцыйныя пагрозы, — і тут апараты сачэння адыгрываюць ключавую ролю. У такіх умовах «грамадства сачэння» — гэта сацыяльны кантэкст, дзе сачэння становіцца ўсё больш, а спосабаў і сродкаў назіраць за паводзінамі людзей і кантраляваць іх — выбухова больш.
Галоўным клопатам Сноўдэна і іншых было тое, наколькі татальны нагляд выклікае ў грамадстве «астуджальны эфект» (chilling effect), які душыць магчымасці кідаць выклік інстытутам улады і змагацца за сацыяльныя перамены. Тэорыю «астуджальнага эфекту» заўсёды было цяжка давесці эмпірычна, і яна застаецца спрэчнай, але пасля ўцечак Сноўдэна дыскусія вялася пра тое, наколькі дзяржаўнае сачэнне можа адбіваць у людзей ахвоту займацца ў інтэрнэце пэўнымі законнымі (ці нават пажаданымі) справамі — бо яны баяцца пакарання ці крымінальнага пераследу і не вераць, што прававая сістэма абароніць невінаватага. Такія «эфекты» сачэння зафіксавала апытанне, якое амерыканскі ПЭН-цэнтр (PEN American Center) правёў адразу пасля ўцечак Сноўдэна: аказалася, што з-за іх пісьменнікі пачалі займацца самацэнзурай. Іншыя даследаванні паказалі, што грамадзяне неахвотна закранаюць у інтэрнэце палітычна далікатныя тэмы: у Google сталі радзей шукаць «адчувальныя для прыватнасці» словы, у Вікіпедыі ўпала колькасць праглядаў артыкулаў пра тэрарызм, а ў дыскусіях пра сачэнне ў сацыяльных сетках узнікла «спіраль маўчання». Як піша журналіст Глен Грынвальд, адзін з тых, хто апублікаваў дакументы Сноўдэна: «Калі ўрад сочыць за ўсім, што робяць людзі, цяжка нават проста арганізаваць рух нязгодных. Але масавае сачэнне забівае інакшадумства і ў больш глыбокім і больш важным месцы — у галаве, дзе чалавек сам прывучае сябе думаць толькі так, як ад яго чакаюць і патрабуюць».
Больш за тое, уцечкі Сноўдэна паказалі, наколькі шырока ў такой мадэлі кіравання на практыцы разумеюць «мэты» — далёка за межамі відавочных правапарушэнняў ці злачынстваў. Грынвальд піша:
Уяўленне, быццам інвазіўнае сачэнне накіраванае толькі на маргінальную групу тых, хто гэтага заслугоўвае, — тых, хто «робіць дрэннае», дрэнных людзей, — гарантуе, што большасць цярпіць злоўжыванне ўладай ці нават апладзіруе яму. Але такі погляд у корані няправільна разумее, якія мэты рухаюць усімі інстытутамі ўлады. «Рабіць дрэннае» ў вачах такіх інстытутаў — гэта значна больш, чым незаконныя ўчынкі, гвалт і тэрарыстычныя змовы. Звычайна сюды трапляюць і сапраўднае інакшадумства, і любы рэальны выклік. Такая ўжо прырода ўлады — ставіць знак роўнасці паміж інакшадумствам і правапарушэннем ці хоць бы пагрозай.
Уцечкі Сноўдэна далі шмат сведчанняў таго, што ў гэтым асяроддзі пагроз, якое ўвесь час пашыраецца, пад наглядам апынаецца шырокае кола палітычна актыўных грамадзян. Напрыклад, дакументы паказалі, што ўрадавыя агенцтвы і ў ЗША, і ў Вялікабрытаніі актыўна сачылі за палітычнымі групамі па «спісе назірання», куды трапілі міжнародныя арганізацыі накшталт «Лекараў свету» (Médecins du Monde), UNICEF, Amnesty International і Human Rights Watch, вядомыя асобы — такія як Ахмад Муафак Зайдан (кіраўнік пакістанскага бюро Al Jazeera) і Ага Саід (былы прафесар паліталогіі, які абараняе грамадзянскія правы мусульман і правы палесцінцаў), — а таксама такія групы, як Anonymous. Дзяржаўнае сачэнне распаўсюджвалася і на проста палітычна зацікаўленых грамадзян: так, пасля публікацый «Кейблгейта» GCHQ запусціў праграму, каб адсочваць кожнага наведвальніка сайта WikiLeaks, — падключыўшыся да оптавалаконных кабеляў, агенцтва збірала IP-адрасы наведвальнікаў і пошукавыя запыты, з якімі яны трапілі на сайт.
Гэтыя выкрыцці працягваюць ранейшую — і дагэтуль жывую — практыку сачэння за актывісцкімі групамі і нязгоднымі галасамі. У Вялікабрытаніі нядаўна высветлілася, што паліцэйскія пад прыкрыццём доўгія гады ўкараняліся ў самыя розныя актывісцкія групы, у тым ліку экалагічныя і зоаабарончыя, — і гэта паказвае, якімі інвазіўнымі метадамі сочаць за пратэстам і нязгодай і душаць іх. Да гэтага дадаюцца іншыя задакументаваныя спосабы, якімі карпарацыі і дзяржаўныя органы кіруюць супрацівам і стрымліваюць яго, адсочваюць дзейнасць і перахопліваюць запланаваныя акцыі. Таму для некаторых актывісцкіх асяродкаў умець арыентавацца ў грамадстве сачэння і абыходзіць яго — даўняя і цалкам звыклая традыцыя. Аднак з з’яўленнем праграм сачэння на аснове вялікіх даных рэжымы кіравання і кантролю ўсё больш абапіраюцца на лічбавыя інфраструктуры, што робяць магчымым «сачэнне праз даныя» (dataveillance) — бесперапынны нагляд з дапамогай (мета)даных. Гэтыя рэжымы ўкаранёныя ў эканамічнай логіцы «капіталізму сачэння», дзе капітал назапашваецца праз магчымасць здабываць, адсочваць, персаналізаваць і эксперыментаваць на падставе ўсёабдымнага і бесперапыннага запісу лічбавых транзакцый. Калі гэтая логіка замацоўваецца ў штодзённых камунікацыйных тэхналогіях, гэта не толькі цэментуе прынцыповую асіметрыю ўлады паміж актывістамі і тымі, хто хоча за імі сачыць: сама прырода гэтых інфраструктур, часта нябачных, мае ключавое значэнне для актывістаў, якія хочуць кінуць выклік існым адносінам улады і дамагчыся сацыяльных пераменаў. Як сцвярджаюць Герт Лавінк і Нэд Росітэр, палітыка «постлічбавага», дзе лічбавае стала настолькі ўсюдыісным, што адышло на задні план і здаецца натуральным, патрабуе ад актывізму засяродзіцца на сеткавых архітэктурах у самым цэнтры ўлады — калі ён імкнецца да сапраўднай сацыяльнай справядлівасці і ідэалаў вызвалення.
