Коры Доктараў — канадска-брытанскі пісьменнік і актывіст лічбавых правоў, які амаль штодня піша ў сваім блогу Pluralistic пра тое, як буйныя кампаніі падпарадкоўваюць сабе інтэрнэт, рынкі і творчую працу. Гэтае эсэ выйшла 12 кастрычніка 2026 года. Гаворка ў ім ідзе пра амерыканскае права: «скасаванне перадачы» (termination of transfer), уведзенае Законам аб аўтарскім праве ЗША 1976 года, дазваляе аўтару праз 35 гадоў вярнуць сабе правы, якія ён калісьці прадаў, — у многіх іншых краінах такой нормы няма. Ultima — серыя камп’ютарных ролевых гульняў, якую Рычард Гэрыят, вядомы пад псеўданімам Lord British, пачаў выпускаць у 1981 годзе. Спасылкі на крыніцы, якія ў арыгінале ідуць асобнымі радкамі, мы прапусцілі — іх можна знайсці ў арыгінале.
Калі вы працуеце ў медыя, вас, няйначай, усё жыццё заахвочвалі лічыць капірайт галоўнай крыніцай вашай эканамічнай абароны — і, няйначай, тлумачылі, што гэтая абарона вынікае з таго, што капірайт — гэта права ўласнасці, а дакладней, адзін з падвідаў «інтэлектуальнай уласнасці».
Правы ўласнасці — святое таінства капіталізму, таму, вядома, натуральна даражыць любым правам уласнасці, на якое можна прэтэндаваць. Але гэта пастка. Работнікі культуры — не спекулянты актывамі, мы работнікі. Калі мы дамаўляемся з медыякампаніяй пра продаж ёй нашага капірайту, мы проста дамаўляемся пра продаж нашай працы, а не ўласнасці.
І гэтая розніца — не толькі ў словах. Правы ўласнасці адчужальныя. Калі вы збіраецеся прадаць сваю ўласнасць камусьці іншаму, вы прапануеце перадаць яму права ўласнасці на яе. Калі вы прадалі дом, вы не можаце зноў у яго засяліцца, калі потым перадумаеце. Прадалі машыну — не маеце права сесці ў яе і паехаць.
Фармальна работнікі культуры аддаюць толькі частку свайго капірайту, бо капірайт яшчэ і падзельны. Можна прадаць правы на друкаванае англамоўнае выданне рамана ў ЗША, ліцэнзію на месяц, каб падкласці песню пад рэкламу, або права выстаўляць карціну на працягу года.
Але вось у чым штука з правамі ўласнасці: колькі правоў вам давядзецца аддаць пры продажы, найлепш прадказвае не тое, колькі правоў у вас было на пачатку, а тое, колькі ў вас перамоўнай сілы. 50 гадоў урады пашыралі капірайт ва ўсіх кірунках: ён стаў даўжэйшым, ахоплівае больш твораў і абмяжоўвае больш спосабаў выкарыстання, і ўсё гэта падмацавана ўсё больш суровымі пакараннямі. Праз 50 гадоў медыякампаніі — нашы босы — большыя і прыбытковейшыя, чым калі-небудзь, а мы бяднейшыя, чым калі-небудзь. Доля грошай, якія прыносіць наша праца, скарацілася, хоць нашы правы на плён гэтай працы пашырыліся.
Як гэта растлумачыць? Лёгка, калі ўлічыць уладу. У свеце, дзе ёсць пяць выдавецтваў, чатыры кінастудыі, тры лэйблы, дзве кампаніі з крамамі праграм і адна кампанія электронных і аўдыякніг, атрымаць больш капірайту, каб з ім гандлявацца, азначае проста атрымаць больш капірайту, які давядзецца аддаць. Калі тэрмін капірайту падоўжылі з «жыццё аўтара плюс 50 гадоў» да «жыццё плюс 70 гадоў», нашы босы проста запатрабавалі сабе ўвесь новы тэрмін і не далі нам ні цэнта больш.
Гэта галоўная тэза «Chokepoint Capitalism» — кнігі пра Вялікія тэхналогіі, Вялікія медыя і рынкі творчай працы, якую мы з Рэбекай Гіблін выпусцілі ў 2022 годзе.
«Chokepoint Capitalism» складаецца з дзвюх частак. Першая палова кнігі — шэраг бязлітасных, напісаных простай мовай разбораў мудрагелістых махлярстваў, з дапамогай якіх медыякампаніі багацеюць на нашай працы: ад Spotify да Amazon, Livenation і далей. Па водгуках чытачоў магу сказаць, што гэтыя раздзелы вас моцна раззлуюць: калі садраць усё наўмыснае туманнае словаблуддзе, застаецца адно ашуканства за другім, і кожнае робіць улюбёных вамі творцаў бяднейшымі, хоць вы плаціце за іх творы ўсё больш.