Супраць сачэння: тэхна-прававы супраціў
Супраціў гэтым тэхналогіям сачэння набываў розныя формы. Як паказваюць Стыў Ман і Джозеф Ферэнбак, у наглядзе за сучаснымі грамадствамі перасякаюцца, падточваюць і аспрэчваюць адзін аднаго розныя віды назірання (veillance). Сачэнне ў класічным сэнсе (surveillance) — назіранне, пры якім той, хто глядзіць, мае ўладу над тым, на каго глядзяць, — часта сустракае спробы перавярнуць гэтую ўладу ці «ўраўнаважыць» яе. Ман у гэтай сувязі асабліва падкрэслівае з’яўленне «назірання знізу» (sousveillance), калі аб’ект назірання сам глядзіць на ўладу — прыкладам служаць нацельныя камеры і іншыя спосабы фіксаваць, апрацоўваць, захоўваць, узнаўляць і перадаваць тое, што бачыць і чуе сам чалавек. Аднак, як заўважае Віян Бакір, да спосабаў супраціву сачэнню належаць таксама формы, якія яна называе counterveillance і univeillance: яны хутчэй пра сабатаж і блакіраванне сачэння і пра тое, як зрабіць спецслужбы больш падсправаздачнымі.
Значная частка супраціву сачэнню пасля ўцечак Сноўдэна засяродзілася якраз на гэтых апошніх стратэгіях — асабліва на распрацоўцы альтэрнатыўных тэхналогій і «вывядзенні іх у мэйнстрым», а таксама на кампаніях за больш строгую ахову персанальных даных. Перш за ўсё, памножыліся пляцоўкі, што даюць актывістам бяспечныя лічбавыя інфраструктуры: «шматлікія ініцыятывы за лічбавыя правы і свабоду інтэрнэту скарысталі момант, каб прапанаваць актывістам (і звычайным грамадзянам) новыя спосабы камунікацыі, умацаваныя шыфраваннем», — пішуць Мір’ям Аўраг і яе калегі. Вярнулася цікавасць да інструментаў абароны прыватнасці, такіх як браўзер Tor, сістэма шыфравання электроннай пошты GPG і праграма для зашыфраваных званкоў і паведамленняў Signal. Усё больш сайтаў падтрымлівае бяспечнейшы пратакол https замест стандартнага http, і ўсё больш карыстальнікаў усталёўвае інструменты накшталт HTTPS Everywhere, якія падключаюцца да такіх сайтаў. Дапаможнікі па прыватнасці — «Самаабарона ад сачэння» (Surveillance Self-Defense) ад Electronic Frontier Foundation і «Бяспека ў скрынцы» (Security in a Box) ад Tactical Tech Collective — тлумачаць, як карыстацца такімі інструментамі, і даюць парады наконт бяспечнай камунікацыі ў сеціве. А «крыптавечарыны» (crypto-parties) навучылі карыстацца імі людзей у гарадах і мястэчках па ўсім свеце.
Акрамя таго, тэхнічныя адказы на сачэнне ўключалі стварэнне самаарганізаваных камунікацыйных інфраструктур як альтэрнатывы карпаратыўным сэрвісам накшталт Google і Facebook. Такія групы, як Riseup.net, Autistici і Sindominio, прапануюць паштовыя рассылкі, блогавыя платформы і анлайн-прасторы для сумеснай працы, якія ахоўваюць прыватнасць карыстальнікаў і працуюць на ўласных бяспечных серверах гэтых груп. Indymedia — бадай, першую платформу сацыяльных медыя — актывісты вялі гэтак жа, і спробы стварыць іншыя некамерцыйныя сацыяльныя сеткі, што ахоўваюць прыватнасць, не спыняюцца. Распрацоўка тэхналагічных альтэрнатыў, якія ўмацоўваюць аўтаномную медыйную інфраструктуру, што належыць грамадзянскай супольнасці, стала ключавой часткай актывізму супраць сачэння. Пасля ўцечак Сноўдэна актывісцкія супольнасці, магчыма, і пачалі карыстацца імі часцей, але пакуль што мала: велізарныя рэсурсы буйных карпаратыўных правайдэраў і зручнасць іх прадуктаў — ад Gmail да YouTube і Facebook — забяспечылі ім значна шырэйшае распаўсюджанне.
Разам з тым пасля ўцечак Сноўдэна і інтэрнэт-кампаніям давялося зважаць на трывогу кліентаў наконт бяспекі даных. Да Сноўдэна яны ў асноўным сябравалі з уладамі, асабліва ў ЗША, а пасля паміж галіной і дзяржавай пайшлі расколіны — па меры таго, як расла крытыка таго, што гэтыя кампаніі робяць з данымі. Супрацьстаянне ФБР і Apple у пачатку 2016 года выразна паказала гэтыя новыя, напружаныя адносіны: Apple здолела паўстаць абаронцай інтарэсаў карыстальнікаў ад умяшання дзяржавы. Скразное шыфраванне ў такіх сэрвісах, як WhatsApp, засведчыла новую тэндэнцыю, якая да пэўнай ступені супадала з намаганнямі некамерцыйных тэхнаактывістаў. Кампаніі накшталт Ranking Digital Rights зрушылі ўвагу на карпаратыўную палітыку — напрыклад, стварыўшы «Індэкс падсправаздачнасці», які вымярае, наколькі кампаніі адданыя прыватнасці карыстальнікаў і свабодзе выказвання.
Тэхналагічныя распрацоўкі і правайдэры інфраструктуры былі ў цэнтры ўвагі, але многія кампаніі за лічбавыя правы звярталіся і да дзяржавы, дамагаючыся палітычных рэформаў. У Вялікабрытаніі такія арганізацыі, як Privacy International, Open Rights Group, Big Brother Watch, Article 19 і Liberty, рэгулярна выступалі з заявамі пра сваю заклапочанасць сачэннем, ладзілі публічныя дыскусіі і лабіравалі заканадаўцаў. Адразу ў адказ на ўцечкі Сноўдэна гэтыя і іншыя групы стварылі кааліцыю Don’t Spy On Us («Не шпіёньце за намі»), якая аб’яднала частку гэтай адвакацыйнай працы ў агульную кампанію. Іх голас важыў у спецыялізаваных дыскусіях — напрыклад, вакол праекта закона аб следчых паўнамоцтвах (Investigatory Powers Bill), галоўнай брытанскай заканадаўчай рэформы пасля Сноўдэна. Яны сфармулявалі прынцыповую крытыку практык сачэння, але таксама ўсё часцей атрымліваюць прызнанне як легітымны ўдзельнік палітычных дыскусій, які мае патрэбную экспертызу. Як заўважыў адзін удзельнік кампаніі супраць сачэння: «Раней НДА проста змагаліся б за тое, каб пахаваць новы закон, і, хутчэй за ўсё, беспаспяхова; цяпер яны могуць сказаць: вось як яго сапраўды можна палепшыць, — і нармальна пагаварыць з Міністэрствам унутраных спраў».
Ключавой стратэгіяй палітычнай адвакацыі сталі суды. Privacy International, Liberty і Amnesty International аспрэчылі практыкі сачэння GCHQ у Трыбунале па следчых паўнамоцтвах (Investigatory Powers Tribunal), і той пастанавіў, што частка дзейнасці агенцтва была незаконнай. Іншыя — Open Rights Group, Big Brother Watch і Human Rights Watch — падалі на брытанскі ўрад у Еўрапейскі суд па правах чалавека і ў Суд Еўрапейскага саюза. Вынікі гэтых судовых спраў неадназначныя, але яны прымусілі ўрады прызнаць ранейшыя сакрэтныя практыкі і тым самым адкрылі шлях да палітычных рэформаў.
На стыку палітыкі і тэхналогій актывісты грамадзянскай супольнасці ўнеслі ўклад і ў працу інстытуцый, што вызначаюць і рэгулююць стандарты і пратаколы інтэрнэт-камунікацыі. У некаторых з іх, напрыклад у Інжынернай рабочай групе інтэрнэту (IETF), яны ўдзельнічаюць асабіста, як эксперты, побач са спецыялістамі ад бізнесу і ўрадаў. У іншых, як у Карпарацыі па прысваенні імёнаў і нумароў у інтэрнэце (ICANN), яны ўтвараюць асобныя аб’яднанні — напрыклад, Некамерцыйную карыстальніцкую групу (NCUC). Паколькі тэхнічныя стандарты і пратаколы звычайна адны дзеянні дазваляюць, а іншыя — не, адны спосабы выкарыстання робяць магчымымі, а іншыя абмяжоўваюць, іх распрацоўка — гэта схаваная і нябачная форма выпрацоўкі палітыкі, і таму арганізацыі па стандартах займаюць адначасова вельмі ўплывовае і крыху цьмянае становішча. У адказ на ўцечкі Сноўдэна некаторыя з гэтых органаў узяліся за ўразлівасці, выкрытыя ў дакументах: стварылі працоўныя групы, распрацавалі прапановы, як улічваць прыватнасць у стандартах, а дзе-нідзе і пагадзіліся, што гэтыя пытанні павінны стаць прыярытэтам у распрацоўцы стандартаў.
Абаронцы лічбавых правоў і распрацоўшчыкі тэхналогій з грамадзянскай супольнасці мелі ўплыў на ўсіх гэтых пляцоўках. Але іх намаганні ў асноўным засталіся ў межах спецыялізаванага дыскурсу і вузкага кола экспертаў. Мэтай нашага даследавання было высветліць, наколькі актывісты, якія займаюцца іншымі пытаннямі сацыяльнай справядлівасці, далучыліся да гэтых парадкаў дня і ці можна звязаць гэтыя (магчыма) разбежныя клопаты.
Супраціў сачэнню сярод палітычных актывістаў
Таму ў астатняй частцы артыкула мы разглядаем, наколькі такі супраціў лічбаваму сачэнню прысутнічае ў шырэйшых практыках актывістаў. Даследаванне заснаванае на паўструктураваных інтэрв’ю з палітычнымі актывістамі ў Вялікабрытаніі, праведзеных у межах большага праекта «Лічбавае грамадзянства і грамадства сачэння: адносіны дзяржавы, медыя і грамадзян у Вялікабрытаніі пасля ўцечак Сноўдэна». Мы гутарылі з рознымі палітычнымі актывістамі — і з буйных НДА, і з меншых мясцовых і нізавых арганізацый, — якія не займаліся спецыяльна лічбавымі правамі ці тэхнаактывізмам, і з такімі ўдзельнікамі гэтых груп, якія не адказвалі спецыяльна за тэхнічную інфраструктуру камунікацыі. Групы выбіраліся па тым, што іх адносіны з дзяржавай у той ці іншай ступені канфліктныя, што яны займаюцца рознымі справамі, і пераважна з ліку тых, з кім у нас ужо былі кантакты. Таму яны ахопліваюць даволі шырокі спектр грамадзянскай актыўнасці. Выбарка складалася з 11 інтэрв’ю, праведзеных асабіста (8) ці праз Skype (3) у сакавіку — чэрвені 2015 года; у сярэднім кожнае доўжылася 60 хвілін. Мы размаўлялі з актывістамі руху за эканамічную справядлівасць Global Justice Now, Кампаніі супраць гандлю зброяй (Campaign Against Arms Trade, CAAT), арганізацыі CAGE, якая абараняе правы ахвяр «вайны з тэрорам», Мусульманскай асацыяцыі Брытаніі і Мусульманскай рады Уэльса (абедзве займаюцца інтэграцыяй абшчын), Greenpeace, антываеннай кааліцыі Stop the War, Кангрэса брытанскіх прафсаюзаў (TUC), жыллёвай нізавой арганізацыі ACORN і антыкрызіснага руху «Народная асамблея супраць аскезы» (People’s Assembly Against Austerity), а таксама з актывістам руху супраць фрэкінгу. Гутаркі тычыліся такіх тэм: (а) разуменне і досвед сачэння; (б) што суразмоўцы ведаюць і думаюць пра ўцечкі Сноўдэна; (в) стаўленне да дзяржаўнага сачэння; (г) паводзіны і практыкі ў інтэрнэце; (д) змены і рэакцыя на ўцечкі Сноўдэна.