Але ёсць і другая палова кнігі. Яна прысвечаная палітычным рашэнням, гатовым да ўкаранення хоць заўтра, і кожнае з іх задумана так, каб змяніць «размеркаванне» здабычы медыяіндустрыі — пакласці больш грошай у кішэні работнікаў за кошт нашых босаў. Ніводнае з іх нельга ажыццявіць як «свядомы спажывец». Манапалістычнае знішчэнне заробку творцаў — сістэмная праблема, і яе не вырашыш, проста больш правільна робячы пакупкі.
Сэнс гэтых раздзелаў — выкласці, чаго мы павінны патрабаваць ад палітыкаў, калі яны (а гэта непазбежна) возьмуцца «вырашаць» праблему пагаршэння становішча работнікаў культуры, — і дапамагчы работнікам культуры зразумець: калі нашы босы патрабуюць больш капірайту, гэта робіцца не дзеля нас.
Адно з гэтых сістэмных рашэнняў — «скасаванне перадачы» (termination of transfer), простая і радыкальная ідэя, якая на практыцы даказала, што робіць работнікаў культуры багацейшымі за кошт нашых босаў. Калі коратка, «скасаванне перадачы» — гэта замацаванае ў законе права ануляваць любую падпісаную вамі дамову аб перадачы вашага капірайту камусьці іншаму. У ЗША Закон аб аўтарскім праве 1976 года ўвёў права на скасаванне праз 35 гадоў. Праз 35 гадоў пасля таго, як вы падпісалі любую дамову аб капірайце, вы можаце падаць пэўныя паперы ў Бюро па аўтарскім праве ЗША і вярнуць сабе гэты капірайт, што б ні было напісана ў дамове.
Большасць твораў, вядома, не мае камерцыйнага жыцця праз 35 гадоў (вельмі нямногія творы застаюцца камерцыйна жыццяздольнымі хаця б пасля першапачатковага амерыканскага тэрміну капірайту ў 14 гадоў), але для тых, што маюць, скасаванне перадачы — надзейны спосаб выправіць вельмі распаўсюджаную сітуацыю: творца аддае свае правы за бясцэнак, не ведаючы, што твор стане доўгачасовым хітом. Калі хіт у вас ужо ёсць, за наступны твор вы, магчыма, выб’еце лепшыя ўмовы, але здзелка па гэтым хіце ўжо заключаная, і змяніць яе нельга.
Скасаванне вырашае гэтую праблему. Ад «Клуба нянек» (The Babysitters Club) да ранніх раманаў Стывена Кінга і ўсяго каталога Джорджа Клінтана — скасаванне перадачы паклала шмат грошай у кішэні работнікаў культуры за кошт карпарацый, якія абабралі іх на пачатку кар’еры.
Ад самага пачатку не было пытання, ці трапіць скасаванне перадачы ў «Chokepoint Capitalism». Рэбека — адна з вядучых у свеце экспертак па гэтай тэме, сааўтарка ключавога даследавання пра скасаванне.
У кнізе мы адзначаем, што — у адрозненне ад даўжэйшых тэрмінаў капірайту — скасаванне на практыцы даказала, што дае творцам ежу на стол, брэкеты для іх дзяцей і дах над галавой. Мы разбіраем гісторыю таго, як палажэнне пра скасаванне трапіла ў Закон 1976 года, і адзначаем, што першапачаткова яно павінна было быць аўтаматычным і дзейнічаць ужо праз 20 гадоў. Калі мы хочам зрабіць работнікаў культуры багацейшымі, то ператварыць 35-гадовае права, якое трэба ажыццяўляць праз адміністрацыйную працэдуру, у аўтаматычнае права на скасаванне праз 20 гадоў — самая відавочная папраўка да закона аб капірайце.
Як аўтаматычнае права, што ўступала ў сілу праз 20 гадоў, ператварылася ў права, якога трэба дамагацца праз 35 гадоў? Проста: нашы босы ненавідзяць скасаванне. Наколькі моцна? Вазьміце Мітча Глэйзера, кіраўніка Асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі Амерыкі (RIAA), дзе ён атрымлівае 1,3 мільёна долараў у год за тое, што прадстаўляе інтарэсы лэйблаў.
Да таго як атрымаць пасаду ў RIAA, Глэйзер быў непрыкметным супрацоўнікам апарата Кангрэса, але яго выціснулі з гэтай працы пасля таго, як ён употай упісаў у зусім не звязаны з гэтым законапраект пункт, які пазбаўляў выканаўцаў права скасоўваць перадачу правоў на іх запісы. Гэта было настолькі абуральна, што Кангрэс нават склікаў спецыяльную сесію, каб выкрасліць папраўку Глэйзера, — а Глэйзер атрымаў новую працу: стаў лабістам гуказапісвальнай індустрыі з мільённым заробкам.