У святле разгледжанага вышэй гэты артыкул найперш цікавіць, наколькі супраціў лічбаваму сачэнню прысутнічае ў практыках і парадку дня актывістаў і як яго разумеюць. Мы вылучылі ў інтэрв’ю асноўныя тэмы вакол гэтых пытанняў з дапамогай тэматычнага аналізу, засяроджанага на тым, як актывісты разумеюць сачэнне, ці карыстаюцца праграмамі шыфравання, як змяніліся іх камунікацыйныя практыкі пасля ўцечак Сноўдэна і як яны ставяцца да адвакацыі лічбавых правоў. Ніжэй мы апісваем галоўныя тэмы, якія ўзніклі ў інтэрв’ю, — пра тое, якое месца супраціў сачэнню займае ў практыцы актывістаў. У першай частцы гаворка пойдзе пра тое, як увогуле разумеюць сачэнне і як адрэагавалі на ўцечкі Сноўдэна. У другой — пра тое, як апытаныя намі актывісты разумеюць і практыкуюць супраціў сачэнню праз шыфраванне і адвакацыю лічбавых правоў.
Рэакцыя на Сноўдэна
Перш за ўсё, інтэрв’ю паказалі, што дзяржаўнае сачэнне — тэма для палітычных актывістаў у Вялікабрытаніі вельмі знаёмая, найперш з-за цёмнай гісторыі паліцэйскіх агентаў, якія ўкараняліся ў актывісцкія групы. Многія нашы суразмоўцы альбо самі сутыкаліся з такімі агентамі ў групах, дзе ўдзельнічалі, альбо ведалі кагосьці, з кім гэта здарылася. Лічбавае сачэнне і сачэнне праз вялікія даныя — такое, якое выкрылі ўцечкі Сноўдэна, — у першых расповедах пра сачэнне былі менш прыкметныя і важкія. Аднак многія апытаныя актывісты казалі, што наогул разумеюць і чакаюць, што такое адбываецца — з боку карпарацый, дзяржавы ці абодвух разам. Некаторыя прыгадвалі канкрэтныя выпадкі, якія могуць сведчыць пра сачэнне за іх дзейнасцю ў інтэрнэце:
Думаю, былі выпадкі, калі паліцыя з’яўлялася на нашых сходах альбо загадзя званіла ў памяшканні, якія мы выкарыстоўвалі, і папярэджвала, каб там не дазвалялі нам праводзіць сход (…) яны, вядома, сочаць за нашай актыўнасцю ў Facebook, але гэта ж публічна, так што гэтага цалкам можна чакаць. Тое самае з Twitter… Мы амаль упэўненыя, што паліцыя прысутнічае і ў Basecamp — там мы арганізуемся анлайн. (актывіст руху супраць фрэкінгу)
Таму тое, што выкрылі ўцечкі Сноўдэна, большасць нашых суразмоўцаў не надта здзівіла, хоць маштаб праграм сачэння, раскрытых у дакументах, для многіх актывістаў перасягнуў чаканні:
Думаю, як і ў большасці людзей, у мяне ўражанне, што адбывалася ў сто разоў больш, чым хто-небудзь ведаў. Магчымасці спецслужбаў значна большыя, чым хто-небудзь падазраваў, а палітычнага і судовага кантролю за гэтым значна менш, і часткова ўсё гэта робіцца на сумнеўных прававых падставах. (актывіст TUC)
Тое, што выкрыцці Сноўдэна мала каго здзівілі, — ці, інакш кажучы, што многія і так чакалі чагосьці падобнага, — прыглушыла і непасрэдную рэакцыю на іх у большасці апытаных намі актывістаў. За выключэннем Greenpeace, які адразу і непасрэдна з-за ўцечак Сноўдэна перагледзеў і перабудаваў сваю камунікацыйную інфраструктуру, нашы суразмоўцы амаль ніяк на выкрыцці не адрэагавалі. (Пазней мы даведаліся, што CAGE таксама істотна змяніла сваю камунікацыйную інфраструктуру, але гэта адбылося ўжо пасля нашых інтэрв’ю.) Разуменне рэалій сачэння і пастаяннае прыстасаванне да іх складваліся паступова, і ўцечкі Сноўдэна ўпісаліся ў гэтую даўнюю свядомасць, а не сталі самі па сабе пераломам:
Думаю, справа ў тым, каб заўсёды памятаць пра агульную пагрозу. Не думаю, што менавіта Сноўдэн паўплываў хоць на адзін аспект таго, як мы працуем… У пэўным сэнсе ён пацвердзіў тое, што, як людзі і так падазравалі, ужо адбывалася, але не думаю, што гэтае выкрыццё змяніла хоць штосьці ў тым, што мы робім. (актывіст CAAT)
Вядома, гэта не значыць, што ў сваёй практыцы актывісты не прымаюць ніякіх мер засцярогі ад лічбавага сачэння. Некаторыя суразмоўцы распавядалі пра тактыкі, з дапамогай якіх яны абыходзяць розныя формы сачэння: карыстаюцца інструментамі ананімізацыі (напрыклад, VPN), калі збіраюць звесткі пра аб’екты сваіх кампаній, аддаюць перавагу асабістым сустрэчам, калі рыхтуюць акцыі, і шыфруюць электронныя лісты, калі перадаюць персанальныя даныя. Гэта паказвае і тое, што абыходжанне сачэння больш распаўсюджанае ў пэўных відах дзейнасці (напрыклад, ва ўнутранай арганізацыйнай працы). Але найперш нашы інтэрв’ю паказваюць, наколькі залежнасць ад лічбавых камунікацый — і асабліва ад мэйнстрымных сацыяльных сетак — у актывісцкай працы падрывае спробы актыўна абыходзіць сачэнне ці супраціўляцца яму. Актывісцкія групы карыстаюцца лічбавымі інфраструктурамі, дзе даныя збіраюцца ў велізарных маштабах, у многіх галінах сваёй дзейнасці — каб прыцягваць увагу да праблем, весці адвакацыю, мабілізаваць, арганізоўваць і пашыраць свае акцыі і колькасць прыхільнікаў, — з дапамогай праграм і інструментаў, убудаваных у інтэрфейсы сацыяльных сетак. Яны робяць гэта таму, што сацыяльныя платформы, як ім здаецца, даюць вялікі ахоп, і таму, што ўнутры гэтага асамбляжу назірання самі актывісты абапіраюцца на «датафікацыю» сацыяльных сувязяў, каб збіраць даныя і пашыраць сеткі кантактаў — і для арганізацыі, і для мабілізацыі:
[NationBuilder] — гэта праграма, зробленая для арганізацый, якія вядуць кампаніі. Абама выкарыстоўваў яе ў сваёй выбарчай кампаніі. Лейбарысты яе выкарыстоўваюць. Па сутнасці, яна звязвае твой сайт з базай даных і сацыяльнымі сеткамі, так што засмоктвае профілі з Facebook, Twitter і падобнага. (актывіст ACORN)
Спачатку ствараеш падзею ў Facebook, а потым актывісты асвойваюць інструменты накшталт праграмкі «запрасіць усіх», каб не трэба было запрашаць сяброў па адным, — яна запрашае 500 за раз. Потым мы распаўсюджваем гэта сярод усіх людзей, і так колькасць запрашэнняў можна вельмі хутка давесці да 5–6 тысяч. (актывіст «Народнай асамблеі супраць аскезы»)
Такая залежнасць ад лічбавай інфраструктуры ў спалучэнні з агульным разуменнем, што камунікацыю адсочваюць і захоўваюць, у сваю чаргу прыводзіць да таго, што людзі самі сябе абмяжоўваюць у сеціве. Хоць актывісты шырока карыстаюцца мэйнстрымнымі платформамі, яны казалі, што асцерагаюцца пісаць у сацыяльных сетках штосьці «занадта спрэчнае» або ўвогуле перасталі абмяркоўваць там палітыку:
Мая парада нашым людзям, нашай абшчыне: проста будзьце асцярожныя, перш чым нешта сказаць, перш чым рабіць заяву… і падумайце, якія будуць наступствы і як гэта могуць няправільна зразумець. Лепш перасцерагчыся. (актывіст Мусульманскай рады Уэльса)
Гэта могуць падхапіць і выкарыстаць у судзе ці ў нейкай судовай справе, або можна трапіць пад пазоў за паклёп. Думаю, людзі баяцца пазоваў за паклёп. (актывіст кааліцыі Stop the War)
Такія трывогі часткова сведчаць пра «астуджальны эфект», пра які ішла гаворка вышэй: людзі адмаўляюцца ад пэўнай актыўнасці і камунікацыі ў сеціве, бо баяцца наступстваў і не давяраюць сістэме.
Супраціўляцца сачэнню
Нягледзячы на гэтыя трывогі, актыўна абыходзіць сачэнне — напрыклад, шырока выкарыстоўваць шыфраванне ці інструменты ананімізацыі — стараліся толькі некалькі з апытаных груп; найбольш поўную і ўсебаковую інфраструктуру бяспечнай камунікацыі апісалі ў Greenpeace. Пераважна ж нашы суразмоўцы не карысталіся шыфраваннем ці ананімізацыяй як звычайнай часткай сваёй камунікацыі. Тлумачачы гэта, яны закраналі некалькі тэм. Па-першае, многія казалі пра «недахоп ведаў», недастатковыя тэхнічныя навыкі і пра тое, што не могуць «сабе дазволіць» перайсці на альтэрнатыўныя спосабы камунікацыі. Такія меркаванні часта спалучаюцца з думкамі пра зручнасць: мэйнстрымныя платформы выбіраюць, бо яны знаёмыя і простыя ў выкарыстанні:
Шчыра кажучы, нам проста трэба, каб было зручна. Вось я магу адправіць ліст некалькім тысячам людзей і зрабіць яшчэ сёе-тое, і мне не трэба днямі ці тыднямі вучыцца, як гэта рабіць, бо я не надта разбіраюся ў тэхніцы. (актывіст ACORN)
Пытанне зручнасці звязанае з другой важнай тэмай, што ўсплыла ў гэтай сувязі. Актывісты адчуваюць, што шыфраванне ідзе насуперак іх імкненню быць «адкрытай» і «інклюзіўнай» групай ці арганізацыяй. Некалькі суразмоўцаў падкрэслівалі празрыстасць сваёй дзейнасці — у тым ліку законнасць сваіх тактык — і жаданне быць «публічным» рухам. У такой рэакцыі мы бачым важнае ўяўленне пра шыфраванне як пра нешта звязанае са «схаванымі» практыкамі ці «закрытымі» формамі камунікацыі. Замест таго каб разумець шыфраванне паводле яго прызнанага прызначэння — як сродак бяспекі і абароны, які забяспечвае і прыватнасць, і свабоду выказвання, — нават актывісты, як відаць, у моцнай ступені паддаюцца папулярнаму дыскурсу «мне няма чаго хаваць». Частка суразмоўцаў успрымала такія інструменты як нешта, што супярэчыць іх уяўленню пра саміх сябе ці падрывае яго:
Нам няма чаго хаваць, мы не робім нічога незаконнага і не робім нічога такога, што нельга было б абараніць. Так што, ведаеце… калі спецслужбы хочуць аспрэчыць тое, што мы робім, — што ж, давайце абмяркуем гэта публічна. І ўсё роўна, мусіць, недзе ў глыбіні душы мы думаем, што гэта, хутчэй за ўсё, і не спрацавала б. Хіба што марнаваць на гэта процьму часу і рэсурсаў. (актывіст кааліцыі Stop the War)
Нам даводзіцца весці кампаніі ўвесь час, мы не сакрэтныя арганізацыі і не арганізацыі з невялікіх згуртаваных груп, якія разам вядуць кампанію. Мы масавыя рухі, і мы адкрытыя. Для нас сацыяльныя сеткі — гэта выдатна, бо праз іх лёгка мець зносіны, і мы, вядома, ведаем, што сацыяльныя сеткі праглядаюць, але нашы паведамленні і так ні ад кога не схаваныя. (актывіст TUC)
Справа тут не ў выбары тактык, якімі карыстаюцца гэтыя групы. Аднак выказанае стаўленне паказвае, што тэхналогіі абароны прыватнасці лічацца дарэчнымі толькі для пэўнай плыні палітычнага актывізму, а іншую яны непасрэдна падрываюць. Больш за тое, у шэрагу інтэрв’ю адчуваўся распаўсюджаны настрой, што, калі належыш да «мэйнстрымных» груп, турбавацца пра лічбавае сачэнне не так і трэба. Інакш кажучы, супраціў лічбаваму сачэнню ці яго абыходжанне як актывісцкая практыка лічыцца пераважна справай тых, хто займаецца «радыкальным» палітычным актывізмам. А гэта, у сваю чаргу, можа адбіваць у тых, хто «пасярэдзіне», ахвоту станавіцца больш «радыкальнымі», робячы «людзей больш асцярожнымі» (актывіст ACORN), — і тым самым трымаць мэйнстрым «у рамках». Такі настрой тлумачыцца не толькі законнасцю тактык розных актывісцкіх груп, але і тым, як яны ацэньваюць уласны ўплыў і наколькі лічаць сябе праціўнікамі дзяржавы (у нашай выбарцы ёсць розныя актывісты ў гэтым сэнсе). Атрымліваецца, што турбавацца пра сачэнне як праблему ці ўбудоўваць у сваю практыку бяспечныя тэхналогіі лічаць патрэбным толькі тыя актывісты, якія мяркуюць, што яны дастаткова цікавыя дзяржаве.