Скасаванне — надзвычай карысная і даволі радыкальная рэч. Летась Гэры К. Вулф, аўтар рамана «Хто зацэнзураваў Кроліка Роджэра?» (пазней Disney экранізавала яго як «Хто падставіў Кроліка Роджэра?»), вярнуў сабе правы на кнігу і яе персанажаў, каб працягнуць серыю.
У 2023 годзе Біл Уілінгэм скасаваў перадачу выдавецтву DC правоў на сваю надзвычай паспяховую серыю графічных раманаў Fables і перадаў яе ў грамадскі набытак.
А цяпер Рычард Гэрыят, ён жа «Лорд Брытыш» (Lord British), вярнуў сабе правы на наватарскую серыю камп’ютарных ролевых гульняў Ultima, якую ў 1992 годзе прадаў Electronic Arts.
У падкасце Techjess Гэрыят дзівіўся, наколькі простай аказалася працэдура: «У Злучаных Штатах ёсць вельмі дзіўны закон аб аўтарскім праве: калі вы першапачатковы ўладальнік капірайту і перадалі ці прадалі яго выдаўцу або любой іншай арганізацыі, то праз 35 гадоў вы можаце проста забраць яго назад».
EA пахавала Ultima ў 2000 годзе, і з таго часу серыя марнела, нягледзячы на адданых фанатаў. Гэрыят паабяцаў перавыдаць старыя гульні і разважае пра новыя.
Усё гэта вяртае мяне да правоў уласнасці. Правы ўласнасці асабліва не пасуюць да такога механізму. Вы не можаце вярнуцца жыць у дом, які вашы бацькі прадалі 35 гадоў таму, а калі б і маглі, фатограф, што зрабіў сямейны партрэт, які вісіць у калідоры, не меў бы права ўварвацца і забраць яго праз 35 гадоў пасля таго, як вы яму пазіравалі.
Скасаванне перадачы — гэта не «права інтэлектуальнай уласнасці», гэта працоўнае права. Яно належыць да шырокага класа правоў, куды больш важных і карысных за звычайныя правы ўласнасці, — такіх як права на прыватнасць і правы чалавека.
Калі б капірайт тычыўся толькі правоў уласнасці, скасаванне перадачы было б немагчыма ўявіць. Скасаванне — гэта рудыментарнае працоўнае права на самай перыферыі капірайту. Яно абараняе творцаў — і можа рабіць гэта толькі таму, што не з’яўляецца правам уласнасці.
Гэта адна з тэм «The Bezzle», майго гістарычнага тэхнатрылера 2024 года. Яго галоўны герой — мой круты судовы бухгалтар Марцін Хенч — карыстаецца скасаваннем, каб дапамагчы артысту вярнуць правы ад несумленнага былога менеджара, які дзесяцігоддзі таму падрабіў яго подпіс (гэтая сюжэтная лінія заснаваная на рэальнай гісторыі Джорджа Клінтана з Parliament/Funkadelic!).
Калі вы аддалі свае правы 35 гадоў таму і хочаце іх вярнуць, звярніцеся ў Authors Alliance — некамерцыйную арганізацыю, у кансультатыўнай радзе якой я працую як валанцёр. Мы зрабілі інструмент, які аўтаматызуе ўсе самыя складаныя этапы скасавання перадачы і вяртання правоў.
Сярод нашых самых гарачых прыхільнікаў — навукоўцы. Іх артыкулы, напісаныя за публічныя грошы, друкуюцца ў часопісах, дзе пануе картэль гіганцкіх кампаній. Тыя не плацяць ні аўтарам, ні рэдактарам, ні рэцэнзентам, але ўсё роўна прысвойваюць сабе ўсе правы і бяруць з тых самых устаноў, што прафінансавалі даследаванні, дзясяткі тысяч долараў за доступ да кожнага часопіса, дзе гэтыя даследаванні надрукаваныя.
Але скасаванне перадачы цікавае не толькі навукоўцам. Яно патрэбнае аўтарам відэагульняў, раманістам, музыкам — і, магчыма, калі-небудзь і вам!
Cory Doctorow, «How labor rights rescued Ultima from a monopolist», Pluralistic, 12 кастрычніка 2026. Пераклад з англійскай паводле тэксту на pluralistic.net; спасылкі на крыніцы прапушчаныя. Арыгінал распаўсюджваецца паводле ліцэнзіі Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0), пераклад — на тых жа ўмовах.