Тое самае стаўленне распаўсюджваецца і на ўдзел актывістаў у адвакацыі заканадаўства пра прыватнасць ці лічбавыя правы ў больш шырокім сэнсе. Хоць салідарнасць з гэтай справай і падтрымку выказвалі ўсе, большасць апытаных не лічылі, што яны самі ці іх арганізацыі і групы актыўна займаюцца лічбавымі правамі — прыватнасцю ці аховай даных. Некаторыя згадвалі неафіцыйныя сувязі з такімі арганізацыямі, як Privacy International і Statewatch (цікава, што CAGE у снежні 2015 года ўпершыню ўдзельнічала ў вялікім хакерскім з’ездзе Chaos Communication Congress), але большасць нашых суразмоўцаў праводзілі мяжу паміж сваёй актывісцкай працай і працай тэхнаактывістаў і груп абароны лічбавых правоў:
Адны займаюцца такімі рэчамі, як сачэнне, іншыя — умовамі на працы, трэція — справамі мясцовай супольнасці. (актывіст ACORN)
Думаю, ёсць арганізацыі, якія ўжо гэтым займаюцца, і наша справа — разбірацца ў гэтым і быць крыху наперадзе, але не думаю, што нам варта весці кампаніі супраць сачэння. (актывіст руху супраць фрэкінгу)
Нягледзячы на агульную крытыку сачэння, актыўны супраціў яму не ўваходзіць у парадак дня саміх актывістаў, а «аддаецца на аўтсорсінг» экспертным супольнасцям. Такім чынам, супраціў сачэнню не лічыцца глебай для больш шырокага руху — гэта хутчэй тэма, у якой трэба «спецыялізавацца» (актывіст «Народнай асамблеі супраць аскезы»).
«Справядлівасць даных»: мост паміж актывізмамі
Нашы інтэрв’ю паказваюць, што ў актывісцкіх супольнасцях Вялікабрытаніі людзі ўвогуле разумеюць і чакаюць, што за імі сочаць, але трывога наконт сачэння праз даныя — такога, якое выкрылі ўцечкі Сноўдэна, — застаецца ў іх уяўленнях і практыцы збольшага на ўзбочыне. Наадварот, глыбокая залежнасць ад мэйнстрымных камунікацыйных платформаў, па большай частцы небяспечных, стварае для актывістаў асяроддзе, у якім супраціўляцца сачэнню здаецца цяжкім і праблематычным — ці то тэхналагічнымі сродкамі, ці то праз пратэст і адвакацыю большай прыватнасці і аховы даных. Гэта паказвае абмежаванні дыскусій пра назіранне (veillance), якія часта засяроджаныя на тэхналогіях. Шырэй кажучы, мы бачым «разрыў» паміж трывогай наконт сачэння праз даныя і іншымі (шырэйшымі) пытаннямі сацыяльнай справядлівасці.
Як жа тады пераадолець гэты разрыў? Мір’ям Аўраг і яе калегі сцвярджаюць, што «падзел працы» паміж тымі, каго яны называюць актывістамі «тэхналагічнай справядлівасці» і актывістамі «сацыяльнай справядлівасці», часткова вынікае з сацыятэхнічных практык, якія склаліся ў кампаніях за бяспечную камунікацыю. Там існуе выразны падзел на карыстальніка і распрацоўшчыка, і адказнасць ускладаецца на (асобнага) «карыстальніка»: ён павінен сам сябе абараняць (ацэньваючы рызыкі праз «мадэляванне пагроз») інструментамі, якія дае яму «распрацоўшчык». Падобным чынам Бекі Казанскі, абапіраючыся на свой досвед трэнінгаў па інфармацыйнай бяспецы для праваабаронцаў, выявіла, што навучанне часта разлічана на асобнага карыстальніка, а не задумана як калектыўны праект, які ўлічвае сацыяльныя структуры, патрэбныя, каб бяспечная камунікацыя стала неад’емнай часткай актывісцкай практыкі. Адвакацыя палітычных рэформаў, у сваю чаргу, звяртаецца не да асобных карыстальнікаў, але ўсё ж да асаблівай аўдыторыі — тых, хто піша палітыку і законы, — і тым самым узводзіць іншыя бар’еры, заснаваныя на вузкай экспертызе і асобым дыскурсе.
Такія падыходы, паводле Аўраг і калег, ствараюць мадэлі дэлегавання, якія не пакідаюць месца для перасячэння розных патрабаванняў справядлівасці і ўзнаўляюць «магчыма, ненаўмысную іерархію, заснаваную на традыцыйных мадэлях вытворчасці». Абапіраючыся на свае даследаванні актывістаў «тэхналагічнай справядлівасці», яны выступаюць за тое, каб інжынеры па бяспецы загаварылі мовай калектыўнага дзеяння ў межах палітычнага праекта і, шырэй, каб знікла ўяўная мяжа паміж патрабаваннямі справядлівасці, якая ўсё яшчэ падзяляе гэтыя два лагеры актывістаў.
Развіваючы гэтую думку, мы хочам прасунуць дыскусію далей — на падставе нашага даследавання актывістаў «сацыяльнай справядлівасці» — і прапанаваць шырэйшую рамку, якая дазволіць больш цэласна зразумець сачэнне праз даныя ў сувязі з задачамі сацыяльнай справядлівасці. Як паказана вышэй, тое, як пераважна падыходзілі да супраціву сачэнню, замкнула дыскусіі пра даныя ў межах пэўных экспертных супольнасцей — тэхнаактывістаў і груп абароны лічбавых правоў. Такая тэхна-прававая рамка супраціву, хоць часткова і прадыктаваная тымі магчымасцямі, якія ёсць сёння ў актывістаў, звужае наша разуменне наступстваў тых практык на аснове даных, на якіх трымаецца сучаснае сачэнне, і размывае іх палітычны характар. Сярод наступстваў гэтага звужэння — напрыклад, даволі некрытычнае стаўленне ў асяроддзі абаронцаў лічбавых правоў да «мэтавага» сачэння: яго часта лічаць бяскрыўднай альтэрнатывай неразборліваму «масаваму» сачэнню, але пры гэтым забываюць пра досвед меншасцей і палітычных актывістаў — якраз тых груп, на якія такое сачэнне звычайна і накіраванае. Далей, такі абмежаваны погляд можа прывесці да таго, што карпаратыўнае сачэнне пачнуць лічыць палітычна ў асноўным бяскрыўдным, а тэхналагічныя кампаніі Сіліконавай даліны — нашымі «абаронцамі» ў барацьбе з сачэннем, узброенымі зручнымі для піяру інструментамі шыфравання. Як мяркуюць Седа Гюрсэс і яе калегі, гэтыя праблемныя пазіцыі паказваюць, што адпраўным пунктам для процістаяння створаным сістэмам лічбавага сачэння павінен быць палітычны аналіз — такі, які адначасова выводзіць дыскусію за вузкія тэхна-прававыя межы і гаворыць пра тое, што турбуе актывістаў абодвух лагераў — і тэхналагічнага, і сацыяльнага.
Як частку такога аналізу мы прапануем паняцце «справядлівасці даных», каб вывесці на першы план месца, якое сачэнне праз даныя — і звязаныя з ім рашэнні і кіраванне на аснове вялікіх даных — займае ва ўяўленнях пра сацыяльную справядлівасць. Мы прызнаём, што слова «справядлівасць» мае працэдурнае адценне, але пад справядлівасцю даных разумеем тыя наступствы, якія працэсы на аснове даных, што ляжаць у самым ядры капіталізму сачэння, маюць для барацьбы за сацыяльную і эканамічную справядлівасць па сутнасці. Сюды, на нашу думку, уваходзіць і сачэнне, накіраванае на актывістаў, якое вядзе да рэпрэсій, самацэнзуры і «астуджальнага эфекту» ў арганізацыі, мабілізацыі і барацьбе за сацыяльную справядлівасць, і роля сачэння ў (новых) формах кіравання, якія фармуюць грамадства пад пэўныя палітычныя і эканамічныя інтарэсы. Як паказаў Марк Андрэевіч, праграмы сачэння, выкрытыя ўцечкамі Сноўдэна, цесна звязаныя з эканамічнай сістэмай і з дзяржаўна-карпаратыўнай зацікаўленасцю ў тым, каб выяўляць і прадказваць заканамернасці, складаць профілі і сартаваць групы, а не асобных людзей. Сачэнне праз вялікія даныя ўздымае пытанні не толькі прыватнасці, але і сацыяльнага сартавання і прэвентыўных мер. Хоць гэта значна цяжэй канкрэтна ўсталяваць, тут ёсць сур’ёзныя наступствы для жыцця людзей і для грамадства, у якім ім жыць. Справядлівасць даных як рамка павінна задаць кірунак даследаванням і такім відам дзейнасці, якія выяўляюць і падкрэсліваюць гэтую палітыку сачэння праз даныя і яе наступствы для рэальных патрабаванняў сацыяльнай справядлівасці. Гэта, зразумела, вялікая задача, што выходзіць за межы гэтага артыкула, але тут мы можам пазначыць некаторыя пытанні, з якіх ужо прараслі зярняты далейшага асэнсавання і развіцця дыскусіі пра назіранне.
Тэрмін «справядлівасць даных» ужо ўжываецца — напрыклад, так называецца арганізацыя Data Justice, заснаваная ў 2015 годзе: гэта амерыканская «спажывецкая група», якая разглядае вялікія даныя як пытанне эканамічнай справядлівасці і засяроджваецца на тым, як выкарыстанне вялікіх даных вядзе да эксплуатацыі і эканамічнай няроўнасці для спажыўцоў, работнікаў і грамадства. Такія ініцыятывы часткова адпавядаюць рамцы, якую мы тут прапануем, бо па-новаму ставяць пытанне пра даныя: як лічбавыя інфраструктуры і працэсы на аснове даных уплываюць на грамадства шырэй, чым толькі на прыватнасць асобы. Мы хочам пайсці далей і сцвярджаем, што «справядлівасць даных» можа стаць канцэптуальнай асновай, каб даследаваць, як сачэнне праз даныя закранае розныя ўяўленні пра сацыяльную справядлівасць, — і магчымым інструментам дзеяння, каб адказваць на гэтыя наступствы. Для гэтага трэба глыбей даследаваць ідэалагічную аснову працэсаў на аснове даных і бачыць у гэтай форме кіравання палітычны парадак дня, які ўключае пэўныя ўяўленні пра грамадства і падзел грамадзян на «добрых» і «дрэнных». Акрамя таго, трэба ўважліва прыглядацца да інтарэсаў і адносін улады ў «датафікаваных» грамадствах, якія адным даюць правы і голас, а другіх іх пазбаўляюць, — і паказваць формы выключэння і дыскрымінацыі. Больш за тое, трэба вызначыць, як грамадства арганізаванае і як яно павінна быць арганізаванае ў адносінах да лічбавых інфраструктур — у сацыяльным, палітычным, эканамічным, культурным і экалагічным вымярэннях, — каб асэнсаваць і развіць, што значыць справядлівасць у гэтым кантэксце. Сюды ўвайшлі б пытанні пра тое, як думаць пра бяспеку, аўтаномію, годнасць, сумленнасць і ўстойлівасць у грамадстве, што трымаецца на даных, — і мы спыталі б, напрыклад, што гэта азначае для працоўных правоў, для згуртаванасці абшчын і дыскрымінацыі, для сацыяльнай дапамогі і няроўнасці, для экалогіі, беднасці і канфліктаў. А галоўнае — прасоўванне гэтага парадку дня ператварыла б сачэнне з «тэмы» для вузкага кола зацікаўленых у адно з ключавых вымярэнняў сацыяльнай, палітычнай, культурнай, экалагічнай і эканамічнай справядлівасці — і тым самым адказала б на цэнтральнае становішча працэсаў на аснове даных у сучасным капіталізме.
Прапаноўваючы рамку «справядлівасці даных», мы хочам паказаць, што адносіны паміж палітычным актывізмам і сачэннем не зводзяцца да рызыкі, якой актывісты падвяргаюцца, калі выказваюць нязгоду: самі інфраструктуры сачэння (сачэння праз даныя) непасрэдна ўплываюць на тыя патрабаванні сацыяльнай справядлівасці, якія актывісты імкнуцца высунуць. Інакш кажучы, з дапамогай гэтага паняцця можна даводзіць, што пытанні збору, выкарыстання і аналізу даных трэба ўключыць у парадак дня актывістаў — не толькі дзеля самаабароны, але і дзеля тых сацыяльных пераменаў, да якіх яны імкнуцца. Так можна пераадолець той разрыў, які мы выявілі ў супраціве сачэнню, і даць рэсурсы палітычнаму і сацыяльнаму руху, здольнаму ўключыцца ў дыскусіі пра даныя па-за межамі тэхна-прававой веры ў гатовыя рашэнні. На нашу думку, гэта тэрмінова патрэбна цяпер, калі мы пераходзім да форм кіравання на аснове даных, укаранёных у капіталізме сачэння.
Заключэнне
Уцечкі Сноўдэна далі шмат сведчанняў таго, наколькі ўсёабдымнае сачэнне, заснаванае на масавым зборы лічбавых даных (ці вялікіх даных), і паказалі, як складана пераплеценыя інфраструктуры нашых штодзённых тэхналогій і новыя формы кіравання і кантролю. У адказ на ўцечкі разгарнуліся актуальныя дыскусіі, дзейнасць і адвакацыя, што адкрыла многім ужо існым супольнасцям, якія займаюцца тэхналогіямі і лічбавымі правамі, магчымасць мабілізавацца, пашырацца і ўплываць на палітычныя працэсы і грамадскія погляды. Аднак з-за пануючай палітычнай культуры і тых магчымасцей, якія даступныя актыўным удзельнікам супраціву сачэнню, дыскусіям пра збор і выкарыстанне даных — і крытычнаму асэнсаванню паноптычнага асамбляжу назірання ў цэлым — цяжка выйсці за межы пэўных экспертных супольнасцей. Лічбавае сачэнне ў такім кантэксце пачалі лічыць «спецыялізаванай» тэмай, дзе «тэхналагічная справядлівасць» зводзіцца пераважна да тэхнічных і прававых рашэнняў, звязаных з прыватнасцю і аховай даных. Мы ўбачылі гэта ў сваім даследаванні поглядаў і практык палітычных актывістаў, занятых шырэйшымі пытаннямі сацыяльнай справядлівасці — ад экалогіі да працоўных правоў і барацьбы з дыскрымінацыяй: большасць з іх лічыць, што лічбавае сачэнне ў іх парадку дня істотнага месца не займае.
Наадварот, у шырэйшай экасістэме грамадзянскай барацьбы за справядлівасць узнікае своеасаблівы «разрыў» паміж тымі, хто займаецца тэхналагічнымі пытаннямі, і тымі, хто займаецца пытаннямі сацыяльнай справядлівасці, — як паміж двума асобнымі лагерамі. Вядома, мы разумеем, што часткова гэта вынікае з неабходнасці расстаўляць прыярытэты і засяроджвацца на пэўных тэмах, калі сілы і рэсурсы актывістаў часта абмежаваныя. Аднак мы сцвярджаем, што сачэнне, выкрытае ўцечкамі Сноўдэна, па самой сваёй прыродзе патрабуе тэрмінова пашырыць рамкі, у якіх разумеюць і абмяркоўваюць лічбавае сачэнне, — і гэта датычыць актывістаў абодвух лагераў, тэхналагічнага і сацыяльнага, разам. Магчымасць адсочваць, запісваць і захоўваць лічбавыя транзакцыі ў велізарных маштабах стварае асяроддзе, якое істотна абмяжоўвае магчымасці для нязгоды і пратэсту — праз самацэнзуру, «астуджальны эфект» ці адкрытыя рэпрэсіі. Больш за тое, гэта форма кіравання, якая вырастае з пэўных сацыяльных, эканамічных і палітычных інтарэсаў і адначасова прасоўвае іх: адным яна дае правы і голас, другіх іх пазбаўляе і аддае перавагу адным спосабам арганізацыі грамадства коштам іншых.
Уводзячы ў гэтым артыкуле паняцце «справядлівасці даных», мы хочам спрыяць таму, каб наша разуменне ролі сачэння праз даныя ў сучасным грамадстве змянілася і пашырылася. Тут мы толькі ўводзім гэтае паняцце, але, прапаноўваючы справядлівасць даных як рамку для дыскусій і даследаванняў, мы хочам задаць параметры размовы пра сачэнне праз даныя, якая магла б высветліць яго наступствы для сацыяльнай справядлівасці — і для ўмоў, у якіх можна аўтаномна мець зносіны і выказваць нязгоду, і для сацыяльнай і эканамічнай (не)справядлівасці, якую спараджае гэтая форма кіравання (а значыць, і для магчымых альтэрнатыў). Гаворачы пра «справядлівасць даных», мы бачым палітычную эканомію сістэмы, якая робіць магчымым татальнае сачэнне, і адначасова звяртаем увагу на палітычны парадак дня, які стаіць за яго ўкараненнем. Гэта, на нашу думку, моцна ўплывае на палітычных актывістаў і іх барацьбу за сацыяльную справядлівасць і дае штуршок шырокаму калектыўнаму руху, каб уключыцца ў актуальныя дыскусіі пра даныя. Такі калектыўны падыход патрэбны, мяркуем мы, бо мы пераходзім да капіталізму сачэння, у якім збор, выкарыстанне і аналіз нашых даных усё больш вызначаюць, якія магчымасці ў нас ёсць і ў якім грамадстве мы жывём.
Lina Dencik, Arne Hintz, Jonathan Cable, «Towards data justice? The ambiguity of anti-surveillance resistance in political activism», Big Data & Society, т. 3, № 2, 2016. Пераклад з англійскай паводле артыкула ў часопісе Big Data & Society; анатацыя, ключавыя словы, спіс літаратуры, звесткі пра фінансаванне і канфлікт інтарэсаў, бібліяграфічныя спасылкі і зноскі з адрасамі вэб-старонак прапушчаныя, змястоўныя зноскі ўключаныя ў тэкст, табліца пераказаная адным сказам. Арыгінал распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution 3.0 (CC BY 3.0), пераклад — паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).
